Goügle This is a digital copy of a book that was prcscrvod for gcncrations on library shclvcs bcforc it was carcfully scanncd by Googlc as part of a projcct to make the world's books discoverablc onlinc. It has survived long enough for the copyright to cxpirc and thc book to cntcr thc public domain. A public domain book is one that was never subjcct to copyright or whose legal copyright term has expircd. Whcthcr a book is in thc public domain may vary country to country. Public domain books are our gateways to the past, representing a wealth of history, cultuie and knowledge that's often difficult to discovcr. Marks, notations and other maiginalia present in the original volume will appear in this flle - a reminder of this book's long journcy from thc publishcr to a library and fmally to you. Usage guidelines Googlc is proud to partncr with librarìes to digiti^e public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to thc public and wc arc mcrcly thcir custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing tliis resource, we liave taken stcps to prcYcnt abusc by commcrcial partics, including placing lcchnical rcstrictions on automatcd qucrying. Wc also ask that you: + Make non-commercial use ofthefiles Wc dcsigncd Googlc Book Scarch for usc by indÌYÌduals, and wc rcqucst that you usc thcsc filcs for personal, non-commercial purposes. + Refrainfivm automated querying Do nol send aulomatcd qucrics of any sort to Googlc's systcm: If you arc conducting rcscarch on machinc translation, optical character recognition or other areas where access to a laige amount of tcxt is hclpful, plcasc contact us. Wc cncouragc thc use of public domain materials for these purposes and may be able to help. + Maintain attributionTht Goog^s "watermark" you see on each flle is essential for informingpcoplcabout thisprojcct and hclping thcm lind additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. + Keep it legal Whatcvcr your usc, rcmember that you are lesponsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just bccausc wc bclicvc a book is in thc public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other countrìcs. Whcthcr a book is still in copyright varies from country to country, and wc can'l offer guidance on whether any speciflc usc of any speciflc book is allowed. Please do not assume that a book's appearancc in Googlc Book Scarch mcans it can bc uscd in any manncr anywhere in the world. Copyright infringement liabili^ can be quite severe. Äbout Google Book Search Googlc's mission is to organizc thc world's information and to makc it univcrsally acccssiblc and uscful. Googlc Book Scarch hclps rcadcrs discovcr thc world's books whilc hclping authors and publishcrs rcach ncw audicnccs. You can scarch through thc full icxi of ihis book on thc wcb at |http://books.qooqle.com/| W-ŵ-r' CYFROL I. PRIS 7.. 6oh. Y MABINOGION CYMREIG: CHWEDUU RHAMANTUS YR HEN OYMRY. tn y< Mon Gymiaog, •', Gymraog bresonul gtfiriiool : CYHOEOOWrO G»« |8*,0 F0ULKe8. 16. B«UNSWICk l'W GWBLHAU MEWN OVKr QvréoL. ^^j^ir ^ytA^ /^>^j C^H^ljtp /Sÿ/t^ifif^ 600002861 N Hon. A. L. Lewis, Thc Hül. Abergavenny. 2-78(^35 vy heb ef. Hobeu arglwyd. Pa ryw anniveileit B 10 Y MABINOOION. yw yrei hynny, Anîveileît bychein gwell eu kic no chic eidon. bychein ynt wynteu. Ac y maent yn symudaw enweu, Moch y gelwir weithon. Pwy biewynt hwy. Prjderi vab pwyll y danvonnet idaw o annwn. ygan arawn bren- hin annwn. ac ettwa ydys yn kadw or enw hwnnw. haner hwch. haner hob. le heb ynteu baffuryf y keflBr wy gantaw. mi af vyndeudecvet y rith beird arglwyd y erchi y moch. Ef aryeill ychneckau heb ynteu. Nyt drwc vyn- trawBglwyd i arglwyd heb ef. ny deuaf heb y moch. Ynllawen heb ynteu kerda ragot. Ef a aeth agilvaethwy adegwyr gyt ac wynt. hyt ygkeredîgyawn yny lle a elwir rudlan. teivi yr awr honn. yny Ue ydoed llys y pryderi. Ac yn rith beird ydoethant y mywn. a llawen vuwyt wrthynt. Ar neilllaw pryderi y gos- sodet gwydyon y nos honno. le heb y pryderi da oed gennym ni kael kyvar- vydyt gan rei o'r gwyr eeinc racko. Moes yw gennym nî arglwyd heb y gwydyop y nos gyntaf ydelher att wr mawr dy wedut or pennkerd. mi adywedaf gyvarwyd yn llawen. Ynteu wydyon goreu kyvarwyd yn y byt oed. ar nos honno didanu y llys awnaeth ar ymdidaneu digrif achyvarwydyt. ynyoed hoff gan bawp o'r llys. Ac yndidan gan pryderi ymdîdan ac ef. Ac ardiwed hynny. Arglwyd heb ef ae gwell y gwna neb vy neges i wrthyt ti no mivi vy hun. Na well heb ynteu tavawt llawnda yw y teu di. Uyma vy neges inheu arglwyd heb ef. ymadolwyn athidi am yr aniveileit aanvonet itt o annwyn, le heb ynteu hawssaf yny byt oed hynny. Pan y bei amot y rof am gwlat amdanunt. Sef yw hynny, nat elhont ygennyf yn y hilyont eudeu kymeint yny wlat. Arg- Iwyd heb ynteu. minneu aallaf dy rydhau ditheu ar geireu hyny. Sef val y gallaf. Na dyro ym y moch heno. ac na naccaa vi o honynt. Avory vinneu a dangosaf gyfnewit am danunt wy. Ar nos honno yd aethant ef ae gedym- deithon y lletty ar y kynghor. Awyr heb ef nichawn ni y moch oc eu herchi. le heb wynteu. padrawsglwyd y keîr wynteu. mi a baraf eu kael heb y gwyd- yon. Ac yna yd aeth ef yny gelvydodeu. Ac y dechreuawyd dangos y hut ac ydhudwys deudec emys a deudec milgi bronnwyn du bob un o honunt. a deudec torch a deudec kynllyvan amunt. A neb orae gwelei ny wydyat nebeynt eur. A deudec kyfrwy ar y meîrch. Ac amhob lle oc y dylyei hayam vot amynt ybydeu eur o gwbyl. ar ffrwyneu yn un weith ahynny, Ar meirch ac ar kwn ydoeth ef att prj-deri. Dyd da itt arglwyd heb ef. Duw a rodho da itt heb yntcu a greaessaw wrthyt. Arglwyd heb ef llyma rydit ytti am y geîr a dywedeist neithwyr am y moch nas rodut ac nas gwerthut. titheu aelly gyíhew- ityaw yr avo gwell. minneu a a rodaf y deudeg meirch hynn val y maent yn gyweir. ac eu kyfrwyeu ac eu ffrẁyneu ar deudec milgi ac eu torcheu. ac eu kynllyvaneu val y gwely. ardeudec taryan eureit awely di racko yrei hynny a rythassei ef o'r madalch. le heb ynteu ni a gymerwn gynghor. Sef y kaws- MATH VAB MATHONWY. 11 eant yny kynghor rodi y moch y wydion. A chymryt y meirch ar kwn ar taryanen y gantaw yntetu Ac yna y kymeras8ant hwy genhat ac y dechreuassant gerdet ar moch. A geimeit heb y gwydion reit yw in gerdet yn bryssur, ny phara yr hut namyn or pryt y gilyd. Ar nos honno y kerdassant hyt ygganrtref keredigyawn. Y lle a elwir ettwa or achaws hwnnw mochdref. athrannoeth y kymerassant eu hynt dros elenit y 4oethant. ar nos honno y buant y rwng keri ac Arwystli yji y dref elwir heyyt or achaws hwnnw mochtref. Ac odyna y kerdassant racdunt. ar nos honno y dòethant hyt ygkymwt ympowys a elwir or ystyr hwnnw hevyt moch- nant. Ac yno y buant y nos honno. Ac odyna y kerdassant hyt ycantref ros. Ac ynoybuant y nos honno mwyn y dref aelwir ettwa mochtref. Hawyr heb yguydyon ni a gyrchwn kedemit gwyned ar anivoileit hyn. yd ys ynlluydaw yn an hol. Sef y kyrchassant y dref uchaf o arllechwed. Ac yno gwneuthur creu yr moch. Ac or achaws hwnnw y dodet creuwyryon ar y dref. Ao yna gwedy gwneuthur creu yr moch. y kyrchassant at vath vab mathonwy hyt yg kaerdathyl. A phan doethant yno ydoedit yn dygyvori y wlat. Pa chwedleu yssyd yma heb y guydyon. Dygyvor heb wy y mae pryderi yn ych hol chwi un cantref ar hugeint. Ryvedvu hwyret y kerdassawch chwi. Mae yr anniveileit yd aethawch yn eu hwysc heb y math. y maent gwedy gwneuthur creu udunt yny cantref arall issot heb y guydyon. Ar hynny Uyma y clywynt yr utgym ar dygy vor yn y wlat./ Ar hynny gwiscaw awnaethant wynteu acherdet yny vyd- ant ympennard yn arvon. Ar nos honno yd ymchẁeles gwydyon vab don a chilvaethwy y vrawt hyt ygkaer dathyl. Ac y gwelei vath vab mathonwy dodi gilvaethwy a goewin ygytgyscu. a chymell y morynyon ereill allan yn amharch* us. Achyscu genti oe anvod ynos honno. Panwelsant y dyd drannoeth kyrchu awnaethant y lle yd oed math vab mathonwy ae lu. Pan doethant yd oed y gwyr hynjiy yn mynet y g ymry t kynghor padu yd arhoynt pryderi agwyr y deheu. ac ar y kyngor y doethant wynteu. Sef a gawssant yn eu kyngor aros ygkedemit gwyned yn arvon. Ac ygkymperved ydwy vaenawr yd arhoet. maenawr pennard. a maenawr coet alim. Aphryderi ae kyrchwys yno wynt. Ac yno ybu y gyfranc ac y Uas llddva vawr o bobparth ac y bu reit y wyr y deheu enkiL Sef lle yd enkilyassant hyt y Ue a elwir ettwa nant calL a hyt yno yd ym- Utywyt. Ac yna y bu yr aerva divessur y meint. Yna y kiUassant hyt y Ue a elwir dol penn maen. Ac yna clyma a wnaethant. a cheissaw tangnevedu» agwystlaw awnaeth pryderi ar y dangneved. Sef y gwystlwys gwrgi gwastra ar y bedwyryd arageint y veibon gwyrda. Agwedy hynny kerdet ohonunt yn eu tangneved hyt y traeth mawr. ao val ygyt ao y doethant hyt y velenryt y * pedyt ny elUt eureoU o ymsaethu. Oyrra kennadeu o pryderi y erchu gwahardd lí Y MABINOGION. j denlu. ac erchî gadu y rygtaw ef a gwydyon vab don, fcanys ef abaryssei bynny. att vath vab mathonwy y doeth y gennat. le heb y math. y rof i aduw 08 da gan wydyon vab don mî ae gadaf. yn Uawen ny chymellaf ynneu ar neb vynet y ymlat dros wneuthur o honaîn nînneu au gallu. Dîoer heb y kennadea tec med pryderi oed yr gwr a wnaeth hynn ogam îdaw, dodi y gorff yn erbyn y gorff ynteu. agadu y deulu ynsegur. Dygaf y duw vygkyffe8 nat archaf i y wyr gwyned ymlad drossofi. Amînneu vy hun yn kael ymlad a phryderi. Mineu adodaf vykorff yn erbyn y eidaw }ti Uawen. A hynny aanvonet at pryderi. le heb y pryderi nyt arclîaf înheu y neb govyn vy iawn namyn my hun. Ygwyr hynny aneiUtuwyt ac adechrewyt gwiscaw ymdanunt ac ymlad awnacthaut. ac o nerth grym ac angerd ahut alledrith gwydyon. a phryderi alas. ac ymaen tyiyawc uch y velenryt y cladwj-d. Ac yno y mae yved. (Jwyr y deheu a gerdassant ac argan truan gantunt parth ae gwlat, ac nyt edryved eu hargl- wyd a gollysynt. a llawer oc eu goreugwyr. ac eu meirch ac eu harveu ganmwy- af. Gwyr gwyned a ymchweles drachevyn ynllawen orawenus. Arglwyd heb y gwydyon wrth vath, ponyt oed iawn ynui ellwng eudyledawc y wyr ydeheu a wystlassant inni artangneved. ac ny dyly wn y garcharu. Rydhaer ynteu heb y math. argwas hwnnw argwystlon aoed gyt ac ef aellyngwyt yn ol gwyr y deheu. Ynteu math agyrchwys Kaer dathyl. Gilvaethwy vab don ar teulu atuassynt gyt ac ef agyrchassant y gylchaw gwyned mal y gnotayssynt. A heb gyrchu y Uys. Ynteu vath agyrchwys y ystavell. Ac aberis kyweiraw Ue idaw y benelynaw. val y kaffai dodi y draet ymplyc croth y vorwyn. Arglwyd heb y goewyn keis vorwyn avo is dy draet weithion. gwreic wyfi. Pa ystyr yw liynny heb ef. Kyrch arglwyd adoeth am vympen a hynny yn dirgel. ac ni bum distaw inheu. ny bu yny Uys neb nysgwypei. Sef cyrch adoeth dy nyeiut veil>- on dy chwaer arglwyd gwydyon vab don. agilvaethwy ab don. athreis arnaf aorugant ochewilyd y titheu. a chyscu a wnaethpwyt gennyf. a hynny yth stavell ac yth wely di. le heb ynteu yr hynn aallaf mi a gwnaf mi abaraf itt gael iawn yn gyntaf. Ac yn ol vy iawn y bydaf inheu. Athitheu heb ef mi ath gymeraf yn wreic im. ac arodaf vedyant vygkyvoeth yth law ditheu. Ac yn hynny ny doethant wy ygkyvyl y llys. namyn trigyaw y gylchaw ywlat awnaethant yny aeth gwahard udunt ar y bwyt ae llyn. yngjoitaf ny doethant hwy yny gyvyl ef. Yna y doethant hwy attaw ef. Arglwyd heb wynt. dyd da it. le heb ynteu ae wneuthur iawn ymi y doethawch chwi. Arglwyd yth ewyllys yd ydym. Beî vy ewyllyss ny choUwn owyr ac arveu agollais vygkewilid ny ell- wch chwi y dalu ymi heb agheu pryderi'. achan doethawch chithçu ymewyllys ynheu mi adechreuaf boen arnawch. Ac yiia y kymerth y hutlath ac y trewis gilvaothwy yny vyd yn daran ewic. Ac achub y UuU awnaeth yn gyflym kyt MATff VAB MATHONWY. 13 mynneì dianc nîs gallei. ae daraw ar tin hutlath yny yj'd yn garw. kany8 ywch yn rwymedigaeth ami awnaf y wch gerdet ygyt. Ac yna yn gymaredic. ac ynva udunt hwy. y vot y chwitheu. Ablwydyn y hediw dowch yma attafi. Ympenn yr vlwydyn or undyd yklyweiodorun adan paret yr ystavell. A chyvarthva cwn y Uys am benn godorun. Edrych heb ynteu beth yssyd allan. Arglwyd heb yr un mi ae hedrychyeis y mae yno carw ac ewic. ac elein gyt ac wynt. ac ar hynny kyvodi aoruc ynteu a dyvot allan. Aphan doeth. sef y gwelei y trillydyn. Sef trillydyn oedynt carw ac ewic ac elein kiyf. Sef a wnaeth ef dyrchavel y hut. Yr hwn avu o honawch yn ewic yr Uyned. bit vaed coet eleni.ar hwn avu garw yr Uened bit gamen eieni. Ac ar hynny eu taraw ar hut- lath. y mab hagen a gymerafi ac abaraf y veithryn ae vedydyaw. Sef enw adodet amaw hydwn. Ewch chwitheu abydwchy UeiU yn vaed coet ar UaU yn gamen coet. ar anyan avo yr moch coet. bit y chwitheu. A blwydyn y hediw bydwch yma ydan y paret. Ac ych etived gyt achwi. Ympenn y vlwydyn Uyma y clywynt gy varthva cwn dan paret yr ystavell. adygyvor y Uys y am hynny am eu pen. Ar hyny cy vo(íi aorac ynteu amynet aUan. A phandaw allan triUydyn awelei. Sef kyfry w lydnot awelei. baed coet. achamen coet. a chiynllwdyn da gyt ac wynt. Abreisc oed yn yr oet oed arnaw. le heb ef hwn agymerafi attaf ac abaraf y vedydyaw. ae daraw ar hutlath ynyvyd yn vab braswineu teledwiw. Sef enw a dodet ar hwnnw hychtwn. A chwitheu yr un avu vaed coed o honawch yr Uyned. bit vleidast eleni. ar hwnn avu gamen yr Uyned, bit vleid eleni. Ac ar hynny eu taraw ar hudlath yny vydant bleid ableidast. Ac anyan yr aniveüeit yd ywch yneu rith bit y chwitheu. A bydwch yma vlwydyn yr dyd hediw dan paret hwn. Yr vndyd ympenn y vlwydyn Uyma y clywei dygyvor a chyvarthva cwn ydan y paret yr ystavell. Ynteu a gyvodes aUan. aphandaw Uyina y gwelei bleid a bleidast achrabothon cryf y gyt ac wynt. Hwnn a gymerafi heb ef ac a baraf y vedydyaw. ac y mae yr enw yn barawt. Sef yw hwnnw bleidwn. Y trimeib. yssyd y chwi ar tri hynny ynt. Tri meib gilvaethwy ennwîr, tiicheuryssedat ky wir. bleidwn. hydwn. hychd\vn hir. Ac ar hynny eu taraw Avynteu elldeu ar hutlath yny vydant eucnawt ehun. Hawyr heb ef or gwnaethawch gam ymi digawn y buawch ymhoen. achewUyd mawr agawssawch. lot plant y bop un ohonawch oegüyd. Perwch enneint yr gwyr agolchi eu penueu ac eu kyweiryaw. a hynny a berit udunt. agwedy ymgyweiryaw ohonunt attaw ef y ^yrchyssant. Hawyr heb ef tangneved a gawssawch acher- enyd ageflych. arodwch ym gynghor pa voryn ageisswyf. Arglwyd heb y gwydyon vab don hawd yw dy gyghori. Aranrot verch don. dy nith verch dy chwaer. honno a gyrchwyt attaw. Y vorwyn a doeth y my wn. A vorwyn 14 Y MABIN06I0N. heb ef a wyt vorwyn di. Ny wnn i arglwyd amgen nom bot. Yna y kymerth ynteu yr hutlath ae chamu, camma di dros honn heb ef. Ac ot wyt voryn mi a adnabydaf. yna y camawd hitheu dros yr hutlath. ac ar y cam hwnnw adaw mab brasuelyn mawr aoruc, Ynoldiaspat y mab fcyrchu y drws aoruc hi. Ac ar hynny adaw y ryw bechan ohonoi. A cbyn kael oneb gwelet yr eil olwc amei. gwydyon ae kymerth. Ac adroes llen obah yny gylch ac ae cudyawd, Sef Ue y cudyawd ymywn Uawr kist is traet y wely, le heb y math mab mathonwy mi abaraf vedydyaw hwnn wrth y mab brasuelyn. Sef enw abaraf amaw. dylan, Bedydyaw awnaethpwyt y raab. ac ual y bedydywyt y mor a gyrchwys, Ac yny Ue ygyt ac ydoeth yr mor. anyan y mor a gauas. a chystal y novyei ar pysc goreu yny mor. Ac o achawe hyny y gelwit ef dylan eilton. ny thores tonn ydanaw eiryoet Ac ergyt y doeth y agheu o honaw. avyryawd govannion y ewythr. ahwnnw avu drydyd anvat ergyt. val ydoed wydyon diwarnawt yny wely ac yn deffroi. ef aglywei diaspat yny gist is y draet. kynny bei uchel hi. kufuch oed ac y Idgleu ef. Sef aomc ynteu kyvodi yngyflym ac agori y gist. Ac val y hegyj ef a welei vab bychan yn rwyvaw y vreichiau, oblyc yllen ac ynygwasgam. Ac ef agymerth y mab y rwng y dwylaw. ac a gyrchwys ydref ac ef lle y gwydyat bot gwreic abronneu genti. ac ymobryn a wnaeth arwreic veithryn y mab. Y mab a vagwyt y vlwydyn honno. Ac yn oet y vlwydyn hoff oed gantunt y vreÌ8ket beidwy- vlwyd. ar eil vlwydyn mab mawr oed. ac yn gallu ehun kyrchu y Uys Ynteu ehun wydyon wedi y dyvot yr llys asynnywys amaw. Ar mab a ymgenevinawd ac ef. ac ae caiawd yn vwy noc undyn. Yna ymagwyt y mab yn y llys yny vu pedeirblwyd. A hoff oed y vab wythmlwyd vot yn gyvreiscet ac ef. adiwam- awt ef agerdawd ynol gwydyon y orymdeith allan. Sef awnaeth kyrchu kaer aranrot ar mab gyt ac ef. Gwedy ydyvot y Uys kyvodi aomc aranrot yny erbyn ae raessawu a chyvarch gwell idaw. Duw arodo da itt heb ef. Pa vab yssyd yth ol di heb hi. Y mab hwn mab itti y w ef. heb ef. Oiawr padoi amat ti vygkywilydyaw i a dilyt Tygkewilyd ae gadw yngyhyt a hynn. Ony byd amat ti gewilyd vwy no meithryn ohonafi vab kystal a hwnn. Ysbychan abeth vyd dy gewilyd. Pwy enw dy vab di heb hi. Dioer heb ef nyt oes amaw un enw ettwa. le heb hi mi àtynghaf dynghet idaw na chaffo ef enw yny kaffo gennyfi. dygaf y duw vygkyffes heb ef direit wreic wyt. ar mab ageiff enw kyt boet drwc gennyt ti. athitheu heb ef yrhwnn ydwy t ti ac ae var amat am nath elwir yn voryn. Ac ar hynny kerdet ymeith drwy y lit awnaeth achyrchu kaer dathyl. Ac ynobu y bu ynos honno. Athrannoeth kyvodi aomc achymryt y vab gyt ac ef. Amynet y orymdeith gan lan y weilgi rwng hynny ac aber menei. Ac yny De y gwelas delysc a morwyal hudaw long awnaeth. ac orgwyn- MAin VAB MATHONWY. 15 non ardelyec hndaw cordwal awnaeth. a hynny Uawer. Ac eu brithaw aoruc hyt nawelsei neb Uedyr degach noc ef. Ac ar hynny kyweiryaw hwyl. ar y long awnaeth. adyvot y drws porth kaer aranrot ef ar mab yny Uong. Ac yna dechreu Uunyaw esgidyeu ac eu gwniaw. Ac yna y harganvot or gaer. Pan wybu ynteu eu harganvot or gaer. dwyn eu heilyw ehun aoruc. a dodi eilyw arall arnunt val nat adnepit. Padynyon yssyd yny Uong heb yr aranrot. Cryd- yon heb wy. Ewch y edrych pa ryw ledyr yssyd gantunt. Aphary w weith a wnant. Yna y deuthpwyt attunt. aphan doethpwyt ydoeth ef yn brithaw cordwal a hynny yn eureit. Yna ydoeth y kennadeu amenegi idi hi hynny, le heb hítheu dygwch vessur vyntroet. Ac erchwch yr cryd wneuthyr esgidyeu ym. Ynteu alunywys yr esgidyeu. Ac nyt wrth ymessur. namyn yn vwy. Dyvot ar esgidyeu idi. nachaf yr esgidyeu yn ormod. Ryormod y w y rei hynn heb hi. ef ageiff werth y rei hynn. gwnaet hevyt rei avo llei noc wynt. Sef awnaeth ynteu gwneuthyr rei ereill yn llei lawer noethroet. ae hanvon idi. Dywedwch idaw nyt a ymi yrei hynn heb hi. ef a dywedpwyt idaw hynny. le heb ynteú. ny lunyafi esgydyeu idi yny welwyf#y throet. a hynny adywetpwyd idi. le heb hi mi aaf hyt attaw ef. ac yna y doeth hi hyt y Uong. Aphandoeth yd oed ef ynllunyaw ar mab yn gwniaw. le arglwydes heb ef dyd da itt. Duw arodo da itt heb hi. Eres yw gennyf na vedrut gymedroh ar wneuthur esgydyeu wrth vessur. Navedreis heb ynteu. mi ae metraf weithon. ac ar hynny llyma y dryw ynsefjll ar vwrd y Uong. Sef awnaeth y mab y vwrw. ae vedru y iwng giewyn y esgeir arasgwm. Sef a wnaeth hitheu chwerthin. Dioer heb hi ys llaw gyffes y medrwys y Uew ef. le heb ynteu aniolwch duw itt neur gavas ef enw. a da digawn yw y enw Uew llaw gyffes jw bellach. Ac yna diflanu y gweith yndelysc ac yn wimon. ar gweith nis canlynwys ef hwy no hynny. Ac or achaws hwnw y gelwit ef yn drydy d eurgryd. Dioer heb hitheu ny henbydy well di ovot yndrwc wrthyf i. Ny buum drwc ettwa wrthyt ti heb ef. Ac yna yd ellygwys ef y vab yny bry t ehun. le heb hitheu minheu adynghaf dynghet yr mab hwnn. nachaffo arveu byth yny gwisgwyfi ymdanaw. y rof aduw heb ef. pandid oth direidi di. Ac ef ageiff arveu. Ynay doethant hwy parth adinas dinllef. Ac yno meithryn Uew llawgyffes yny allwys marchogaeth pob march. Ac yny oed gwbyl obryt a thwf ameint. Ac yna adnabot awnaeth gwydyon amaw yvot yn kymryt dihirwch oeisseu meirch ac arveu. ae alw attaw a wnaeth. Hawas heb ef ni awn ni a thi y neges avory. a byd lawenach noc ydwyt a hynny awnaf ynheu heb y gwas. Ac yn ieunctit y dyd dranoeth kyvodi a wnaethant. A chymryt yr arvordir y vynyd parth abrynn aryen. Ac yny penn uchaf y gevyn clutno. ymgyweiraw arveirch awnaethant adyvot parth achaer aranrot. ac yna amgenu eu pryt awnaethant. achyrchu y porth ynrith deu was ieueiuc. 16 Y MABINOGION. eîthr bot yn prudach pryt gwydyon noc nn y gwas. Y portha'wrheb ef doB y my wn adywet vot yma beird o vorganhwc. Y porthawr aaeth. Graessaw duw wrthuut gellwng y mywn wy heb hi. Dirvawr lewenyd avu yn eu herbyn. T neuad a gyweirwyt. y vwyta ydoethant. Gwedy darvod bwyta awneuth hi agwydyon amchwedleu a chyvarwydyt. Ynteu wydyon kyvarwyd da oed. Gwedy bot yn amser ymadaw a chy vedach. Ystavell a gyweirwyt udunt hwy ac y gyscu ydaethant. Hübylgeint gwydyon a gyvodes. Ac yna y gelweis ef j hut ae allu attaw. Erbyn pan oed y dyd yngoleuhau yd oed geniweir ac ntcym. a llevein yny wlat yngyghan. Pann yttoed ydyd yn dyvot wynt aglywyat taraw drws yr ystavell. ac ar hynny aranrot yn erchi agori. Kyvodi a oruc y gwas ieuanc ac agori. Hitheu adoeth y mywn amorwyn ygyta hi. Hawyr da heb hi lle drwc ydym. le heb ynteu ni aglywn utkym a llevein. a beth adebygy di ohynny. Dioer heb hi ni chawn welet lliw y weilgi gan bob llong artorr y gilyd. Ac y maent yn kyrchu y tir yngyntaf aallont. Aphabeth awnawn ni heb hi. arglwydes heb y gwydyon nyt oes in gyghor onyt kaeu y gaer araam. ae chynal yn oreu aallom. le heb hitheu duw aro ywch a chyn- hellwch chwitheu. Ac yma y keffwch digawn oarveu. Ac ar hynny yn ol yr arveu y doeth hi. A Uyma hi yn dyvot a dwy morwyn gyt ahi. Ac arveu deuwr gantimt. Arglwydes heb ef gwisc ymdan y gwraync hwnn. A minneu vî armorynyon awisgaf ymdanaf inheu. Mi glywaf odorun y gwyr yn dy vot. Hynny awnaf ynllawen agwiscaw awnaeth hi ymdanaw ef yn llawen ac yn- gwbyl. a derw heb ef wiscaw ymdan y gwraync hwnnw. Derw heb hi. neur derw y minheu heb ef Diodwn an harveu weithon. nyt reit in wrthunt. Och heb hitheu paham. Uyna y Uynghes ygkylch y ty. Hawreic nit oes yna un llynges. Oóh heb hitheu pa ryw dygyvor avu ohonei. Dygy vor heb ynteu y tororri dy dynghetven amdynat. Ac y geissaw arveu idaw. Ac neur gavas ef arveu heb y diolch yti. Ynofi a duw heb hitheu gwr drwc wyt ti. Ac ef aallei y Uawer mab colli y eneit am ydygy vor abereist ti yny cantref hwnn hediw. a mi atynghaf dynghet y mab heb hi na chaffb gwreic vyth or genedyl yssyd ar y dayar honn yr awrhonn. le heb ynteu direitwreic uvost eiryoet ac ni dylyeî neb vot ynborth itt. agwreic ageiff" ef val cynt. Hwyntau adoethant att vath vab mathonwy. achwynawyn luttaf yny byt rac aranrot awnaethant. Amenegi val y paryssei yr arveu îdaw oll. le heb y math keisswn ninneu vi athitheii hut anlletrith hudaw gwreîc idaw ynteu or blodeu. Ynteu yna ameni gwr yndaw. ac yndelediwhaf gwas or awelas dyn eiryoet. Ac yna y ^ymerasant hwy blodeu y deri. a blodeu y banadyl. a blodeu yr erwem. Ac or rei hynny asswynaw yr un vorwyn decaf a thelediwaf awelas dyn eiryoet. Ae bedydyaw or bedyd a wneynt yna. a dodi blodeuwed amei. Gwedi y ky8cu y gyt hwy ar y wled. nyt MATH VAB MATHONWY. 17 hawd heb y gwydyon y wr heb gyuoeth îdaw osBymdeithaw* le heb y math. mi arodaí idaw yr nn cantref goreu y was ieuanc y gael. Arg- Iwyd heb ef pagantref yw hwnnw. Cantref dinodig heb ef. a hwnnw aelwyr yr awfhonn eiwyned. ac ardudwy Sef lle ar y cantref y kyuan- hedwyB lys idaw. yny lle aelwir mur y castell. a hynny yggwrthdir ar- dudwy. ac yno y kyuanhedwyB ef ac y gwledychwys. Aphawb auu uodlawn idaw ac y arglwydiaeth. Ac yna dreîgylgweith kyrchu awnaeth parth aohaer dathyL y ymwelet a math mab mathonwy. ydyd yd aeth ef parth achaer dathyl troi o vywn y Uys awnaeth hL Ahi a glywei lef com. Ac yn ol llef y corn. llyma hyd blin yn mynet heîbyaw. & chwn achynnydyon yn yol. ac yn ol y cwn ar kynnydyon bagad owyr ar traet yn dyuot. Ellyngwch was heb hi y wybot pwy y niuer racco. Y gwas aaeth a gouyn pwy oedynt. Gronw pebyr yw hwnn. y gwr yesyd arglwyd ar penllynn heb wy. Hynny adywawt y , gwaB idi hitheu. Ynteu agerdwyB yn ol yr hyd. ac ar auon gynwael gordiwes yr hyd ae lad. Ac wrth uUngaw yr hyd. Allithyaw y gwn ef auu yny wascawd ynos amaw. Aphan yttoed ydyd yn atueilaw ar nos yn nessau. ef a adoeth heb porth y Uys Dioer heb hi ni agawn yngoganu gau yr unben. oe adu y pryttwn y wlat arall onys gwahodwn. Dioer arglwydea heb wy iawnaf yw ywahawd. Yna yd aeth kennadeu yn y erbyn y wahawd. Ac yna y kymerth ef y wahawd yn Ilawen. Ac y doeth yr Uys. Ac y doeth hitheu yny erbyn ef y ressawu. ac y gyuarch gwell idaw. Arglwydes heb ef duw adalho it dy lewenyd. Ymdiarchenu a mynet y eisted a wnaethant. Sef awnaeth blodeued edrych amaw eí. Ac yr awr yd ediychawd nyt oed gyiieir amei hi ny bei yn llawn oe garyat ef. Ac ynteu asyTmywys amei hitheu. ar un medwl adoeth yndaw ef ae adoeth yndi hitheu. ef ny allwys ymgelu oe uot yny chara hi. ae uenegî îdi awnaeth. Uitheu agymerth diraawr lewenyd yndi. ac achaws y serch ar caryat a dodassei bop un o honunt ar y gilyd y bu eu hymdidan y nos honno. ac ny bu oohir y ymgael o honunt. nyt amgen nor nos honno. ar nos honno kyscu ygyt awnaethant. Athran- noeth arouun awnaeth ef ymeith. Dioer heb hî nyt ey y wrthyfi heno. Y nos honno y buant ygyt heuyt. ar nos honno y bu yr ymgyghor gantunt pa ffuryf y keffynt vod ygkyt. . Nyt oes gynghor heb ef onyt im. Reissaw y gantaw gwybot pa ffuryf y del y angheu. ahynny yn rith amgeled amdanaw. Trannoeth arouun awnaeih. Dioer heb hi ny chyghoraf it hediw uynet y wrthyfi. Dioer kanys kynghory ditheu* nyt D Ì8 Y MABINOGION. z£ ynheu heb ef. Mî adjrwedaf hagen uot yn berigyl dyuot yr unben bîeu y llys adref. le heb hî auory mi ath ganhatat dî y uynet ymdeith. Trannoeth arouun awnaeth ef. ac nys lludywys hitheu ef. le heb ynteu coffa adywedeis wrthyt ac ymdidan yn lut ac ef. a hynny yn rith ysmal- hawch caryat ac ef. Adilyt y gantaw paffordd y gallai dyfot y angheu. Tnteu adoeth adref y nos honno. Treulaw ydyd awnaethant drwy ymdidan acherd achyuedach. Ac nos honnos y gyscu ygyt ydaethant. Ac ef a dywawt parabyl areil wrthi. Ac ynhynny parabyl nys kaua8 ef. Paderw ytti heb ef ac awyt iach di. Medylyaw ydwyf heb hi yr hyiin nys medylyut ti amdanaíì. Sef yw hynny heb hi goualu am dy angheu di ot elut yn gynt no miui. le heb ynteu duw adalo itt dy amgeled. nym lladi duw hagen nyt hawd vy llad i heb ef. awney ditheu yr duw. ac yrof mheu menegi ymi pafuryf y galler dy lad ditheu. kanyB gweU yw uygcof i wrth ymoglyt nor teu di. Dywedaf ynllawen heb ef. nyt hawd vy Iladi heb oergjrt. areit oet uot vlwydyn yngwneuthur y par ymbyryit i ac ef. Aheb wneuthur dim o honaw namyn pan vydit ar yr aberth duw sul. Ae dîogel hynny heb hi. Diogel dioer heb ef. Ni ellir uy lladi y mywn ty heb ef ny ellir allan. ny ellir uy Ilad ar uarch. ny ellir ar uyntroet. le heb hitheu padelw y gellit dy lad ditheu. Mî «e dywedaf ytti heb ynteu. Gwneuthyr enneint im arlan auon. agwneuthur oromglwyt uchpenn y gerwyn. ae thoi ynda ac yndidos w^edy hynny. a dwyn bwch heb ef ae dodi gerllaw y gerwyn. a dôdi ohonaf inheu y neill troet ar geuyn y bwch. ar Uall ar ymyl y gerwyn. pwy bynnac a meidrei i uellý ef awnei vy angeu. le heb hitheu diolchat y duw hynny. ef aellir rac hynny dianc yn hawd. Nyt kynt noc y kaua8 hi yr ymad- rawd. y hanuones hîtheu att gronw pebyr. Gronw a lauurywys gweith y ^waew. ar undyd ympenn y vlwydyn y bu barawt, ar dyd hwnnw y perÌB ef idi hi gwybot hynny. Arglwyd heb hi yd wyf yn medylyaw padelw y gallei uot ynwir adywedeist di gynt wrthyfi. ac adangossy dî ymî paffiiryf y sauut ti ar ymyl y gerwyn ar bwch opharaf inheu yi' enneint. Dangossaf heb ynteu. Hitheu aanvone8 at ronw ac a erchis idaw uot yghyscawt y brynn aelw^ir weithon brynn kyuergyr ygglan auon kynuael oed hynny. Hitheu aberis kynullaw agauas o auar yny cantref aedwyn yr parth draw yr auon gyuarwyneb abrynn kyuergyr. Athrannoeth hi adyAvaw1. arglwyd heb hî mi a beris kyweiryaw yglwyt ar enneint y maent yn barawt. le heb ynteu awn y hediych yn Ilawen. wynt adoethant drannoeth y edrych yr enneint. Ti aey yr enneint arglwyd heb hi. Af yn Ilawen heb MATH VAH MATHONWY. 1» ef. Ef aaeth yr enneint ac ymeneinìaw awnaeth. arglwyd heb hi llym& yr €iniueileit adywedeist ti uot bwch amunt. le heb ynteu par dala un ohonynt. aphar ydwyn yma. ef aducpwyt y bwch. yna y fcyuodes ynteu or enneint. agwiscaw ylawdyr ymdanaw. adodi y neilltroet idaw ar ymyl y gerwyn. ar llall ar geuyn y bwoh. Ynteu ronw agyuodes yuynyd or biyn aelwir brynn kyuergyr. ac arben y neillglyn y kyuode8. ac ar gwenwynwaew y uwrw ae uedru yny yptlys. yny neitta y paladyr o honaw. athrigyaw penn yndaw. Ac yna bwrw ehetuan o honaw yn rith eryr. adodi garymleis anhegar. Ac ny chahat y welet ef o hynny allan. yngyngyflymet ac y daeth ef ymeith. Y kyrchassant wynteu y llys. ar nos honno kyscu ygyt Athrannoeth kyuodi aoruc gronw agoresgyn ardudwy. Gwedy goresgyn ywlat y gwledychu awnaeth yny oed yny eidaw ef ardudwy a phenllyn. yna y chwedyl aaeth at math uab mathonwy. Trymuryt a goueiléint agymerth math yndaw. a mwy wyd- yon. noc ynteu olawer. Arglwyd heb y gwydyon ny orffowyesaf uyth yny gaffwyf chwedleu y wrth fu nei le heb y math. duw auo nerth itt. Ac yna kychwynnu awnaeth ef adechreu rodyaw racdaw. A rodyaw gwyned awnaeth aphowys yny theruyn. Gwedy daruot idaw uelly. ef adoeth hyt yn aruon. Ac adoeth y ty uab eillt ym maenawr bennard. Disgynnu yny ty awnaeth athrigyaw yno y nos honno. Gwr y ty ae dylwyth adoeth y mwyn. Ac yndiwethaf y doeth y meichat. Gwr y ty a dywawt wrth y meichat. Hawas heb ef adoeth dy hwch di heno y mywn. Doeth heb ynteu. yr awr hwnn doeth att y moch. Paryw gerdet heb y gwydyon yssyd ar yr hwch honno. Pan agorer y cren beimydd yd a allan. ny cheir craff" amei. ac nywybyddir pa fford yda. mwy no chynnelei yny dayar. awney di heb y gwydyon y rofi nat agorych y cren. yny vwyfi yny neillparth yr cren ygyt athi gwnaf yn llawen heb ef. Y gysgu yd aethant y nos honno. Aphan wehfi y meichat lliw y dyd. ef a deffroes wydyon. achyuodi awnaeth gwydyon y gwisgaw ymdanaw. aduot ygyt ar meichat. aseuyll wrth y cren. Y meichat a agores y oren. ygyt ac y hegyr llyma hitheu ynbwrw neit allan. acherdet yn braff awnaeth. agwydyon ae kanlynẁys a chymiyt gwrthwyneb auon awnaeth a chyrchu nant awnaeth aelwir weithon nant y Uew. Ac yno gwastadau awnaeth aphori. Ynteu wydyon adoeth y dan y prenn. Ac aediychawd pabeth ydoedd yr hwch yny bori. Ac ef awelei yr hwoh yn pori kic pwdyr a chynron. Sef awnaeth ynteu edrych ymblaen y prenn. Aphan ediych ef awelei eiyr ymblaen y prenn. Aphan ymysgytwei yr eryr. y syrthei y pryuet ar kio pwdyr o honaw. ar -20 Y MABINOGION. liwch yn ysBU yreî hyimy. Set awnaeth ynteu medylyaw mae lleẁ oedd yr eryr. achanu eiiglyTi. Dar adyf y rwng deulenn. gorduwrych uwyr aglen. ony dywetofi eu oulyden. llew panyw hynn. Sef awnaeth ynteu yr eiyr ymollwng yny uyd ygkymheTued y prenn. Sef awnaeth ynteu wyd- yon canu eglyn arall. Dar adyf ynard uaes. nys gwlych glaw. nys mwy iawd. naw ugein angerd aboithes. ynyblaen llew Ilaw cyffea Ac yna ym- ellwng idaw ynteu jmy uyd jmy geinc issaf or prenn. Canu englyn idaw ynteu yna Dar adyf dan anwaerat. mirein medur ymywet. ony dywedafi fi. dydaw Ilew ym harffet. Ac ydygwydawd ynteu arlîn gwydyon. Ac yna y trewÌB gwydyon a hutlath ynteu yny uyd yny rith ehiman. Nywelsei neb ar wr tremjmt truanach hagen noc aoed amaw ef. nyt oed dim onyt croen ac asgwm. Yna kyrchu kaer dathyl awnaeth ef. ac yno y ducpwyt agahat o uedic da yggwyned wrthaw. Kyn kyuyl yr ulwydyn ydoed efynholliach Arglwyd heb ef wrth uath uab mathonwy. madws oed ymi kaffel iawn gan y gwr y keueÌ8 ouut gantaw. Dioer heb y math ny eill ef yragynnal ath îawn tî gantaw. le heb ynteu goreu yw gennyfi bo kyntaf y kaffwyf iawn. Yna dygyuoriaw gwyned awnaethant. achyrchu ardudwy. Gwydyon a gerd- . wyg yny blaen. a cyrchu mur castell aoruc. Sef awnaeth blodeued clybot •eu byt yn dynot. Kymiyt y morwynyon ygyt ahi achyrchu y mynyd. Athrwy auon gynuael. kyrchu Ilys aoed ar y mynyd. ac ny wydynt gerdet rac ovyn. namjm ac eu hwyneb dracheujm. Ac yna ny wybuant yny syrth- assant jmy Ilynn. Ac y bodyssant oll eithyr hi ehunan. Ac yna y godîwed- awd gwydyon hitheu. Ac y dywawt wrthi. Ny ladafi di. mi awnàf yssyd waeth itt. Sef yw hynny dy ellwng yn rith edeiyn. ac o achaws y kewilyd awnaethost di y lew Uaw gyffes. na beidych ditheu dangos dy wyneb liw dyd vyth. ahynny rac ouyn yr holl adar. abot yn anyan udunt dy uaedu. ath amherchi y Ile yth gaffont. ac na choUych dy enw. namyn dy alw vyth Wodeuwed. Sef yw blodeuwed tylluan or ieith yr awr honn. ac o achaws hynny y mae digassawc yr adar yr tylluan. ac ef a elwir ettwa y tylluan yn vIodeuwed. Ynteu gronw pebyr agyrchwys pennllynn. ac odyno ymgennattau awnaeth. Sef kennadwri aanuones. gouyn awnaeth y lew llawgyffes. a yynnei ae tir ae dayar ae eur ae aryant am y sarhaet. Na chymeraf y duw y dygaf uygkyffeB heb ef. allyma y peth Ileiaf agymeraf y gantaw. Mjmet yr Ile yr oedwn i o honaw ef pan ymbyryawd ar par. aminheu y Ile yr oed ynteu. Agadel y minheu y vwrw ef aphar. Ahynny yn lleihaí pcth agymeraf y gyntaw. Hynny auenegit y ronw pebyr. le heb ynteu. dir yw ymi gwneuthur hynny. ^yggwyrda kywir am teulu am brodyr maeth. aoes o honawch chwi agymero yr ergit drossofi. Nac oes dioer heb wynteu. Ac MATH VAB MATHONWY. 21 oachaws gomed o honunt wy. diodef un ergit dros eu harglwyd. y gelwir wynteu yr hjmny hyt hediw. trydyd aniweîr deulu. le heb ef mi ae kymeraf. Ac yna y doethant elldeu hyt ar lann auon gynuael. Ac yna y seuis gronw jmy Ue ydoedd llew Uaw gjrffes pan y byryawd e£ allew yny Ue yd oed jmteu. Ac jma y dywawt g^onw pebyr wrth lew. arglwydd heb ef. kanyB odryc ystryw gwreic y gwneuthum i ytti awneuthum. Minneu aarchaf yti yr duw. llech awelaf ar lan yr auon. gadel im dodi honno y ryngof ar dymawt. Dioer heb y Ilew nyth ommedaf o hynny. le heb ef duw adalo iti ao yna y kymerth gronw y Ilech. ac y dodes y ryngtaw ar ergit. Ac yna y byryawd Ilew ef arpar. ac y gwant y Uech trwydi. ac jmteu drwydaw yny dyrr y geuyn. Ac jma y Ilas gronw pebyr. Ac yno y mae y Ilech ar lann auon gynuael yn ardudwy ar twll trwydi. Ac o achaws hynny ettwa y gelwir hi Ilech gronw. Ynteu Ilew Ilaw gyffes eilweith aoresgynnwys y wlat. ac ae gwledychwys yn Ilwydyannus. A herwyd y dyweit y kyuarwydyt ef auu arglwyd wedy hyuny ar wyned. ac velly teruyna y geing honn or mabinogi. PEREDUR AB EFRAWC. Eprawc iarll bioed iarllaeth y gogled. A seithmeib aoed idaw. Ac nyt o gyuoetheu yu vwyaf yd ymborthei efrawc. Namjm o twmeimeiiit aryueloed ac ymladeu. Ac ual y raae mynych yr neb aymfcanlyno ac ymladeu ary- ueloed. ef alas aechwenieib. Seithuet mab aoed idaw Pered^ ood yenw. a îeuhaf oed hwnnw. Ac nyt oed oet idaw vynet y ymlad nac y iyueL Pei oet idaw. ef a ladyssit mal y Iladwyt y tat. ae vrodyr. Gwreîc ystrywyat kymet oed yn vam idaw. A phryderu aoruc yn uawr. am y hun mab ae chytoeth. Sef a gafas yny chyghor ffo y ynyalwch adiff- eithwch didramwyeit. ac ymadaw ar kyfannedeu. Ny adawd neb jmy ched- ymdeithas narayn gwraged ameibion. adynyon didraha. ny ellynt nac ny wedei udunt nac ymlad. na ryfelu. Ny lyuassei neb yn y Ile y clywei y mab. kynnullaw na meirch nac arueu. rac dodi y vryt or mab arnimt. Ac yr fforest yd aei y mab beunyd i chware ac y taflu Ilysgyon. ac yskyryon adiwamawt ef a welei. gatwan geifyr y uam. A dwy ewic yn gyfagos yr geifyr. yn sefylL ac eresu yn uawr aomc y mab bot jdwy hynny heb gym. a ehym ar y rei ereíll. athybyaw eu bot yn hir ar goU. ac am hynny kolli eu kym onadunt. Ac y ty aoed ym benn y fforest yr geifyr. o vilwryaeth a phedestric, eí a gymhellwys yr ewiged ygyt ar geifyr ymywn. Ef a deuth peredur drachefyn att y uam. Y mam heb ef peth ryued ryweleis yghot, Dwy o'th eifyr di gwedy ryujiiet g\vyllt- ineb yndunt arygolli eu kym. rac mehit hyt y buant ar goU dan koet. Ac ny chafas dyn gystec uwy noc a geueis yn eu gyrm y mywn. Ac ar hynny kyfodi aorac pawb adyfod y edrych. Aphan welsont yr ewiged ryfedu yn uawr aomgant. Adiwamawt wynt a welynt tri marchawc yn dyuot arhyt marchawcfford gan ystlys y fforest. Sef tri marchawc oedynt. Gwalchmei uab gwyar. a geneir gwystyl. ac owein uab uryen. Ac owein yn kadw yr ol y ymlit y marchawc a rannassai yr aualeu yn Ilys arthur. Vy mam heb y peredf beth yw y rei racko. Egylyont ynt vy mab heb hitheu. Ilyma vy ffyd heb y peredr ydaf yn egyl gyt ac wynt. Ac yr fford yn eu herbyn ydeuth peredur. Eywet eneit heb yr owein a weleist ti varchawc jti mynet heibaw. na hediw na doe. Nawn heb ynteu beth jrw marchawc. Yrjny beth wyfi heb yr owein. Bei dywetut PEREDUR AB EFRAWC. 23 tì ymi ypeth a oyynnaf yttí. Minneu a dywedwn y titheu yr hwn aov- ynny ditheu. Dywedaf yn Uawen heb yr Owein. Beth yw hwnn heb y peredur wijh y kyfrwy. kyfrwy yw heb yr Owein. Amofyn aoruc yn- Uwyr beth oed ykyweirdebeu awelei ef ar y gwyr ar meirch. ar arueu. Apha beth a yynnynt ac wynt. ac aellynt o honunt. Owein a uenegìs idaw yn Uwyr pob peth or aellir ac wynt. Dos ragot heb y pered^ mi aweleis y kyfryw aovynny tìthejp. Ammineu aaf yth ol tí. Yna ymchoelut aoruc Pered^ att yuam. ar nifer. Ymam heb ef nyt egyhon oed y rei gynneu. namyn marchogyon urdolyon. Yna ydygwydawd y uam yn farw lêwic. Ac ydaeth pered' hyt llè ydoed kefiylei agywedei gynnut. Ac a dygei vwyt allynn or kyfanned yf ynyalwch. A chefiyl biychwelw ys- kyrnic cryuaf a tebygei a gymerth. A phynnyorec a wasgwys yngyfrwy idaw. Ac owydyn danwaret y kyweirdabeu awelsei ar y meiroh ac ar boppeth aoru peredr. Athrachefyn y deuth peredr att y uam. Ar hynny datlewygu aoruc yr iarlles. le vy mab kychwyn a vynny. leu heb e£ gan dy genyat. Arho y genyfi gyghoreu kyn dy gychwynu. Ynllawen heb ef dywet ar vry8. Dos ragot heb hi y lys arthur yn Ue mae goreu y gwyr. a haelaf. a dewraf Ue y gwelych eglwys. kan dy bader wrthi. Ogwely vwyt a diawt or byd reit itt wrthaw. ac na bo owybot adayoni y rodi itt kymer dy hun e£ Or clywy diaspat dos wrthi adiaspat gwreic annat diaspat or byt. Or gwely tlws tec. kymer e£ a dyro y araU. Ao o hynny clot a geffy. ür gwely wreic tec. gordercha hi. kyn nyth vynno. gwellgwr a phenedic/ach yth wna o hynny no chynt A gwedy yr ymadrawd hwnnw ysgynnv aoruc peredur ar y uarch. a dymeit o aflacheu vlaen Uym jmYlaw. achychwyn racdaw ymeith aoruc. Ao y bu deudyd a dwynos ynkerdet ynyalwch ffbrestyd. ac amryw lediffeith heb vwyt ac heb diawt. Ac yna y doeth y goet mawr ynyal. ac ympeU yny coet ef awelei launerch dec wastat. Ac yny Uannerch y gwelei bebyU. Ac yn rith eglwyi3 ef a gant y pader wrth y pebylL A pharth ar pebyU y doeth. adrws y pebyll aoed yn agoret. A chadeir eureit oed yn agos yr drws. Atnorwyn wineu delediw yny gadeir yn eîsted. a ractal eur am y thal. ameini Uywychedic yny ractal. Amodrwy eururas am y Uaw. adisgyn aoTUc pereduT. adyuot recdaw ymywn. A Uawen uu y uorwyn wrthaw. a chyfarch gwell idáw. Ar tal y pebyll ef awelei vwyt. adwy gostrel yn Uawn owin. a dwy dorth o fara cann. A golwython o gic meluoch. Vy raam heb y pered^ aerchais ymi pale bynnac y gwelwn vwyt adiawt y gymryt. Dos títheu imben yn Uawen yr bwyt a gressaw wrthyt. Yna y kymerth pered^ hanner y bwyt. ar Uynn idaw ehun. Ac adaw yUall yr uorwyn. A phan 24 Y MABINOGION. daruu y peredur vwyta. dyuod a oruc a gostwng ar tal y lin rac bron y uorwyn. Vy mam heb ef aerchÎÄ ymi yn lle y gwelwn tlwB tec. y gymiyt. Kymer titheu eneit heb hî. Y uotrwy a gymerth peredr. A chymryt y uarch. a chychwyn ymeith. Tn ol hynny llyma y marchawc bieuoed y pebyll yn dyuot. Sef oed hwnnw syberw y llanerch. Ac ol y march a welei. Dywet heb ef wrth y forwyn. Pwy a uu yma gwedi myvi. Dyn enryued y ansawd arglwyd heb hi. A menegi ansawd peredur ae gerdet yn llwyr. Dywet heb ef. a vu ef gennyt ti a gwneuthur amuod amat. Na vu myn vygret heb hi. na cham nys goruc ym. Myn vygret nyth gredaf. ac yny ymgaflFwyf ac efo y dîal vyghewilyd am llid ny chefiy ditheu trîgyaw dwy nos yn vuty. A chyuodi aoruc y marchawc y ymgeisiaw a pheredur. Ac ynteu beredur a gychwynnawd parth a Uys arthur. A chynn y dyuot ef y lys arthur. ef adaetlioed marchawc arall y lys arthur. Ac a rodes modrwy eururas yn drws y porth yr dala y uarch. Ac ynteu a deuth yr neuad yn lle yd oed arthur ar teulu. A gwenhwyfar ae rianed. a gwas ystafell yn gwasanaethu o orvlwch eur ar Wenhwyuar. Yna y marchawc a diueuawd y llyn aoed yndaw am y hwyneb ae bronffoll. a rodi bonclust mawr y Wen- hwyfar. A dywodut. Or byd neb ky ehofnet. ac amwyn y gorulwch hwnn ami. Adial sarhaet gwenhwyfar. deuet yra ol yr weirglod a mi ae harlioaf yno. Ae varch a gymerth y marchawc ar weirglodd a gyrchwys. Set aorugant pawb or teulu gostwng eu peimeu. rac adolwyn y im vynet y dial sarhaet gwenhwyfar. athebygolyaeth oed gantunt na wnaei neb chwaen ky ehofnet a hynny. o ny bei uot amaw vilwryaeth. ac au gerd. neu letrith. ual na aUei neb ymdial ac ef. Ar hynny Uyma peredur jm dyuot yr neuad ar geffyl brychwelw ysgymic. a chyweirdabeu musgrell amaw. ac yn anhydwf yn Uys kyfurd a honno. Sef yd oed gei yn aeuyll ymperaed y neuad. Dywed heb y peredur y gwr hir racko mae artliur. Beth a vynnit ti heb y kei ac arthur. Vy mam aerchis ymi dyuot ym urdaw yn varchawc vrdawl att arthur. Myn vygkret heb y kei ry aghyweir ydwyt o uarch ac ameu. Ac ar hynny y arganuot or teulu abwrw Uyskyon idaw. Ar hynny Uyma gwr yndyuot y mywn. adaethoed blwydyn kynno hynny y lys arthur. ef a chorres. y erchi trwydet y arthur. a hynny a gawssant. Ac yggouot y vlwydyn nydywedassei un o honunt vngeir wrth neb. Aphan arganvu y cor peredr. haha heb ef gressaw duw wrthyt pered^ dec uab efrawc. arbennic \ mUwyr a blodeii marchogion. Dioer heb y kei Uyna vedra yndrwc bot blwydyn yn Uys arthur yn vut yn kael dewis dy ymdîdanwr. a galw y kyfryw dyn a hwnn yggwyd arthur ae deulu. ae dyscu yn arbennic müwyr. a blodeu marchogyon. a rodi bonclust idaw yny vyd yr Uawr yny varw PEREDUR AB EFRAWC. 25 lewîc. ar hynny llyma y gorres haha heb hi gressaw duw wrthyt peredf^ dec vab efrawc. blodeu y milwyr a channwyll y marchogyon. le vorwyn heb y kei. Llyna vedr yn drwc bot vlwydyn yn vut yn llys arthur. a galw y kyfryw dyn hwnn ynj mod y gelweîst. a gwan gwthtroet o gei yndi yny vyd yr llawr yn varw lewic. y gwr hir heb y peiedur manac ym mae arthur. Taw ath eon heb y kei. dos yn ol y marchawc aaeth odyma yr weirglawd. a dwc y gorvlwch y gau taw. a bwrw et. a chymer y varch ae arueu a gwedy hynny ti a geffy dy urdaw yn varch- awc urdawl. Y gwr hir minneu a wnaf hynny ac ymchoelut penn y varch ac allan. ac yr weirglod. Aphandeuth yd oed y marchawc yn marchogaeth yn ryuygus oe allel ae dewred oe tebygolyaeth ef. Dywet heb y marchawc aweleist ti neb or llys yn dyuot ym ol i. Gwr.hir oed yno heb ef. aerchis ymi dy rwrw di achymryt y gorvlwch ar march ar arueu ym y hun. Taw heb y marchawc. dos drachefyn yr Uys. ac arch y gennyf y arthur dyuot ae ef ae arall y ymwan ami. ac oni daw yn gyflym nys arhoaf i euo. Myn vygcret heb y peredr dewis di ae oth vod ae oth anvod. mivi a vynnaf y march ar arueu ar gorvlwch. Ac yna y gyrchu or marchawc ef yn Uidyawc. ae wan ac arllost y waew yrwng ysgwyd. a mynwgl. dymawt mawr dolurus. Aha was heb pered^ ny chwaryei weisson vymam a mivi velly. Minneu a chwaryaf a thitheu val hynn. ae vwrw ef a gaflach blaen llym. ae vedru yny lygat yny vyd trwy y wegil allan. ac ynteu yn varw yn gytneit. Dioer heb yr owein uab uryen wrth gei. drwc y medreist am dyn ffol a yrreist yn ol y marchawc. Ac un o deu aderw idaw ae lad ae vwrw. os y bwrw a derw yr marchawc. rif gwr mwyn or Llys a vyd amaw gan y marchawc. ac aglot dragywydawl y arthur ae vilwyr. Os y lad aderw yr aglot a gerda val kynt. ae pechawt amaw ynteu yn ychwannec. a llyna vy ffyd ydafi. y wybod py gyfranc yw yr eidaw ef. ac y doeth owein yr weirglawd. Sef y gwelei owein peredr yn Uusgaw y gwr. ar hyt y weirglawd. Beth awney di uelly heb owein. Nydaw byth heb y pered' y beis hayam y amdanaw. tym yw gennyf pa ny o honaw ehunam pan henyw. Yna y diosdes owein yr ameu ar dillat. llyma eneit heb ef uarch ac ameu gwell. nor rei ereill. a chymer yn llawen wynt. adyret ygyt ami hyd att arthur yth urdaw jti varchaw^c urdawl. kany8 ti ae dylyy. Ny chatwTÌ vywyneb ot af heb y peredur. namyn dwc di y gorflwch y gennyfi y wen- hwyuar. a dywet i arthur palebynnac y bwyfi gwr idaw vydaf ac o gallaf Ues a gwasanaeth idaw mi ae gwnaf a dywet na deuaf y lys vyth yny gaffwyf ar gwr liir yssyd yno y dial sarhaet y kor ar gorres. Yna y deuth owein drachefyn yr Uys. amenegi y gyfranc y arthur a gwenhwyuar. ac y E 26 Y AÍABINOGION. bawp or ieulu ar bwgwth ar gei. Ac ynteu peredf a gychwynnwys ymeith. ac ual y byt yn kerdet. llyma uarchawc yn kyuarfot ac ef. Pa le pan deui di heb y marchawc. pandeuaf o lys arthur heb y pered^ ae gwr i arthur wyt ti heb ef. le myn vygkret heb y pered''. lawn Ue yd wyt yn ymardelw ac arthur. Paham heb y pered»". Mi ae dywedaf itt heb ef * * ar arthur vum eiryoet, ageffyrdwys ami yn wyr idaw mi ae lledeis. Ny- bu hwy yryngtunt no hynny ymwan a orugant. Ac ny bu hir yny vyryawd pered' ef dros pedrein y varch yr llawr, Nawd aerchis y marchawc idaw. nawd a geffy heb peredr gan rodi dy Iw ar vynet y lys arthur a menegi y arthur mae mi ath vyrywy8 er enryded gwassanaeth idaw ef. a manac na deuaf byth y lys yny gaff- wyf dial sarhaet y corr ar gorres. ar marohawc arodes y gret ar hynny. ac a gychwyimwys racdaw y lys arthur, ac aoruc hynny. ar bwgwth ar gei. ac ynteu peredr a gychwynnwys racdaw. ac yn yr un wythnos ef a gyfaruu ac ef, Vn marchawc arbymthec. ac ef peredr ae byrywys yn 'gywelydyus. ac aaethant y lys arthur. ar vn ryw ymadrawd gantunt ac a daethoed gan y marchawc kyntaf. ar vn bygwth gan peredr ar gei. a cheryd a gauas kei gan arthur. agoualus uu ynteu gei amhynny. Ynteu peredr a gychwynnwys racdaw. Sef ydeuth y goet mawr ynyal. ac yn ystlys y coet ydoed Uyn. ac ar y tu arall ydoed kaer dec. ar lann y Uynn y gwelei gwr gwynllwyt telediw yn eisted ar obennyd o bali. a gwisc o bali ymdanaw. a gweisson yn pyscotta ar y llynn höno. Val y gweleis y gwr gwynllwyt pered' yn dyuot. kyuodi aoruc tu ar gaer. a chloff oed yr hen wr. ynteu pered' a gyrchwys y llys ar porth a oed yn agoret. ac yr neuad ydeuth. Ac yd oed y gwr gwynllwyt yn eisted ar obennyd. a ffyryf dan raawr yn Uosgi rac y vron. a chyfodi aoruo y teulu ar niuer yn erbyn peredf ae diarchenu. ac erchi awnaeth y gwr yr mackwy eisted ar tal y gobenyd. Achyt eisted ac ymdidan aorugant Aphan vu amser gossot byrdeu amynet y ywyta. ae ar y neill law yr g\vr bioed y llys yd oed peredr yn eisted. Gwedy daruod bwyta. govyTi aoruc y gwr y peredur. awydyat llad a chledyf ynda. na wn heb y peredr pei kaffwn dysc nas gwypwn. A wypei chware o ffon a tharyan ynda. ef awybydei ymlad achledyf. Teu vab oed yr gwr. gwas melyn a gwas gwinieu. Kyfodwch weisson heb ef y chware affynn. ac a tharyan. Ac yna y chware a ffyn yd aethant. Dywet eneit heb y gwr. Pwy oreu or gweisson dybygy di a ch\\are. Vyntebic yw heb peredr y gallei y gwas melyn wneuthur gwaet ar y Uall pei as mymiei. Kyuot titheu eneit a chymer y ffon ar daryau o law y gwas gwineu. a gwna waet ar y gwas PEREDUR AB EFRAWC. 27 melyn ob gelly. Peredr agyfodes araynet y chware ar gwae melyn. adyrch- auel Uaw arnaw. ae daraw dymawt mawr yny dygwydawd yr ael ar y llygat. ae waet ynteu yn rydec. leu eneit heb y gwr. dos y eîsted bellach. agoreu dyn alad a chledyf yn yr ynys honn vydy di. ath ewythyr ditheu vrawt dy fam wyf ynneu. a chyt ami y bydy ywershoun yndyscu moes ac áruer y gwladoed ae mynutrwyd. Ryuartalrwyd ac adfwynder ac unben- rwyd. ac ymadaw weithon a ieith dy vam. ami a vydaf athro itt. ac ath urdaf yn varchawc urdawl o hynn allan. allyma awnelych. Kyt gwelych beth avo ryued gennyt. na amouyn am danaw. ony byd o wybot y venegî itt. n}'t amat ti y byd y keryd. namyn amafi. kany8 mi yssyd athro itt. Ac amryfael enryded a gwassanaeth agymmerassant. Aphan uu amser y gyscu ydaethant. Pandoeth y dyd gyntaf. kyuodi aorac. Peredr achymryt y varch achan gennyat y ewythr -kychwyn ymeîth. Ac ef adoeth y goet mawr ynyal. ac yn mhen y coet y deuth y dol. ar tu arall yr dol wastat y gwelei gaer vawr. athu ar He hwnnw y kyrchwys Peredr ar porth a gauas ynagoret. ac yr neuad y deuth. sef y gwelei gwr gwynllwyt telediw yn eisted ar ystlys y neuad. a mackwyeit yn amyl yn y gylch. a chyfo'di aoragant yn urdasseid ae erbynnyaw. ae dodi y ar y neill law yr gwr bioed y Ilys. Ac ymdidan aoragaut. Aphan uu amser mynet yr bwyt. dodi Peredr awnaethpwyt y eisted ar neill law y gwr mwyn y vwyta. Agwedy daraot bwyta ac yvet eu hamkann. gofyn aorac y gwrda y Peredr awydyat ef lad achledyf Pei kaffwn dysc tebic oed genyt y gwydwn heb Pered'". Ssef ydoed ystyflwl mawr yn Ilawr y neuad am- gyffret milwr yndaw. Kyraer heb y gwr wrth Peredr y cledyf racko atharaw yr ystwffwl hayara. A pberedr agyfodes ac adrewis yr ystwffwl yny vu yndeudryll ar cledyf yndeudryll. Bwrw ydryllyeu ygyt achyu- anna wynt. Peredr aedodes ygyt achyuannhau aoragant ual kynt. Ar eilweith y trewis yr ystwffwl yny vyd yn deudryll ar cledyf yndeudryll. Ac ual kynt kyuannhau aoragant. Ar dryded weith y kyffelyb dyraawt atrewis ae bwrw ygyt ac uy chyuannhaei nar ystwffwl nar cledyf le was heb y gwr dos y eîsted bellach am bendith ytt. Yny teymas goreu dyn a lad a chledyf wyt. Deuparth dy dewred a geueist. ar trayan yssyd heb gael. Agwedy keffych yn gwbÿl ny thyckya y neb amrysson a thi. ath ew^rthyr wyf inneu vrawt dy vam. brodoryon ym nr ar gwr y buost neithwyr yny ty. Ac yna ymdidan ae ewythyr aorac pered' ar hynny y gwelei deuwas yn dyuot yr neuad. ac yn mynet yr ystauell. a gwaew gantynt anveitrawl y veint. athri ffrwt owaet yn redec or mwn hyt y Ilawr. Aphan welas et y niver hwimw. lleuein adrycyraerth a 28 Y MABINOGION. orugant. Ac yr hyany ny thorres y gwr y ymdidan a pheredr. Yr hynny ny dywat ef y beredr yr ystyr. nysgofynnawd ynteu. Gwedy tewî yspeit vechan. ar hynny Uyma dwy yorwjrn yn dyuot. adysgyl vawr y ryngtunt. aphenn gwr yny dysgyl. agwaet yn amyl yny chylch. Ac yna diaspedein aorugant yn vawr niuer y llys, yny oed vlin trigyaw yn rnllys ac wynt. Ac or diwed tewi o honnunt. Aphan vu amser y gysgu ydaeth pereçlr y ystauell tec. Athrannoeth peredr a gychwynnwys gan genyat y ewythyr racdaw ymeith. Odyna ef adoeth y goet ac jrmpell yny coet ef aglywei diaspat. Sef y gwelei wreic wineu delediw. amarch a chyfrwy arnaw yn seuyll geyr yllaw a chelein yny hymyl. ac yn keissaw bwrw y gelein ar y march yny kyfrwy. ydygwydei ynteu yr llawr. ac y dodei hîtheu diaspat. Dywet vy chwaer heb y peredr pa diaspedein yssyd amat. Oya ysgyraun- edic peredr bychanwaret vyggovit a geueist eiryoet genyt ti. Paham heb y peredr y bydwn ysgymun i. amdyuot yn achaws y lad dy uam. kanys pan gychwynneist oe hanuod y neidyawd gw^aew yny chalonn ac o hynny y bu uarw. Ac am hynny ydwyt yn ysgymunn. ar corr ar gorres aweleist yn llys arthur. coraeit di dat ti ath uam oedynt. Achwaeruaeth itt wyf ynneu. am gwr priawt oed hw^nn. ae Uadawd ymarchawc yssyd yny llannerch yny coet. ac na dos ditheu yny gyvyl ef rac dy lad o honaw. Vy chwaer cam ydwyt ymkerydu. ara vymot yngyhyt ac y bum y gyt a chwi. abreid vyd ym y ©ruot. Aphei bydwn avei hwy anawd vydei ym y oruot. athitheu taw^ bellach ath drycyruerth. kany thyckya amgen. ami a gladaf y gelein. Ag- wedy hyny mi aaf hyt Ue mae y marchawc y edrych aallwyf y dial amaw a gwedy cladu y gwr o honaw. Dyuot aomgant y Ue ydoed y marchaw^ yn marchaethyn ryuygus yny llannerch. ar hynt gofyn or marchawc y peredr py le pandoei. Pan deuaf o lys arthur. ae gwr y arth' wyt ti. leu myn vygkret. lawn lle yd ymgystlyny o arthur. Ny bu hwy no hynny ymgyrchu a omgant. Ac yn y lle pered a vyryawd y marchawc. A nawd a erchis ynteu y beredr. Nawd a agefiy heb y peredr gan gymryt y wreic honn yn priawt. a gwneuthur y parch ar anrhyded goreu a ellych idi. am lad o honat titheu y gwr priawt hi yn wirion. amynet o honat y lys arthur. amenegi idaw mae mi ath vyrywys yr enryded a gwasanaeth y arthur. Amenegi idaw na deuat i hyt y lys ef yny ymgaffwyf ar gwr hir yssyd yno y dial sarhaet y corr ar gorres arnaw. achedemyt ar hynny a gj^merth y gan y march- awc. achyweiraw y wreic yn gyweir o varch a dillat gyt ac ef y lys arthr. A menegi y arthur y gyfranc. ar bwgwth ar geî. A cheryd a gauas kei gan arthr ar teulu am wylltu o honaw gw^as ky8stal a pheredr o lys arthur. Heb yr Owein uab uryen. ny daw y mackwy hwnnw byth yr PEREDUR AB EFRAWC. 29^ lly8. nyt a kei or llys allan. Myn yygcret heb arthur mi geissaf ynyaW wch ynys prydein am danaw yjiy caíFwyf. ac yna gwnaet pob un onadunt aallo waethaf y gilyd. Ynteu Pered»^ a gychwynnwys racdaw. ac adeuth y ooet ynyal amsathyr dynyon nac alanot nys gwelei. namyn gwydweli a llysseu. Ac yn dibenn y coet ef awelei gaer uawr. athyreu kadarn amyl eini. Ac yn agos yr porth hwy oed y llysseu noc ynlle arall. Ac arllost y waew ef a flFustawd y porth. ar hynny llyma was melyngoch achul ar vwlch y gaer. Dewis unbenn heb ef ae mi a agorwyf y porth itt. ae menegi yr neb pennaf dy uot titheu yn drws y porth. Manac vy mot yraa heb peredr. Ac or mynnîr vy nyvot y mywn mi adeuaf. Y macfcwy adeuth drachefyn ac a agores y porth y peredr. A phandeuth yr iieuad ef awelei deunaw-weîs o weisson culyon cochyon undwf ac vnpryt. ac vnwisc. ac unoet. ar gwas aagorassei y porth racdaw. A da vu eu gwybot ae gwasanaeth. ae diarchenu a orugant. Eisted ac ymdidan aorugant. Ar hynny llyma pump morwyn yu dyuot or ystauell yr iieuad. Ar uorwyn pen* naf onadunt. Dieu oed gantaw na welsei dremeint kyndecket a hi eiryoet ar arall. a henwisc o bali rwyllawg ymdanei a vuassei da gynt. yny welir y chnawt trwydaw. a gwynnach oed no blawt y krissant. y gwallt hitheu ae i\vy ael duach oedynt nor muchud. deu uann gochyon vychein yn y grud- yeu. cochach oedynt nor dim cochaf. kyuarch gwell y peredr aoruc y vorwyn a mynet dwylaw mynwgwl idaw. ac eisted ar y neill law. Nyt oed pell yn ol hynny. ef a welei dwy vanaches yn dyuot. achostrel yn llawn owin gan y UeiU. a chwe thorth ovara cann gan y llall. Arglwydes heb wy duw a wyr na bu y gymeint arall a hynn ovwyt allyn yr koveint hwnt heno. üdyna yd aethant y vwyta. apheredr a adnabu ar y uorwyn mynnu rodi or bwyt arlljTi idaw ef mwy noc y arall. Tydi vychwaer heb y peredr. Myiri a rannaf y bwyt ar llyn. Nac ef eneit heb hi. Llyma vy fiyd mae mi ae rannaf. Perèdr a gymerth attaw vara. ac arodes y bawp gystal ae gîlyd. Ac y uessur ffiol orllyn ef a rodes y bawp gystal ae gilyd. Pan oed amser myuet y gyscu. ystauell a gweirwyt y peredr ac y gyscu yd aeth. llyma vy chwaer heb y gweisson wrth y vorwyn deckaf a phennaf o nadunt agyghwn i ytti. Beth yw hynny heb hi. Mynet att y mackwy yr ystauell uchot y ymgynnic idaw. ynywed y bo da gantaw ef ae ynwreic ae yn orderch. Llyna heb hi beth ny weda. mivi heb achaws eiiyoet a gwr. Ac yTngynnic o honaf ynneu idaw ef. ymblaen vyggorderchu o honaw. ny allaf i hynny yr dim. Dygwn y duw ankyffes o ny wney di hyny. yth adawn yth elynnyon yma y wneuthur a vynnont athi. Ac rac ofjm hynny k}'chwynny a oruc y vorwyn. athan ellwg y dagrau dyuot racdi yr ystauell achan dwrwf y dor yn agorL deffroî aoruc Pered^. Sef ydoed vorwyn yu 30 Y MABINOGION. wylaw. ac yn diycanierthi. Dywet vychwaer heb y pered'. Pa ystyr yd wyt yn wylaw. Mi aedywedaf ytt arglwyd heb hi Yyntat î bioed y kyu- oeth hwnn unben idaw ehun. ar llys honn ar iarllaeth ydanei goreu yn y gyuoeth. Sef ydoed mab iarll arall ym erchi ynneu ym tat. Nyt awn ynneu om bod attaw ef. nym rodi ynneu yynntat om hanuod idaw ef nac î iarll or byt. Ac nyt oed o blant ym tat i namyn myvi vy hun. Agwedy marw vyntat y dygwydwye y kyuoeth ym Uaw ynheu. ahwyrach y mynnwn euo no chynt Sef aoruc ynteu yna r^ruelu amafi. agoresgynn y kyuoeth eithyr yr vnty hwnn. Ac rac daet y gwyr a weleist di brodoryon maeth ymi achadamot y ty. ny cheit byth trabarhaei bwyt a Uynn. Ahynny aderyw. namjm ual yd oed y mynaehesseu aweleist di yn porthi ni herwyd bot yn rud udunt hwy y kyfüeth ^ ar wlat. Ac weithon nyt oes udunt wynteu na bwyt na llynn. Ac nyt oes oét bellach noc auory yny del y iarll ae holl allu gantaw ampenn y lle hwnn. ac os mivi ageiff ef. ny bydd gwell vyndihenyd. nam rodi y weisson y veirch. adyuot y ymgynnic y titheu arglwyd yn y wed y bo hegaraf gennyt. yr bot yn nerth ymi. yn dwyn odyma neu jm amddifiynn innheu yma. Dos vychwaer heb ef y gysgu. ac nyt aí y wrthyt kyny wnelwyf dim oc adywedy. yny wypwyf aallwyf a nerth ywch. Drachefyn ydeuth y uorwyn y gysgu. Trannoeth y bore y kyuodes y uorwyn ac y deuth hyt lle yd oed peredr a chyvarch gwell idaw. Duw a rodo da ytt eneit a pha ryw chwedleu yssyd gennyt. Nyt oes namyn bot y iarll ae hoU allu gwedy ry disgynnu wrth y porth. Ac ny welas neb lle amlach pebylleu na marchawc yn galw ar arall y ym- wan. íeu heb peredf kyweirer y minneu vy march. Yna y varch a gyweir- wyt y beredur. ac ynteu a gyfodes ac y gyrchwys y weirglawd. Sef yd oed marchawc yn marchogaeth yn ryuygus yny weirglawd gwedy dyrchafel arwyd ymwan. Ac yn ymwan aoragant^ A pherédr a vyryawd y march- awc dros pedrein y varch yr llawr. Ac yn diwed y dyd ef adeuth marchawc arbennic y ymwan ac ef. a bwrw hwnnw aorac perodr. Nawd aerchis hwnnw. Pwy wyt ti heb y peredr. Dioer heb ef penteulu y iarll. Beth yssyd o gyfoeth y iarlles yth uedyant ti. Dioer heb ef y trayan. leu heb ef eturyd idi draean y chyuoeth yn llwyr. ac a geueist oda o honaw a bwyt kanwr. ac eu lljmn ac eu meirch ac eu harueu heno yn y llys idi. a thitheu yngarcharawr idi eithyr na byd eneint nadeu. A hynny a gahat yndiannot. Ar uorwyn y nos honno yn hyfryt lawen. a gwedy caffel kwbwl o hynny. Athrannoeth peredf a gyrchwys y weirglawd. alluossogrwyd o honunt a buryawd ef y dyd hwnnw. Yndiwed y dyd hwnnw ef adeuth marchawc ryfygus arbennic. a bwrw hwnnw aomc PEREDÜR AB EFRAWC. 31 peredr a nawd a erchis hwnnw y peredr. Pa vn wyt tìtheu heb 7 peredr. Disteîn llys heb ef. Beth heb pered^ yssyd o gyuoeth y uorwyn yn veu yttí. Trayan y kyuoeth heb ef. leu heb pered^ y kyuoeth yr vorwyn. ac a o da o honaw yn Uwyr. abwyt deufcannwr. ac eu llynn ac eu meirch ac eu harueu. A thitheu yn garcharawr idi a hynny yn diannot a gahat. ar trydyd dyd y deuth pered^ yr weirglawd. a mwy a vyrywy8 ef y dyd hwnnw noc undyd. Ac yndiwed y dyd ef adoeth iarll y ymwan îdaw. ac ef ae byrywys a nawd a erchis ynteu. Pwy wyt titheu heb y peredif Mi y iarll heb ef nyt ymgelaf. leu heb y peredr y hyarllaeth yngwbwl yr vorwyn. ath iarllaeth titheu heuyt yn achwanec. A bwyt trychanwr. ac eu llynn ac eu harueu. ac eu meifch a thitheu yn y med- yant. Ac uelly y bu yn gwbwL Ac y trigyawd pered' teir ẁythnos yn peri teymget a darestyngedigaeth yr uorwyn ar kyuoeth wrth y chyghor. gan dy genyat heb y peredr mi a gychwynnaf ymeith. le hynny vymrawt avynny. leu myn vygcret. aphei na bei o garyat amat ti ny bydwn yraa hyt y bum. Eneit heb hi Pa vn wyt titheu. Paredr uab efrawc or gogled. ac or daw na gofut araat nac enpytrwyd. manac attaf. ami ath amdiffynaf os gallaf. Odyna kychwyn aoruc peredr ac ym pell odyno ef a gyfemyd march- oges ac ef. Amarch achul gochwys y danei. A chyuarch gwell aorac hi yr mackwy. Pa le pan deuy di vy chwaer. Mynegi aorac idaw yr achaws yd oed ar y kerdët hwnnw. Sef oed honno gwreic syberw y lianerch. leu heb ef mi yw y marchawc y keueÌ8t di y gofut hwnn oe achaws. Ac ediuar vyd yr neb ao gwnaeth. Ar hynny llyma y marchawc yn dyuot ac yn amofyn a phered' awelsei ef y kyfryw uarchawc ydoed ef yn y geisaw. Taw ath son heb y pered^ mi ydwyt yny geissaw. ac myn vygkret drwc wyt ar deulu wrth y vorwyn achaws gwiryon yw o honafi. Ymwan eissoes aoragant. Ac ny bu hir yr ymwan peredr auyryawd y marchawc. a nawd aerchis ynteu y bered^. Nawd agefiy heb y pered' gan vynet dracheuyn y ford y deuthost y venegi kaffel y vorwyn yn wirion. Ac yn wynabwerth idi hitheu dy vwrw o honaf i. Y gret ar hynny arodes y marchawc. Ac ynteu pered^ a gerdawd racdaw. ac ar vynyd y wrthaw ef a welci gastell. apharth ac yno ydeutb. a gwan y porth aorac ae waew. ar hynny Uyma was gwineu telediw yn agori y porth. a meint milwr yndaw. ae oedran mab araaw. a phan deuth pered' yr neuad. ydoed gwreic vawr delediw yn eisted y mywn kadeir. Allawuorynyon yn amyl yn y chylch. a Uawen vu y wreicda wrthaw. Aphan vu amser gantmit mynet y vwyta aoragant. Gwedy daruot bwyta. da oed ytí vnben heb hi vynet y gyscu y le arall. Pony chawn gyscu yma heb y peredr. Naw gwidon eneit yssyd yma o 32 Y MABINOGION. widonot fcaelo^rw. ae tat ae mam gyt ao wynt. ac nyt nes andianc ni erbyn y dyd noc udimt yn llad. Ac neur derw udunt goresgyn y kyuoeth ae dìffeithaw o nyt yr vnty hwom. leu heb y peredr yma y bydwn heno. Ac 08 gofut a daw araawch os gallafi les mi ae gwnaf. afles nys gwnaf ynneu Ac y gyscu ydaethant. ac y gyt ar dyd peredr aglywei dìaspat engîryawL Achyuodi yngyflym aoruc peredr oe grye ae lawdyr ae gledyf am y vynwgyl. ac allan y doeth. Sef y gwelei gwidon yn ymordiwes a gwillwr. Ac ynteu yn diaspedeit. Pered^ a gyrchwys y widon. ac ae trewis a chledyf ar y phenn yny ledawd yr helym ae phenffestin ual dyscyl ar y phen. Dy nawd peredr dec uab efrawc a nawd duw. Paham wrach y gwydost di mae peredr wyfi. Tyghetuen a gweledigaeth ym odef gofut y gennji;. Ac y titheu kymryt maich ac arueu y genyf ynneu. Ac ygyt amî y bydy yn dyscu marchogaeth a theimlaw dy arueu. Val hynn heb y pered"^ y keffy nawd. Dygret na wnelych gam byth ygkyuoeth y iarllea kedernyt ar hynny a gymerth peredr a chan ganyat y iarlles kychwyn ygyt ar widon y lys y gwidonot. ac yno y bu ef teir wj^hos ar vntu. ac yna dewis y uarch ae arueu. a chychwynnu racdaw. adiwedyd ef a doeth y dyffrynn. ac yn diben y dyffryn ef a doeth y gydygj'l meudwy. AUawen uu y meidw y wrthaw. ac yno y bu ef y nos hono. Trannoeth y bore ef a gyfodes odyno. Aphan deuth allan ydoed gawat o eiry gwedy iy odi y nos gynt. a gwalch wyllt wedy llad hwyat yn tal y kudugyl. achan dwryf y march Idlyaw or walch. a disgyn bran ar gic yr ederyn. Sef a oruc peredr seuyll a chyffelybu duet y vran. agwynder yr eiry. a chochet y gwaet. y wallt y wreic uwyaf a garei a oed kynduet ar muchud. Ae chuawt oed kynwynnet ar eiry. achochter y gwaet yn yr eiry yr deuvann cochion oed yny grudyeu. Ar hynny yd oed arthur ae deulu yn keissaw pered^ a wyd- awch chwi heb yr arthur pwy y marchawc paladyrhir. a seif yn y nant uchot, Arglwyd heb un mi aaf y wybot pa vn yw. Yna y doeth y mackwy hyt y lle yd oed peredr. Agofyn idaw beth awnaei ef uelly. aphwy oed. ac rac meint medwl peredr ar ywreic vwyaf a garei. ny rodes atteb idaw. Sef a oruc ynteu gossot a gwaew ar pered'' ac ynteu peredr aymchoelawd ar y mackwy. ac ae gwant dros bedrein y uarch yr ilawr. Ac yn ol ef adoeth pedwar mackwy ar hugeint attáw. ac nyt attebei yr vn mwy noe gilyd. namyn yr un gware aphob un. y wan ar un gossot yn llawr. Ynteu geî ydeuth attaw ef. ac a dywawt yn disgethrin anhegar wrth peredr. Apheredr ae kymerth agwaew y dan y dwy en. ac ae byrywys ergyt y wrthaw. yny dorres y vreich a gwaell y ysgwyd. amarchogaeth vn weith ar hugeint drostaw. Ac ual yd oed yny uarw lewic rac meint y dolur agawssei. yd- PEREDUR AB EFRAWC. 33 ymchoelawd y uarcb a thuth garw gantaw grawth. Aphan welsant y teulu y march yn dyuot heb y gwr amaw. y kychwynna8ant ar vry8. parth ar lle y buassei y gyfranc. Aphandeuthant yno tybygu ry lad kei Wynt awelsant hagen or kaffei vedîc da. y bydeî byw. Ny symudawd peredr y vedwl mwy no chynt yr gwelet y pennyal aoed amben kei. Ac y deuthpwyt achei hyt ympebyll arthur. ac y peris arthur dwyn medygon kywreint attaw. Drwc uu gan arthur kyfaruot a chei y gofut hwnnw Kanys mawr y kareî. Ac yna y dywawt gwalchmei nydylyei neb kyffroi marchawc urdawl y ar y medwl y bei amaw yn agkyfaartal. Eanys ac attoed ae collet ar daethoed ydaw. ae ynteu yn medylyaw am y wreic vwyhaf a garei. ar agkyuartalwch hwnnw ac attuyd gyuamu ar gwr a ymwelas ac et yndiwethaf. Ac or byd da gennyt ti arglwyd miui aaf y edrych a symudawd y marchawc y ar y medwl hwnnw. Ac os uelly y byd. mi aarchaf idaw ynhygar dyuot y ymwelet athi Ac yna y sorres keî ac y dywawt gcirieu dic kenuigenu8. Gwalchmei heb ef hysbys yw gennyfi y deuy di ac cf herwyd y avwyneu. Clot bychan hagen ac etmyc yw ytt omot y marchawc lludedic gwedy blinaw yn ymlad. Velly hagen y gomuost di ar lawer onadunt wy. Achyt tra barhao gennyt ti dauawt ath eirieu tec. digawn vyd itt o arueu. Peis o vliant teneu ymdanat. Ac ny byd reit itt torri nagwaew na chledyf yr ymlad ar marchawc a geffych yn yr ansawd honno. Ac yna ydywawt gwalchmei wrth gei Ti aallut dywedut auei hygarach pei as mynhut. ac nyt araafî y perthyn itti dial dy lit ath digyoveint. Tebic yw gennyf i hagen y dygafi y niarchawc gyd ami heb torri na breich nac ysgwyd ymi Yna ydywawt arthur wrth Walchmei. mal doeth a phwyllic y dywedy di. a dos ditheu ragot achy- mer digawn o ameu ymdanat. adewis dy uarch. Gwisgaw awnaeth gwalch- mêi ymdanaw. aacherdet racdaw yn chweric ar gam y varch. parth arlle ydoed peredur. Ac ydoed ynteu yngorffowys wrth paladyr ywaew ac yn medylyaw yr vn medwl. Dyuot awnaeth gwalchmei attaw heb arwyd crelonder gantaw. adywedut wrthaw. Pei gwypwn vot yn da gennyt ti mal y mae da gennyfi. Mi a ymdidanwn athi. Eissoes negessawl wyfi y gan arthur attat. y atolwyn itt dynot y ymwelet ac ef. Adeuwr a doetH kyn no mi ar y neges honno. Gwir yw hynny heb y peredur. ac anhygar ydoethant. ymlad awnaethant ami ac nyt oed da gennyf ynneu hynny. gyt ac nat oed da gennyf vyn dwyn y ar y medwl yd oedwn amaw. Yn medylyaw yd oedwn am y wreic uwyhaf a garwn. Sef achaws y doeth cof im hynny. yn edrj'ch yd oedwn ar yr eira. ac ar y uran. ac ar y dafneu o waet yr hwyat a ladyssei y walch yn yr eira. Ac yn medylyaw 34 Y MABINOGION, yd oedwn bot yn gynhebîc gwjTider yr eira. adnhet y gwallt ae haeleu yr uran. ar deuvann goochyon aoed yny gradyeu yr deu dafyn waet. Heb y gwalchmei nyt oet anuonhedigeid y medwl hwnnw. Adîryued oed kynny bei da gennyi dy dwyn y arnaw. Heb y peredr adywedy dî ymi a yttíw kei ynllys arthur. yttiw heb ynteu. ef oed y marchawc diwethaf aymwanawd athi. ac ny bu da ydoeth idaw yr ymwan hwnnw. torri awnaeth y vreîch deheu idaw agwaell y yskwyd gan y kwymp agauas owth dy paladyr di íe heb y pered^ nym tawr dechreu dial sarhaet y corr ar gorres velly. Sef awnaeth gwalchmei eniyuedu y glybot yn dywedut am y corr ar gorres. A dynessau attaw a mynet dwylaw mynwgyl idaw. agovyn pwy oed y enw. Peredur uab efrawc ym gelwir i heb ef. athitheu pwy wyt. Gwalchmei ym gelwir i heb ynteu. l)a yw gennyí dy welet heb y perodr. Dy glot vy giglef ympob gwlat or y bum o vilwryaeth a chywirdeb. ath athgedymdeith- as yssyd adolwyn gennyf y gaffel. keffy myn vygkret. adyro ditheu ymi y teu. Ti ageffy yn Uawen heb y peredr. Kychwyn awnaethant ygyt ynhyf- ryt gyttuim parth ar Ile ydoed arthur. aphan gigleu gei eubot yn dyfot. ef adywawt. Mi awydwn na bydei reit ygei ymlad ar marchawc, adiryued yw idaw caffel clot. Mwy awna ef oe eireu tec no miui o nerth au harueu. Amynet a wnaeth peredr a gwalchmei hyt yn Uuest Walchmei ydiot eu haraeu. Achymryt aorac peredr y ryw yn^c ac a oed y walch- mei. amynet awnaethant yn Uaw hyt y Ile yd oed arthur. â chyuarch gwell idaw. Llyma arglwyd heb y gwalchmei y gwr y buost yr ystalym o amser yny geissaw. Graessaw wrthyt unben heb yr arthur. a chyt ami y trigyy. apheigwypwn vot dy gyiinyd mal y bu. nyt aut y wrthyfi pann aethost. Hwn hagen a doroganwys y corr ar gorres itt auu drwc kei wrthunt. athitheu ae dieleist. Ac ar hynny nachaf y vrenhineR ae Ilaw- vorynyon yn dyuot. a chyvarch gWelI awnaeth peredur udunt. a Ilawen uuaut wynteu wrthaw ae ressawu aorugant. parch ac enrhyded mawr awnaeth arthur amperedur. ac ymchoelut aoragant parth a chaerllion. Ar nos gyntaf y deuth peredr y gaer Uion y Iys arthur. ac yd yttoed yn troi yny gaer wedy bwyt. nachaf ygharat law eurawc ynkyuaraot ac ef. Myn vygkret vy chwaer heb y peredr morwjrn hygar garaeid wyt. ami aallwn amaf dy gara ynvwyhaf gwreic pei da genyt. Miui arodav vygkret heb hi val hynn. na charafi dydi ac nath vjTinaf jTidragywydawl. Minneu arodaf vygcret heb y pered' nadywedaf ynneu eir Lyth wrth grîstawn yny adeuych ditheu araat vygara i yn vwyaf gwr. Trannoeth ef a ger- dawd peredr ymeith. ar prifford ar hji; keu}Ti mynyd ef awelei dyffryn crwnn. a gororeu y dyŵj^n yn goedawc carrecgawc. a gwastat y dyffryn ) PEREDUR AB EFRAWC. 35 oed yn weîrglodyoii. ac yii dired ar y rwng y g>vcîrglodyon ar coet. Ac ym mynwes y coet y gwelei tei duon mawr anuanawl eu gweith. adisgynnu awnacth ac arwein y varch tuar coet. Ac am talym or ooet ef a welei ochyr carreclem. ar flFordd ynlcyrchu ochyr y garrec. allew yn rhwym wrth gadwyn. ac yn lcyscu ar ochyr y garrec. aphwU dyfyun athrugar y veint awelei dan y Uew. Ae loneit yndaw oesgym dynyon ac aniueileit. athynny cledyf awnaeth peredr atharaw y Uew. yny dygwyd yn dibin wrth y gad- wyn. uch peuii y pwU. Ac ar yr eildyrnawt taraw y gadwyn aonic yny tyrr. Ac yny dygwyd y llew yn y pwlL ac ar traws ochyr y garroíî arwein y uarch aoruc peredr yny doeth yr djŵjmn. Ac ef a welei am ganawl y dyllryn castell tcc. athuar caetell dy euth. ac ar y weirglawd wrth y castell ef awelei gwr llwyt mawr vn eifited. mwy oed no gwr or a wclsei eirj-'oet. A deu was ieueinc vn saethu. kameu eu kylleill o asgwra moruiL y neill o honunt yn was gwineu. ar Uall yn was melyn. adyuot racdaw awnaeth hyt y Ile ydoed y gwr llwj't. a chyvarch gwell a omc peredur idaw. ar gwr Ilwyt a dywawt. mevyl ar varyf vymporthawr. Ac yna y dyallawd peredr panyw y Uew oed y porthawr. Ac yna ydaeth y gwr Ilwyt ar gweisson gyt ac ef yr castell. ac y daeth peredr gyt ac wy. a Ile tec enrydedus a welei ef yno. ar nouad a gyrchassant. ar byrdeu oed gwedy eu dj-rch- auel. a bwyt a Uynn yn dîdlawt arnadunt. Ac ar hyimy ef awelei vn dyuot or ystauell gwreic ohen a gwreic ieuanc. Amwyhaf gwragod or awelsei eiryoet oedynt. Ac ymolchi aoragant. amynet y vwj^tta. Ar gwr Uwyt aaeth y bonn y bwrd yn uchaf ar wreic ohen yn nessav idaw. Apheredr ar uorwjni a dodet ygj't. Ar deuwas ieueinc yn gwassanaetliu arnadunt. Ac edrych a wnaeth y uorwyii ar peredur a thristau. a govyn a orac peredr yr vorwyn paham yd ood trist. Tydi eneit yr pann jtli weleis gj'utaf a gerois yn vwyhaf gwr. athost y^v gennyf welet arwas kyn uonhedicket athi. y dihenyd avyd arnat auory. Aweleist ti y tei duon Ilawcr ym bron y coet. gwyr yw y rei hynny ymtat i oll y g^vr Ilwyt racko. achewri ynt olL ac avor)^ wynt adygj'forant am dy penn ac ath ladant. ar dyflFryn crwnn y gelwir y djŵynn hwnn. Oia uorwjTi dec a bery di bot vymmarch i am araeu yn vnlletty ami heno. Paraf yrofi a duw os gallaf j^iUawen. Pan vu araserach gantunt kymrut hun no chyuedach. y gj^scu yd aethant. ar uorwyn a beris bot marcli peredr ao araeu yn vn Uetty ac ef. Athrannooth perodr a glywei gordyar gwyr a meirch ygkylch y castell. Apherodur a gjniodes. ac awisgawrl y araou ymdanaw. ac ymdan y uarch. ac ef a douth yr weirglaw^d. ac y deutli 36 Y MABIN06I0N. y wreîc hen ar uorwyn att y gwr llwyt. Arglwyd heb hwy kymer gret y mackwy na dywetto or awelas yman. Anî a vydwn drostaw y keidw Na chymeraf myn vygkret heb y gwT llwyt. ac ymlad a wnaeth peredur ar IIu. ac erbyn echwyd neur daroed idaw llad trayan y llu heb argy- wedu neb amaw ef. Ac ynsL y dywawt y wreic ohen. neur deiyw yr mackwy Uad Ilawer oth lu. a dyro nawd idaw. Na rodaf myn yygcret heb yr jmteu. Ar wreic ohen. ar uorwj'-n dec yar vwlch y gaer yd oed- ynt yn edrych. Ac yn hynny ymgjnianiot o pered' ar gwas melyn ae lad. Arglwyd heb y uorwyn dyro nawd yr mackwy. na rodaf yryfi a duw heb y gwr Uwyt. Ac ar hynuy ymgyvaruot o peredr ar g^vas gwîneu ae lad. Buassei well itti pei rodassut nawd yr macîkwy kynn Ilad dy deunaw o honaw. ac abreid vj^d y titheu dy hun or dihegy. Dos ditheu vorwyn ac adolwyn yr mackwy rodi nawd yiuii. kany8 rod- assam nî idaw ef. ar vorwyn adoeth yr . Ile yd oed peredur. ac erchi nawd y that aoruc. ac yr sawl adihagyssei oe wyr yn vyw. Kefly dan amot mynet oth tat a phawb or yssyd y danaw y wrhau yr amherawdyr arthur. . ac y dy wedut idaw pan y w peredr gwr idaw awnaeth y gwassanaeth hwnn. Gwnawn y rofî aduw yn Ilawen. a chjinryt bedyd o honawch. A mînneu aanuonaf att arthur. y erchi idaw rodi y dyflTryn honn ytti. ac yth ettiued byth gwedy ti. ac yna y doethant y mywn. a chyuarch gwell a wnaeth y gwr IIwji; arwreic vawr y peredr. Ac yna y dywawt y gwr llwj't. Yr pan yttwj-f ynn medu y dyffrjTin hwnn. mi ny weleis gristawn a elei ae eneit gantaw namjTi ti. a ninneu a awn i wrhau y arthnr aci y gym- ryt cret a bedyd. Ac yna y dj^awt peredur diolchaf ynneu y duw. na thoneis vy Ilw wrth y wreic vwyhaf a garat. na dywedwn un geir wrth gristawn. Trîgyaw yno awnaethant y nos honno. Trannoeth y bore yd aeth y gwr Ilwyt ae niuer gantaw y Iys arthur. Ac y gwrhayssant y arthur. Ac y parawd arthur eu bedydyaw. Ac y dywawt y gwr Uwyt y arthur pan yw peredr ae goruuassei. Ac arthur a rodes yr gwr Ilwj'^t ae niuer y dyffrynn oe gynnal y danaw ef mal yd erchis peredr. A chan gennat ai*thur y gwr Ilwyt a aeth ymeitli parth ar dyffryn crwnn. Peredur ynteu a gerd- awd y bore drannoeth racdaw talym mawr o diffeith. heb gaffcl lcyuanned. Ac yn y diwed ef adoeth y líyiumned bychann araIdlaAvt. Ac yuo y clywoi uot sarff yn gorwed ar uodrsvy eur. heb adel k}-fanned seith miUtir o bop parth idi. Ac y daeth peredur yr Ile y clj-^^ei vot y sarff. ac ymlad awnaeth ar sarff yn Uidyawc drut flenedicualch. Ac yn y diwed y lladawd. ac y kymerth y votrwy idaw ehun. Ac uelly y bu ef yn hir yn yr agherdet hwnnw. heb dj'wedut vngeir wrth neb ryw gristawn. Ac o hynny yd vttoed PEREDUR AB EFRAWC, 37 yn kolli y liw ae wed o drahîraeth jru ol llys arthur ar wreic vwyaf a garei ae gedymdeithon. Odyna y cerdawd racdaw y lyu arthur. ac ar y fibrdd y kyuaruu ac ef deulu arthur. a chei yn eu blaen yn mynet y neges udunt. Peredur a adwaenat bawp onadunt. ac nyt adwaeney neb or teulu euo. Pandeu}- dî vnben heb y kei. a dwyweith atheir. ac nyt attebei ef Y wan aoruc kei a gwaew trwy y uordwyt. Ac rac kymell arnaw dywedut athorri y gret myn- et heibyaw aoruc heb ymattiala ac ef. Ac yna y dywawt gwalchmei. Yro- fi a duw gei drwc y medreist kyflauan ar mackwy ual hwnn yr na alleî dywodut. Ac ymchoelut draeugeuyn y lys arthur. Arglwydes heb ef wrth wenhwyfar. Awelydi drycket y gyflauann aoruc kei ar y mackwy hwnn yr ua allei dywedut. Ac yr duw ac yrof ynneu par di y uedeginyaethu ef er- byn pan delwyf drachefyn. ami adalaf y pwyth itt. achynn dyuot y gwyr oe eu ueges ef adeuth marchawc yr weirglawd y ymyl llyB arthur y erchi gWT y ymwan. A hynny a gauas. abwrw hwnnw a'wnaeth peredr ac wyth- nos y bu yn bwrw marchawc beunyd. Adiwamawt yd oed arthur ae teulu yn dyuot yr eglwys. Sef y gwelynt marchawc gwedy dyrchauel arwyd ymwan. Hawyr heb yr arthur. myn gwrhj't g^yr nyt af odyma yny gafi^- wyf vymarch am anleu y vwrw y ianghwr racko. Yna yd aeth gweisson yn ol y uarch ae anieu y arthur. Apheredr agyfaruu ar gweiseon yn mynet heibaw. ac a gymerth y march ar arueu ar weirglawd a gyrchawd. Sef awnaeth pawb oe welet ef ynkynodi ac yn mynet y ymwan yr marchawc mynet ar benn y tei ar brynneu ar lle aruchel y edrych ar yr ymwan. Sef awnaeth peredr emneidaw ae law ar y marchawc y erchi idaw dechreu amaw. Ar marchawc aossodes amaw. ac nyt ysgoges ef or lle yr hynny. Ac ynteu pererdur aordinhaawd ac ae kyrchawd yn llityawcdrut engiryawl chwerw awydualch. Ac ae gwant dyrnawt gwenwyniclym tost dmt milwr- yeid ffyryf y dan y dwy en ae dyrchauel oe gyfrwy% ae vwrw ergit mawr y wrthaw. ac yd ymchoelawd dracheuyn ac yd edewns y march ar aroeu gan y gweisson mal kynt. ac ynteu ar y draet a gyrchawd y llys ar mack- wy mut y gelwit peredur yna. ar hynny nachaf agharat Law eurawc yn kyuarfot ac ef. Yrofi a duw imbenn heb hi ys oed gryssyn na allut dy- wedut. Aphei gallut diwedut mi ath garwn yn vwyhaf gwr. ac myn vycret kyn nys gellyt mi ath garaf yn vwyhaf gwr. Duw atalo itt vygwhaer heb peredur ar myn ^j^ret minneu ath garaf di. Ac yna gwybuwyt pan yw peredr oed ef. ac yna y delis eí gedymdeithas a gwalchmei ac ac owein vab uryen. ac a phawb or teulu ac y trigywys yn llys arthur. Arthur aoed ygkaer Uion ar wj'sc. amynet awnaeth y hela. apheredr 38 . Y MABIN06I0N. •a ellygawd y gi ar hyd ar ki a ladawd yr hyd y mywn diffeithwch. ac ympenn ruthur y wrthaw. ef a welei arwyd kyfanhed. athu ar kyfaned y deuth. ac ef awelei neuad. ac ar drws y neuad ef awelei gweis moel gethin- yon yn gware gwydbwylL Aphan deuth y raywn. ef a welei teir morwyn yn eisted ar leithic. ac vn ryw wiscoed amdanunt ual y dylyei am dylyed- ogyon. Ac ef aaeth y eisted attunt yr Ueithic. ac vn or morwynyon a ŵdrychawd ar peredr yn graff. ac wylaw a wnaeth. Apheredur a ovynawd idi beth awylei. Rac drycket gennyf gwelet Ueassu gwas kyndecket athi Pwy am lleassei i heb y peredur. Pei ualrihyt ytt arhos yn y lle hwnn. mi ae dywedwn itt. Yr meint uo y gwrthret arnaf yn aros. mi ae gwrandawaf. Y gwr yssyd tat ymi heb y uorwyn. bieu y Uys* honn. A hwnnw alad pawb or a del yr llys honn heb y ganhyat. Pa gyfryw wr yw awch tat chwi pan allo lleassu pawb uelly. Gwr awna treîs ac anuod ar y gymodogyon. Ac ny wna iawn i neb amdanaw. ac yna y gwelei ef y gweis- son yn cjrfodi ac yn arllwyssaw y clawr or werin. ac ef a glywei dwryí mawr. Ac yn ol y twryf ef awelei wr du mawr unllygeitawc yn dyuot y mwyn. ar mor- ynyon a gyf odassant yn y erbyn a diot y wisc y amdanaw awnaethant. ac ynteu aaeth y eisted. Agwedy dyuot y bwyll idaw ac aryfhau edrycli aoruc ar peredur. a goun pwy y marchawc. Arglwyd heb yr vn or morynyon y gwas ieuanc teckaf abonhedickaf or aweleist eiryoet. Ac yr duw ac yr dy syber- wyt pwylla wrthaw. Yrot ti mi abwyllaf ac a rodaf y eneit idaw heno. ac yna peredr adaeth attunt wrth y tan. ac a gymerth bwyt allynn. ac ymdidau ar rianed aoruc. Ac yna y dywawt peredr gwedy y vrwyscau wrth y gwr du. Ryued yw ,gennyf kadamet y dywedy di dy uot. Pwy adiodes dy lygat ti Un om kennedueu oed heb y gwr du. pwy bynnac aovyntíei imi yr hynn ydwyt ti yn y ouyn. ny chaffei y eneit gennyf na yn rat nac ar werth. Arglwyd heb y uorwyn kyt dywetto ef overed o vrwysged a- medawt parth ac attat ti. kywirha y geir a dywedeîst gynneu ac a edeweist wrthyfi. Aminheií a wnaf hynny yn Uawen yrot heb y gwr du. Mi aadaf y eneit idaw yn Uawen heno. ac ar hynny y trigyassant y nos honnó. . A thrannoeth kyuodi aoruc y gwrdu. a gwiscaw arueu ymdanaw. ac erchi pered^ kyuod dyn y uynyd y diodef agheu heb y gwr du. Peredr a dywawt wrthaw. Gwna y neiUpeth y gwr du. os ymlad avynny ami. ae diot dy arueu y ymdanat. ae titheu a rodo arueu ereül y minneu y ymlad a thi. Ha dyn heb ef ae ymlad aaUut ti pei kaffut arueu. kymer yr arueu avyn- nych. Ac ar hynny y doeth y uorwyn ac arueu y peredr aoéd hoff gantaw. Ae ymlad a wnaeth ar gwr du. yny uu reit yr gwr du erchi hawd y peredr, Y gwr du ti a geffy nawd tra uych yn dywedut ym pun wyt. aphwy a tynnawd dy lygat Arglwyd minheu ae diwedaf. yn ymlad ar pryf du or PEREDÜR AB EFRAWC. 39^ garn. Cruc yssyd aelwir y cruc galar. ac yn y cruc y mae kam. ac yn y gam y mae pryf. ac yn lloBcwra y pryf y mae maen. a rinweden y maen ynt. Pwy bynnac ae kaffei yn y neiU law. a vynnei o eur ef ae kaffei ar y llaw arall idaw. ac yn ymlad ar pryf hwnnw y kolleÌ6 i vy llygat. Am- henw ynneu yw y du trahawc. Sef achaws ymgelwit y du trahawc. ny a wn undyn ym kylch nys treisswn. a lawn nys gwnawn y neb. le heb y peredur py gybellet yw. Y dyd y kychwyTinych odyma ti a doy y lys meibon y brenhin y dîodevueynt. Paham y gelwir wynt uelly. adanc Uynn ae llad wynt beunyd imweîth. Pandelych odyno ti adeuy hyt yn Uys iarDes y kampeu. Py gampeu heb y peredr yseyd erni hi. Trychanwr teolu yssyd idi. Pob gwr dieithyr or adel yr llys ef adywedir idáw campeu y theulu. Sef achaws yw hynny. y trychanwr teulu aeisted yn nessaf yr arglwydes. ac nyt yr amharch yr gwesteion. namyn yr dywedut kampeu y theulu. y dyd y kychwynnych odyno ti a ey y grac galarus. Ac yno y maent perchen trychant pebyll ygkylch y cruc yn kadw y pryf Can buost heb y peredr yn ormes yn gyhyt a hynny. mi awnaf na bych byth bellach. ae lad awnaeth peredr idaw. Ac yna y dywawt y uorwyn. adechreuassei ymdidan ac et. Bei bydut dlawt yn dyuod yma. kyuoeth- awc vydut bellach o drysor y gwrdu a ledeist. Athi a wely y sawl uor- ynyon hygar yssyd yn y Uys honn. ti a geffut orderchat ar yr un a vynnut onadunt. Ny deuthum i yma om gwlat arglwydes yr gwreicka. namyn gweison hegar awelaf yna. yrageflylybet bawp o honawch ae gilyd mal y mjmno. a dim oc awch da nys mynnaf. ac nyt reit ym wrthaw. Odyna y kychwynyawd peredur racdaw. ac y deuth y lys meibon brenin y diodeiueint. Apliann deuth yr Uys nywelei nam^m gwraged. ar gwraged a gyuodassant racdaw. ac a vuant lawen wrthaw. ac ar dechreu eu hym- didan. ef a welei varch yn dyuot achyfrwy arnaw. achelein yn y kyfrwy. ac un or gwraged a gyuodes y vynyd ac a gymerth y gelein or kyfrwy ac ae heneinawd ymywn kawg aoed islaw y drws a dyfyr twym yndî. ac a dodes eli gwerthuawr arnaw. ar gAvr a gyuodes yn vyw. ac a deuth yr lle yd oedperedur. ae raessawu aorac. a bot yn llawen wrthaw. a deuwr ereiU adoethant y mywn yn eu kyfrwyeu. ar un djrwygyat awnaeth y uoryn yr deu hynny ac yr un gynt. Yna y govynnawd peredr yr vnben paham yd oedynt uelly. ac wynteu a dywedassant bot adanc mywn gogof. a hwnnw ae Uadei wy un- weith beunydd. ac ar hynny y trigyassant y nos honno. athranoeth y kyuodes y mackwyeit racdunt. ac yd erchis peredr yr mwyn eu gordercheu y adel gyt ac wynt. Ac wynteu ae gomedassant. adywedut pei ath ledit 40 Y MABINOOION. ti yno. nyt oed îtt ath wnelei yn vyw dracheujrn, Ac yna y kerda88ant wy racdant. ac y fcerdawd peredr yn ei hol. agwedy eu difflannu wy hyt uas gwelei ef. Yna y kyuaruu ac ef yn eisted ar benn cruc. y wreic deckaf or a welsei eiryoet. Mi awn dy hynt heb hi. mjmet yd. wyt y ymlad ar adanc. ac ef ath lad. ac nyt oe dewred namyii oe ystryw. Gogof yflsyd idaw. aphiler maen yssyd ar drws yr ogof. ac ef awyl pawb or a del y mywn, ac nys gwyl neb euo. ac a Uechwaew gwenwynic o gysgawt y piler y Uad ef bawp. Aphei rodut ti dy gret vygaru i yn vwyhaf gwreic mi a rodwn itt uaen ual y gwelut euo pan elut y mywn. ac ny welei ef dydl Rodaf myn vygkret heb y peredr. Yr pän yth weleis gyntaf mi ath gereis. apha le y keÌ8swn i dydi. Pan geissych di vyui keis parih ar india. Ac yna y difflannwys y uorwyn ymeith gwedy rodi y maen yn llaw peredr. Ac ynteu adeuth racdaw parth a dyffrynn auon. agororeu y dy- ffiynoed yn goet. ac o pob parth yr auon yn weirglodyeu gwastat. Ac or neill parth yr avon y gwelei kadw odeueit gwynyon. ac or parth araD y gwelei cadw o deueit duon. ac ual y breuei vn or deueit gwynnyon y deuei vn or deueit duon drwod. ac y bydei yn wenn. ac ual y breuei vn or deueit duon. y deuei vn or deueit gwynnyon drwod ac y bÿdei yndu. Aphrenn hir a welei ar lann yr auon. Ar neill hanner aoed idaw yn llosci or gwreid hyt y ulaen. Ar hanner arall a deil ir arnaw. ac uchlaw hynny y gwelei mackwy yn eisted ar ben cruc. adeu vîlgi bronn- wynyon vrychyon mywn kynllyuaneu yn gorwed geyr y law A diheu oed gantaw nawelsei eîryoet mackwy kyn deymeidet ac ef ac yn y coet gyfar- wyneb ac of y clywei ellgwn yn kyuodi hydgant. A chyuarch gwell awnaeth yr mackwy. ar mackwy a gyuarchawd well y peredr. atheir fford a welei pered^ yn mynet y wrth y cruc. Y dwy fford yn vawr ar dryded yn llei. agovyn aoruc peredur pa le yd aei y teir fford. vn or ffyrd hynn aa ym llys i. Ac un or deu agyghoraf i ytti ae mynet yr llys or blaen att vyggwreîc i yssyd yno. ae titheu aarhoych yma athi a woly y gell- gwn yn kymell yr hydot blin or coet yr niaes. athi awely ymilgwn goreu or aweleist eiiyoet aglewhaf arhydot yn eu Uad ar ydwfyr geir anllaw. Aphan uo amser ynni vynet yn bwyt ef adaw vyggwas am march ym herbyn athi agefly lewenyd yno heno. Duw a diolcho itt. nythrigyafi. na- myn ragíjf yd af. Y neill fford aa yr ddinas yssyd yma yn ago& ac yn hwnnw y keffi bwyt allynn ar wertL Ar ffbrd yssyd lei nor rei ereill aa parth a gogof yr adanc. Can dy ganhyat vackwy parth ac yno ydafi. a dyuot awnaeth peredur parth ar ogof. achymryt y maen yny llaw asseu. ae waew yn y llaw deheu. ac ual y daw y mywn. arganuot yr adanc PEREDUR AB EFRAWC. 41 awnaeth ae wan a gwaew trwydaw. allad y benii. Aphan daw y maes or ogof. nachaf yn dws yr ogof y tri chedymdeitli. a chjruarch gwell a wnaethant y peredr. Adywedut panyw idaw yd oed darogan Uad yr or- mee honno. Arodi y penn awnaeth peredr yr maclcwyeit. Achynnic awnaethant wynteu idaw yr vn a vyTmynt or tair chwioryd yn briawt. a hanner eu brenhinyaeth y gyt a hi. Ny deuthura i yma yr gwreika heb y peredr aphei mynnwn unwreic acatuyd. awch chwaer chwi a vynnwn yn gyntaí A cherdet racdaw a wnaeth peredur. ac ef aglywei twrwf yn y ol. ac edrych awnaeth ynteu ynn ol. Ac ef awelei gwr ar gevyn march coch. ac arueu cochyon ymdanaw. ar gwr adeuth ar ogyvuch ac ef. achy- uarch gwell awnaeth y peredur o duw ac o dyn. Ac ynteu peredr agjTiarchawd gwell yr mackwy yn garedic. Arglwyd dyuot y erchi itti ydwyfi. Beth a erchy di heb y peredr. Fygkymryt yn wr itt. Pwy a gymerwn ynneu yn wr pei ath gymerwn. Ny chelaf vygkystlwn ragot. Etlym gledyf coch ymgelwir iarll o ystlys y dwyrein. Ryued yw gennyfi. jingynnic o houat yn wr y wr ny bo mwy o gyuoeth no thi. nyt oes y minneu namyn iarllaeth arall. Achanys gwiw gennyt ti dyuot yn wr ymî. Mi ath gymeraf yn Ilawen. ac y doethant parth allys yr iarlles. Allawen vuwyt wrthunt yny llys. adywedut wrthunt awnaethpwyt. nat yr amarch amunt y dodit islaw y teulu. namyn kynnedyf y llys aoed y velly. Ranys y neb avyryei y thrj'channwr teulu hi. bwyt% a gafFei yn nessaf idi. ahi ae care: yn vwyhaf gwr. Agwedy y bwrw o peredur y thrychanwr teulu yr llawr. ac eisted ar y neill law. y dywawt y iarlles. Ydiolchaf y duw kaflFei gvvas kyndecket a chyiidewret athi. kan nycheueis y gwr mwyhaf a garwn. P^^y oed y gwr mwyliaf agarut titheu. ilynvygcret etlym gledyf coch oed y gwr inwyhaf a garwn i. ac nys gweleis eiryoet. Dioer heb ef. kedymdeith yrai yw etlym. allyma evo. ac yr yvwyn ef y deuthum i y chware ath teulu di. Ac euo ae gallei ynwell no myvi pei asmynnei. amin- neu ath rodaf di idaw et. Duw adiolcho y titheu uackwy tec. aminneu a n diosymdeîth. PEREDUR AB EFRAWa 45 ahynny oll oth achaws di. Ac yna y dywawt hi wrtli arthur. gan dy ganyat arglwyd pell yw vy lletty i odyma. uyt amgen ygfcasetell syberw nyvun a glyweist y wrthaw ac yn hwnnw y mae chwech marchawc athrugeint aphumcant o varchogyon urdawl. ar wreic vwyhaf agar pob un gyt ac ef. aphwy bynnac a vynno ennill clot o arueu ac o ymwan. ac o ymlad. ef aekeiff yno os dirper. Auynnei hagen arbennic- rwyd clod ac etmyc. gwnn y Ue y kaffei. CaBtell yssyd ar vynyd amlwc. ac yn hwnnw y mae morwyn. ac yny gyveÌ8tydyaw yd ydys. Aphwy bynnac aallei y rydhau. penn clot y byd a gaffei. ac ar hynny kychwynnv ymeith aoruc. Heb y gwalchmei. mynvygcret ny chyscaf hun lonyd nes gwybot aallwyf ellwng y vorwyn. allawer o deulu arthur a gj'thinawd ac ef Amgen hagen y djrwawt peredur. Mynvygcret ny cliyegaf hun lcnyd nes gwybot chwedyl ac ystyr y gwaew a dywawt y vorwyn du amdan- aw. Aphann yttoed pawb yn ymgyweiryaw. nachaf uarchawc yn dyuot yr porth ameint milwr ae angerd yndaw yn gyweir o diUat ac arueu. ac a deuei racdaw ac a gyuarchei well y arthur ae deulu oU. eithyr y Walch- mei. ac ar ysgwyd y marchawc yd oed taryan eurgrwydyr. athrawst o lasear glas yndî. ac yn vnlliw ahynny ydoed yr arueu ereill oU. Ac ef a dywawt wrth walchmei. Ti a ledeist vy arglwyd oth twyll ath vrat. Ahynny mi ae profaf arnat. Kyuodî awnaeth gwalchmei y uynyd Llyma heb ef vyggwy8tyl yth erbyn ae yma ae yn y Ue y mynych nat wyfi na thwyllwr na bratwr. geyr bron y brenin yssyd arnafí y mynnafí bot y gyfranc y rof athi heb y marchawc. Ynllawen heb y gwalchmei. dos ragot mi yth ol. Racdaw ydaeth y marchawc. ac ymgyweiryaw awnaeth gwalchmei. a Uawer o arueu a gynnigywyt idaw. ac ny mynnawd onyt y reî eidaw. Gwisgaw awnaeth gwalchmei apheredur ymdanunt. Ac y kerdassant yny ol o achaws eu kedymdeithas. ameint yd ymgeiynt. ao nyt ymganlynnassant ygyt. namyn pob un yn y gyueir. Gwalchmei yn ieuenctit ydyd adeuth y dyffrynn. ac yny y dyffrj-nn y g\velei kaer allys uawr yny gaer. athyreu aruchelualch yny chylch. ac ef a welei varchawc yndyuot yr parth allan y hela y ar balffre glewdu ffroenuoll ymdeithic. ary- gig wastadualch escutlym didramgwydd gantaw. Set oed hynnw y gwr bioed y Ilys. Ryuarch gwell awnaeth gwalchmei idaw. Duw a rodo da itt unben. Aphandoy ditheu. pandeuaf heb ef o Iys arthur. ae gwr y arthur wyt ti. le myn vygcret heb y gNvaIchmei. Mi awnn gyghor da itt heb y inarchawc. Blin alludedic yth welaf Dos yr Ilys ac yno y trigyy heno os da gennyt. da arglwyd a duw a dalo itt. hwde vodrwy yn arwyd att y porthawr. a dos ragot yr twr racco. achwaer yssyd y minnheu yno. Ar yr porth y doeth gwalcli- 4<; Y MABINOGION. meî. adangoB y votrwy awnaeth a chyrchu y twr. aphan daeth y mywn. yd oed fiyrj'fdan mawr ynllosgi. affiam oleu uehel divwc o honaw. amorwyn uawrhydic delediw yn eisted y mywn kadeir wrth y tan. Ar uorwyn a vu lawen wrthaw ae ressawu aonic. achychwynu yn y erbyn. ac ynteu aaeth y eisted ar neill law y uorwyn. eukinyaw agymerassant. A gwedy eu kinyaw dala ar ymdidan hygar a orugant. Aphan ytt oedynt uelly. llyma yn dyuot ymywn attunt gwr gwyullwyt telediw. Ha * achenogee butein heb ef. pei gwyput tiaw iawnet itt chware ac eisted ygyt ar gwr hwnnw. nyt eistedut ac ny chwaryut. athynnu y benn allan ac ymeith. Ha unbenn heb y uorwyn pei gwnelut vyghyghor rac ofyn bot pyt gan y gwr itt. ti a gaeut y drwB. Gwalchmei a gyuodes y hynny. aphan daw tu ar drwa yd oed y gwr ar y * * jm llawn aruawc ynkyrchu y twr y * * sef ao * gwalchmei achlawr gwydbwyll diflyn rac * * onadunt yny doeth y gwr o hela. ar hjmny Uyma y iarll yn dyuot. Beth yw hynn heb ef. Peth hagyr heb y gwr gwynllwyt. bot yr achenoges racko yn eisted ac yn bwyta gyt ar gwr aladawd awch tat. Gwalchmei uab gwyar yw. Peitwch bellach heb yr iarll mivi aaí y mywn. Y iarll a vu lawen wrth walchmei. Ha imbenn heb ef cam oed itt ♦ ♦ * ♦ an tat o honat. Kyn y gallom ny y dial duw ae dial arnat. Eneit heb y gwalchmci Uyma ual y mae am hyimy. Nac y adef llad awch tat chwi nac y diwat ny deuthum i. Neges yd wyfi yn mynet y arthur. ac ym y hun. Archaf i oet blwydyn hagen yny delwyf om neges. Ac yna ar vygcret vyndyuot yr ÌIjb honn y wneuthur vn or deu ae adef ae wadu. Yr oet a gauas yn UawerL Ac yno y bu y nos honno. Trannoeth kychwyn yin- eith aoruo. ac ny dyweit yr ystoria am walchmei hwy no hynny yny gyueir honno. Apheredur a gerdawd racdaw. Crwytraw yr ynys a wnaeth peredur. ÿ geissaw chwedylyaeth y wrth y uorwyn du. ac nys kauas. ac ef adeuth y dir nyw atwaenyat ymywn dyfiryn avon. ac ual yd yttoed yn kerdet y dyffiynn. ef awelei varchawc yn dyuot yny erbyn. ac arwyd balawc amaw. ac erchi y vendyth awnaeth. Och a truan h(b ef ny dy- lyy gafiel bendyth. ac ny phrwytha itt. am wisgaw arueu dyd kyuuch ar dyd hediw. apha dyd yw hediw heb y peredur. Duw gwener y croclith yw hediw. Na cheryd ui nywydwn i hynny. blwydyn y hediw y kychwynneis om gwlat. aç yna disgynu yr Uawr awnaeth ac arwein y uarch yny law. athalym or prifibrd a gerdawd yny gyuaruu ochel- ffbrd. ac yr ochelfibrd trwy y coet. ar parth arall yr coet. ef awelei gaer voel ac arwyd kyuanned awelei or gaer. apharth ar gaer ydoeth. ac ar torth y gaer y kyuaruu ac ef y balawc a gyuaruuassei ac ef kynno PEREDUR AB EFRAWC, 47 hynny. ac eichi y vendyth aoruc. Bendyth duw itt heb ef a iawnach yw kerdet uelly. achyt ami y bydy heno. athrigyaw awnaeth poredr y nos honno yno. Tranoeth arofun awnaeth peredr ymeith. Nyt dyd hediw y neb y gerdet. ti a vydy gyt ami hediw. ac avory a thrennydd. A mi a dywedaf itt y kyuarwydyt goreu aallwjrf am yr hyn yd wyt yny geissaw. Ar pedwyryd dyd arofun awnaeth pered^ y ymdeith. ac adolwyn yr bal- awc dywedut kyfarwydyt ys^^rth gaer yr enryuedodeu. Kymeint ac awy- pwyfi mi ae dywedaf itt. Doe droe y mynyd racko. Athu hwnt yr mynyd y mae afon. ac yndyfiFrynn yr avon y mae llys brenhin. Ac yno y bu y brenhin y pasc. ac or keffy yn vnlle chwedyl y wrth gaer yr euryuedodeu ti ae keffy yno. Ao yna y kerdawd peredr racdaw. ac y deuth y dyffryn yr avon. ac y kyfaruu ac ef niuer o wyr yn mynet y hela. ac ef awelei ym- plith y niuer gwr urdedic. a chyuarch idaw aonic peredr. Dewis di vnbenu ae ti aelych yr llys. ae titheu adelych gyt ami y hela. ae minneu a yrro vn or teulu yûí orchymun y verch yssyd un yno. y gymryt bwyt allynn yny delwyf o hela. Ac or byd dy negesseu. hyt y gallwyfi eu kafiel ti ae keffy yn llawen. a gyrru awnaeth y brenhin gwas byrr uelyn gyt ac ef. Aphandoethant yr llys yd oed yr vnbennes gwedy kyfodi ac yn mynet y ymolchi. ac y deuth peredur racdaw. ac y greapawawd hi peredur yn llawen. ae gynn\vys ar y^ neiU law a chymryt eu kinyaw aorugant. apheth bynnac adywettei peredur wrthi. chwerthin awnay hitheu yn vchel. mal y clywei pawb or llys. Ac yna y dywawt y gwas byr uelyn wrth yr vnben- nes. Myn vygcret heb ef or bu wr itti eiryoet y mackwy hwnn ami. ac ony bu wr itt y mae dy vryt ath vedwl amaw. Ar gwas byruelyu aaeth parth ac att y brenhin. Ac a dywawt mae tebyckaf oed gantaw bot y mackwy a gyuaruu ac ef yn wr oe verch. ac onyt gwr mi adebygaf y dyt gwr idi yn y lle onyi ymogely racdaw. Mae dy gyghor di was heb y bren- hin. Kyghor yw gennyf ellwng dewrwyr am y benn aedala. yny wypych di heurwyd am hynny. Ac ynteu aellynghawd gwyr am benn peredr oe dala. ac y dodi ymywn geol. Ar vorwyn adoeth yn erbynn y that ac y ()vyTinawd idaw. py achaws y parassei carcharu y mackwy o lys arthur. Dioer heb ynteu ny byd ryd heno nac auory na threnhyd. ac ny daw or lle y mae. Xy wrthneiiawd hi ar brenhin yr hynn a dywawt. adyuot att y mackwy. ae anigiyf gennyt ti dy uot yma. Nym dorei i kynny bewn. Ny byd gwaeth dy wely ath ansawd noc un y brenhin. ar kerdeu goreu yny Uys ti ae keffy wrth dy gyghor. A phei didanach gennyt ditheu no chynf vot vyTiggwely i yma. y ymdidan a thi ti ae kaffut yn llawen. Ny wrthneu- afi hynny heb y peredur. Ef auu ygkarchar y nos honno. Ar uorwyn a 48 Y MABINOGION. ^wirawd yr hyn aadawssei idaw. Athranoeth y clywei peredr fcynnwryf yn y dinae. Oia Yorwyn dec py gynnwryf yw hwnn heb y percdr llu y bren- hin ae allu yseyd yn dyuot yr dinas honn hediw. Beth a vynnant hwy uelly. larll yssyd yn agos yma a dwy iarllaeth idaw. achygadarnet yw a brenin. achyfranc avyd y rygtunt hediw. adolwyn yw gennyfi yti heb y peredur peri ymi varch ac arueu yvynet y dysgwyl ar y gyfranc. ar vygkywirdeb ynheu dyiiot ym carchar draclievyn. Yn llawen heb hitheu mi a baraf itt varch ac arueu. Ahi a rodes idaw march ac arueu ac hwnsallt purgoch aruchaf arueu. atharyan uelen ar y ysgwyd. adyuot yr gyfranc a^^Tiaeth. ac a gyf- aruu ac ef owyr yr iarll y dyd hwnnw ef ae byryawd oil yr llawr. ac ef adoeth drachevyn y garchar. Govyu chwedleu awnaeth y vorwyn y peredur. ac ny dywawt ef vn geir wrthi. Ahitheu a aeth y ofjTi chwedleu y that. agovyn awnaeth pwy auuassei oreu oe deulu. Ynteu a dy wawt nas atwaenat. gwr oed achwnsallt coch aruchaf y arueu atharyan uelen ar y ysgwd. a gowenu awnaeth hitheu. a dyuot yr 11 e yd oed peredr ada vu y barch y nos honno. A thri dieu ar untu y lladawd peredr wyr yr iarll. Achynn cafíel oneb wybot pwy vei y doey y garchar dracheuyn. Ar pedweryd dyd y lladdawd poredr y iarll ehunan. adyuot aoruc y voi*A\-yn yn erbyn y that. a govyn chwedleu idaw. Chwedleu da heb y brenhin. llad yr iarll. Amin- neu bieu y dwy iarllaeth. awydost ti arglwyd pwy ae lladawd ef. Gwn heb y brenhin. marchawc y cwnsallt coch ar taryan uelen ae lladawd. Ar- glwyd heb hi miiii awn pwy yw hwnnw. Yr duw heb ynteu pwy yw ef arglwyd lieb hi y marchawc yssyd ygkarchar gennyt yw hwnnw. Yuteu ydoeth hyt lle yd oed peredur. achyuarch gwell idaw awnaeth. udywedut idaw y gwasanaeth awnaethoed. y talei idaw megys y mynnei ehun. A phan aethpwyt y vwyta peredur a dodet ar neill law y brenhin. ar uon\'yn y parth arall y peredr. Mi arodaí itt heb y brenhin vym merch yn briawt ahanner vy brenhinyaeth genthi. ardwy iarllaeth a rodaf i yth gyuarws. arglwyd duw a dalho itt hcb y peredur. ny deuthum i yma yr gwreica. Beth a geipy ditheu unbenn. Keissaw chwedleu ydwyf i wrth gaer y enryuedodeu. Mwy yw medwl yr unbenn noc y dymmyny geissaw heb y uorwyn. Chwedleu y wrth y gaer ti ae keffy. Achynhebrygyeit arnat trwy gyuoeth vyntat athreul digawn. athydî unbenn yw y gwr mwyhaf agarafi. Ac yna y dywawt. Dos dros y mynyd racko. athi awely lynn achaer o vywn y llynn. a hono aelwir kaer yr enryuedodeu ac ny wdam ni dim oe henryuedodeu hi eithyr y galw velly. A dyuot aoi-uc pered"* parth ar gaer. aphorth y gaer oed yn agoret. Aphan doeth tuar neuad, y drws oed yn agoret. ac val y doetli y mywn. gwydbwyll awelei yny neuad. aphob un or PEREDUR AB EFRAWC. 49 dwy werin yn gware yn erbyn y gilyd. ar vn y bydei borth ef îdi. agollei y gware arllall adodei awr yn vnwed aphey bydynt gwyr. Sef awnaeth ynteu digyaw achymiyt y werin yn y arffet a thaflu y clawr yr llynn. Aphan yttoed ef uelly. nachaf y uorwyn du yndyuot y mywn. Ac yn dywedut wrth peredr. Ny bo gressaw duw wrthyt. Mynychach it wneu- thur drwc no da. Beth a holy di ymi y uorwyn heb y peredur. Colledu o honat yr amherodres oe chlawr ac ny mynnei hi hynny yr y amherodraeth. Oed wed y keffit y clawr oed bielhut y gaer ysbidinongyl. y mae yno wr du yn diffeithaw llawer o gyuoeth yr amherodrea allad hwnw o honat ti a gaffut y clawr. ac ot ey di yno ny doy yn vyw dracheuyn. A vydy di gyuarwyd y mi yno heb y peredur. Mi auanagaf fford itt yno heb hi. Ef adeuth hyt ygkaer Yebidinongyl, ac a ymladawd ar gwr du. Ar gwr du a erchis nawd' y pered»*. Mi arodaf nawd it par vot y clawr yn y Ue yd oed pan deuthum i yr neuad. Ac yna y doeth y uorwynyon. adywedut wrthaw. le heb hi. Emelltith duw itt yn Ue dy lauur. am adaw yr ormes yn vyw yssyd yn diffeithaw kyuoeth yr amherodre& Mi aedewis heb y peredur idaw y eneit yr peri y clawr. Nyt yttiw y clawr yn y He kyntaf y kefeÎ8t. Dos dracheuyn aUad ef. Mynet a oruc peredur aUad y gwr du. Aphan doeth yr Uys yd oed y uorwyn du yny Uys. Ha uorwyn heb y peredur mae yr amherodres. Yrofi a duw nys gwely di hi yn awr. ony bei lad gormes yssyd yn y fforest Tacko o honat Py ryw ormes yw hwn- nw. Karw yssyd yno achynebrwydet yw ar adeinyawc kyntaf ac uncorn yssyd yn y dal. kyhyt a phaladyr gwaew. achynvlaenUymet yw ar dim blaen- Uymaf. Athorri awna vric y coet ac evo o weU yii y fforest AUad pob aniueiU awna or agyfarffo ac ef yndi. Ac ar nas Uaddo. maiw vydant o newyn. a gwaeth no hynny. Dyuot awna beunoeth ac yuet y byscotlyn yn y diawt. a gadu y pyscawt yn noeth a meirw vyd eu kanmwyhaf. kyn dyuot dwfyr id drachefyn. A vorwyn heb heb y peredur adoy di y dan- gos ymi yr aniueil hwnnw. Nac af ny lyuasswys dyn uynet yr fforest yr ys blwydyn. Mae j^iia golwyn yr arglwydes. ahwnnw a gyfyt y karw adaw attat ac ef. ar karw ath gyrch di. Y colwyn aaeth yngyfarwyd y peredr. Ac a gyuodes y carw. ac a doeth parth ar Ue yd oed pered^ ac ef. Ar karw a gyrchawd peredr ac ynteu aeUyghwys ynteu heibaw. ac atrewis y benn y amaw a chledjrf. aphan yttoed yn edrych ar penn y karw. ef awelei varchoges yn dyuot attaw. ac yn kymryt y colwyn yn Hawes y chapann. ar penn y rygthi a choryf. Ar torch mdeur aoed amy vynwgyl. A vnben heb hi ansyberw y gwnaethost. Uad y tlws teckaf oed ymkyuoeth. arch ami arnaf y hynny. Ac a oed wed y gaUwn i kaffel dy gerennyd di. Oed. dos H 50 Y MABINOGION. y vronn y mynycl racko. ac yno tî awely Iwyn. ac y mon y llwyn y mae Uecli. Ac yno erchi gwr y ymwan deirgweith ti agaffut vygkarenhyd. Per- ediir a gerdawd racdaw. ac a deiith y ymyl y llwyn. ac aercliis gwr y ym- wan. Ac ef a gyfodes gwr du y dan y llech. a march y«kyrnic y danaw. ac arueu rj-tlyt mawr ymdanaw ac yradan y uarch. . ac ymwan awnaethant. Ac ual y byrjeî peredur y gwr du yr llawr y neityei ynteu yny gyfrwy dracheuyn. a disgynny aonic peredr athynnv cledyf. ac yn hynny diiHannu aoruc y gwr du amareh peredr gantaw. ac ae varch ehun hyt nawolas ef yr eil olwc amynt. Ac ar hyt y mynyd kerdet a^^Tiaeth peredur. ar parth arall yr mynvd ef awelei gaer yw dyíFrj-n auon. apharth ar gaer ydoeth. ac ual y daw yr gaer. neuad awelei. adrwB y neuad ynagoret. ac y mywn y doeth. ac ef a welei wr llwyt yn eisted ar y neill law. ae varch aducsei y gwT du. awelei yn vn presseb amarch gwalchmei. allawen uuant wrth peredur. amynet y eisted aoTUc y parth arall yr g^-r Uwyt. ac ar hynny nachaf was melyn yn dygwydaw ar penn y lîn geyr bron peredr ac yn erchi fcerennyd y peredur. Arghvj^d heb y gwas nii adeuthum yn rith y uorwyn du y lys arthur. aphan vyryeist y clawr. a phan ledeist y gwr du o ysbidinongyl a phan ledaist y karw. aphan vuost yn ymlad ar gwr or llech. ami a deuthum ar penn yn waetlyt ar y dyscyl. ac av gwaew ydoed y ffi-wt waet or penn hyt y dwrn ar hyt y paladyr. ath geuynderw bioed y penn. ag\vidonot kaerloyw ae Uad- yssei. ac wynt a gloffassant dy ewythyr. ath geuynderw wyf ynneu. adarogan yw ytti dial hynny. Achygor vu gan peredur a gwalchmei anuon att arthur aedeulu y erehi idaw dyuot am benn y gwidonot. adechreu ymlad awnaethant ar gwidonot. allad gwr y arthur geyr bron peredr awnaeth vn or gwidonot. ae gwahard awnaeth peredr ar eilweith llad gwr awnaethy widon geyr bron peredur ar eilweith y gwahardawd peredur hi. ar tryded weith llad gwr awnaeth y widon geyr bronn pered' a thynnv y gledyf awnaeth peredur. Atharaw y widon aìuchaf y helym yny hyllt yr helym. ar arueu oll. ar penn yn deu hanner. A dodi Uef awnaeth ac erchi yr gwidonot ereill ffo. adywedut pan yw peredur oed y gwr a vua88ei yn dyscu marchog- aeth gyt ac wjiit ydoed tyghet eu Uad. Ac jma y trewis arth ur ae deulu gan y g^vidonot. Ac y llas gwidonot kaerloyw oll. Ac uelly y treythir o gaer yr enryuedodou. lARLLES Y FFYNNAWN. Yr amlierawdyr arthur oed ygkaerllion arwysc. Sef ydoed yu eisted diwarn- awt yny ystauell. Ac ygyt ac ef ow^ein uab uryeu. Achynon uab clydno. A chei uab kyner. A gwenhwyuar ae Uawuorynyon yugwniaw wrth ffenestr. Achyt dywettit uot porthawr ar lys arthur. nyt oed yr vn. Glewlwyt gau- aelawr oed yno hagen ar ureînt porthawr y aruoU ysp aphellennigyon. ac y dechreu euhanrydedu. ac y uenegi moes y Uys ae deuawt udunt Yr neb adylyei vynet yr neuad neu yr ystauell oe venegi idaw. Yr neb adylyei letty oe venegî idaw. Ac ympemed llawr yr ystauell ydoedd yr amherawd- yr arthr yn eisted. ar demyl oirvrwyn alleun obali melyngoch ydanaw, Ago- bennyd aedudet o bah coch dan pen y elin. Arhynny y dywawt arthur, Hawyr pei nam goganewch heb ef mi a gyskwn trauethu yn aros vy m^vyt. ac ymdidan aellwch ch^^itheu. achymiyt ysteneit oved agolwython y gan gei. Achyscu aoruc yr amherawdyr. A gofyn aoruc kynon uab klydno y gei yr hyim o adawssei arthur udunt. minneu a vynnaf yr ymdidan da a edewid y minneu heb y kei. Hawr heb y kynon teckaf yw ittì wneuthr edewit arthur yu gyntaf. ac odyna yr ymdidan goreu a wypom ninneu ni ae dywed^vn itti. Mynet aoruc kei yr gegin. ac yr vedgell adyuot ac ysteneit o ved gantaw. ac agorvlwch eur. ac alloneit ydwrn o vereu. a golwython arnadunt. A chymryt y golwython awnaethant. adechreu yvet y med. Weithon heb y kei. chwtheu bieu talu y minneu uy ymdidan. k}Tiün heb yr Owein taJ y ymdidan y gei. Dioer heb y kynon hyn gwr Avyt agw^ell ymdidanwr no mi. a mwy a weleist o betheu odidawc tal di vymdidan y gei. Declireu di heb yr Owein or hyn odidockaf awypych. mi a wnat heb y kynon. Nanym vn mab mam a that oed\vn i. adry- thyll oeddwn. a mawr oed vyryvic. Ac ny thybygwn yny byt aorffei amaf o neb rhyw gamhwri. A gwedy damot im gomot ar bob camhwri or aoed yn vn wlat ami. ymgyweraw a wneuthum acherdet eithauoed byt adiffeithwxh. Ac yny diwed dywannu awneuthum ar y glyim teckaf yny byt. agwyd gogyfuch yndaw. ac auon rededawc oed ar hyt y glynn. a fford gan ystlys yr auon. Acherdet y fford awneuthum hyt haimer dyd Ar parth arall a gerdeis hyt pryt nawn. Ac yna ydeuthum y uaes mawr. 52 Y MABINOGION. Ac yn mhenn y maes ydoed kaer uawr lywychedic. agweîlgi yngj^uagos yr gaer. apharth ar gaer ydeuthum. Ac nachaf y gwelwn deu wae pen- grych velyn. a ractal eur am penn pob un o honimt. Apheis o bali melyn am pob un onadunt. ag\N'aegau eur am vynygleu eu traet yn eu cau. Abwa o asgwm eliphant yn llaw pob un o nadunt. ac eu Uinynneu o ieu hyd. Ae saetheu ac eu pelydyr oasgwrn moruil. gwedy euhasgellu ac adaned pawin. Aphenueu eur ar y pelydyr. A chylleill a llafneu eur udunt. Ac eu karneu o asgwrn moniil yn nodeu uduut. Ac Avynteu yn saethu eu kylleill. A rynnawd ywrthunt y gwelwn wr pengrj'ch melyn yny dewred. ae uaryf ynnewyd eillaw. A pheîs araantell o pali melyn ymdaw. ac ysnoden o eurlhn ympenn yuantell. Adwy wintas o gordwal brith am y draet. a deu gnap o eur yneukaeu. A phau y g\veleis i ef ena dynesau awneuthum attaw. a chyfarch gw'ell awneuthum idaw. Ac rac dahet y wybod ef kynt y kyuarchawd ef well ymi. uo miui idaw ef. Adyuot gyt ami aoruc parth ar gaer. Ac nyt oed gyuanhed yny gaer. namyn aoed yn vn neuad. Ac yno ydoed pedeir mor\v'yn ar hugeint. yngwnîaw pali wrth ffenestjT. A hyn adywedaf ytti gei vot yntebic gennyf bot yntegach yr hacraf onadimt hwy nor vorwyn deckaf aweleist ti eirj'oet yn ynys prydein. Yr anhardaf onadunt. hardach oed no gwenhwyuar gwreic arthur pan hu hardaf eiryoet duw nadolic neu duw pasc wrth offeren. Achyuodi aorugant ragof achwech o nadunt agj-merth uy march ac amdiarchenwys inneu. Achwech eraill o nadunt agymerth vy arueu. ac ae golchasant y mywn rol yny yttoedynt gynwynet ar dim gwynnaf. Ar trydyd chwech o nadunt adodassant llieieneu ar y byrdeu. ac a arlwydassant vwyt. Ar pedwyryd chwech adiodasant vy lludetcwisc. adodi gwisc arall amdanaf. nyt amgeu. crys allawdyr or bliant. Apheis aswrcot amautell o bali melyn. A gorffwys Uydan yn y vantell. A thynnu gobennydyeu amhyl a thudedeu or bliant coch udunt. y danam ac ynkylch. Ac eisted aoiugant yna. Ar chwech onadimt agymerth vy march ae gorugant yndiwall oe holl ystam. yn gystal ar ysweinieit goreu yn ynys prydein Ac ar hynny nachaf gawgeu aryant adwfyr y jTuolchi yndunt. A thyweleu ovliant gwryd. arei gwynyon. Ac ymolchi aomgam. amynet y eisted yr bwrd aomc y gwr gynneu. a minneu yn nessaf idaw. argwraged oll is vy llaw inneu. eithyr yrei oedyn gwassanaethu. Ac aryant oed y bwrd. abUant oed leînieu y bwrd. Ac nyt oed un llestyr yn gwassanaethu y bwrd namyn eur neu aryant. neu vueli. Anbwyt a deuth in. A diheu oed îti gei» naweleis î eirmoet bwyt na llynn nywelwn yno ygyfielyp. Eithyr bot yn well kyweirdeb y bwyt arllyn aweleis i yno noc un Ue arall eiryoet. A lARLLES Y FFYNNAWN, 5* bwjrta aorugam hyt am hamier bwyt. ac ny dywat nar gwr nac vn or morwynyon vn geir wrthyf i hyt yna. A phanuu debic gan y gwr bot ynwell genn^rf ymdidan no bwyta. amofyn aoruc ami pa ryw wr oedwn. a dywedut aorugum inneu bot jmda gennyfi kaffel aymdidanei ami. ac nat oed yny llys bei kymeint ac eudrycket ymdidan dynyon. Ha un- benn heb y gwr. ni aymdidanem a thi. oni bei lesteir ar dy vwyt. ac weithon ni aymdidanwn a thi. Ac yna y mynegeis i yr gwr pwy oed- wn. ar kerdet oed amaf adywedut vy mot yn keÌBgaw aorffei amaf. neu vinneu aorffei arbawp. ac yna edrych aomc y gwr arnafi agowenu. a dywedut wrthyf. bei nathybyckwn dyuot gormod o ovut itt. mi auanag- wn itt yr hynn ydwyt yny geissaw. A chymryt tristit agoueileint a wneuthum ynof am hynny. Ac adnabot awnaeth y gwr amaf hynny. a dywetut wrthyf kany8 gwell yw gennytti heb ef. menegi ohanafi ji;ti dy afles noth les mi ae managaf itt. kw8c yma heno heb ef a chyuot yn uore y uynyd. a chymmer y fford ydw}i; arhyt ydjrffryn uchot. yny del- ych yr koet y daethost trwydaw. ac ynrynnawd yny coet ef agyfemyd gwahanfford athi. ar y tu deheu itt. acherda ahyt honno. ynny delych y lannerch uawr o uaes. agoreed ymperved y Uannerch. a gwrdu mawr a wely ymponn yr orsed. ny bo llei odim no deuwr owyr y byt hwnn. Ac untroet yssyd idaw. ae un llygat ygknewillyn jtal. Affonn yssyd idaw o hayam. adiheu yw itti nat oes deuwr yny hji ny chaffo eu Uwyth yn y ffonn. ac nyt gwr anhegar ef gwr hagr yw ynteu ac wtwart yw ar y koet hwnnw. athi awely mil o anniueileit gwyllt ynpori yny gylch, a gofyn idaw fford yuynet orllannerch. ac jmteu avyd gwrthgloch wrthyt ti. ac ef avennyc fford itti ual y keffych yr hynn ageissy. A hir uu genyfi y nos houo. Ar bore tranoeth kyfodi aromgum agwisgaw amdanaf. ac yscynnu ar vymarch acherdet ragof arhyt y dyffryn yr coet. Ac yr wahanfford avenegis y gwr y deuthum hyt y llannerch. aphan deuthum jmo. hoffach oed gennyf awelwn yno o anniueileit gwyllt no thri chymeint ae dywav«rt y gwr. Argwr du aoed yno yn eisted ympenn yr orsed. Mawr y dywawt y gwr imi y vot ef mwy o lawer oed et no hynny. Ar ffonn hayarn adywedassei y gwr y mi uot Uwyth deuwr yndi. Hyspys oed gennyfi gei uot Uwyth pedwar milwr yndi. Ahonno oed ynUaw y gwrdu. Ac nydywedei jmteu wrthyfi. nanym gwrthgloched. Agofyn awneuthum idaẃ» pa vedyant oed idaw. ar yr anniueSeit hynny. Mi ae dangossaf itt dyi^ bychan heb ef. achrymryt y ffonn yny law. atharaw karw a l]i dyrnawt mawr. yny ryd ÿnteu vTeuarat mawr. ac wrth y VTefarat ef y doeth o anniueUeít. yny yttoedynt gynamlet ar syr ynyr awyr. Ac yny oed gyfyng 54 Y MABINOGION. ymi eefyll yny Ilannerch y gyi; ac wynt. a hynny o seirff agwiberot. ac am- ryuael anniueileit Ac edrych aorac ynteu amadunt hwy. Ac erchi udunt. vynet y bori ac eetwng eu penneu aoiTigant wynteu. ac adoli idaw ef. Val gwyr gwaredawc y eu harglwyd. Ac yua y dywawt y gwr du Avrthyf. A welydi dyn *bychan y medyant yssyd y mi ar yr anniueileit hynn. Ao yna gofyn fford awneuthum idaw. agarw uu ynteu. ac eissoes gofyn aomc ef ymi pale y mynnwn vynet. adywedut aorugum idaw py ryw wr oedwn. aphy beth ageisswn. Amenegi a oruc ynteu ymi. kymmer heb ynteu y fford y tal y llannerch. acherda yn erbyn yr allt uchot yny delych oe phen. ac odyna ti awely ystrat megys dyffrjmn mawr. ac ymperued yr ystrat ti awely prenn mawr aglassach yw yvric noiŵnyiiwyd glassaf. Ac ydan y prenn hwnnw y mae ffynnawn. ac yn ymyl y ffynnawn y mae Uech varmor. ac ar y llech y mae kawc aiyant wrth gadwyn aryant. mal na ellir eu gohauu. Achymer y kawc a bwrw gawgeit or dwfyr am benn y Uech. ac yna ti aglywy dwryf mawr. athi a tebygy ergrynu y nef ar dayar gan y twryf. ac yn ol y twrwf y daw kawat adoer. ac abreid vyd itti y diodef hi yn vyw. Achenllysc vyd y gawat. ac yn ol y gawat hinon avyd. Ac ny byd un dalen ar y pren ny darffo yr gawat eu dwyn. ac ar hynny y daw kawat oadar. a disgynnu ar y preim awnant. Ac ny chlyweist eiryoet yth wlat dy him kerd fcystal ac aganant. Aphan vo digrifaf gennyt gerd yr adar. Ti aglywy duchan. achwynuan yn dyot ar hyt y dyffryn tu ac attat ac ar hynny ti awely varchawg ar varch purdu. agwisc o bali purdu ym- danaw. ac ystondard ovliant purdu ar y waew. ath gyrchu awna yngyntaf y gallo. . Offoy di racdaw. ef ath ordiwed. os arhoy ditheu eno. athi yn varch- awc. ef ath edeu yn bedestyr. ac ony cheffy di yno oíut. nyt reit itti amofyn gofat travych vyw. Achymryt y fford aoi-ugam liyd pandeuthum y beun yr allt. ac odjmo y gwelwn mal y managyssei y gwrdu ymi. ac y ymyl y pren y deuthum. ac flFjomawn awelwn dan y prenn. ar lech uarmor yny hymyl. ar kawc aryant wrth y gadwyn. Achymryt y kawc awneuthum. abwrw kawgeit or dwfyr ampen y Uech. Ac ar hynny nachaf y twrwf yndyuot yn vwy ynda noc ydywedassei y gwr du im. Acynol y twrwf y gawat. Adiheu oed gennyfi gei. na dihangei nadyn naJlwdyn ynvyw oraordiwedei y gawat allan. kaDy orsafei vn genllysgen o honei. nac yr croen nac yr kic yny hatalyei yr asgwm. ac ymchoelut pedrein uy march ar y gawat awneuthmn. Adodi swch vyntaryan, arpenn vy march ae vwng. adodi y baryflen ar vympenn vy him. Ac velly porthi y gawat Aphanedrycheis ar y prenn nyt oed un dalen amaw. Ac yna ydhinones. Ac ar hynny lARLLES Y PFYNNAWN. 55^ nachaf yr adar yndisgynnu ary prenn. ac jm kanu. Ahyspys yw genyfi gei. na chynt na gwedy na chiglefi kerd ^ystal a hono eiryoet. Aphan oed digrifaf gennyf gwrandaw ar y adar. nachaf tuchan yn dyuot ar hyt y dyfiVyn yn dynot parth ac attaf. ac yndywedut wrthyf. A varchawc heb ef beth ahut ti ymi. padrwc digoneis inheu ytti pan wnelut titheu ymi. ac ymkyfoeth byth awnaethost hediw. ponywydut ti nat edewis y gawat hediw nadyn na llwdyn yn vyw ymkyfoeth or agauas allan. Ac ar hynny nachaf uarchawc ar varch purdu. a gwisc o bali purdu ymdanaw. ac arwyd ovliant purdu ymdanaw. Ac ymgyrchu aorugam. Achyn bei drut hynny. ny bu hir yni ymbyrrywyt i. Ac yna dodi aoruc ymarchawc arllost ywaew drwy avwynffrwyn vy march. ac ymdeith ydaeth ar deuvarch gantaw. am adaw ynneu yno. Nywnaeth y gwr ymdanafi ovawred. Kymeint am karcharu. Nyt yspeilwys ynteu vi. A dyuot aorugum inneu drachefen y ffbrd ydeuthum gynt. Aphan deuthum yr Dannerch ydoed y gwr du yndi. am kyffe8 adygaf itti gei. mae ryued na thodeis yn Uynntawd rac kewilyd gan agefeis owattwar gan y gwr du. Ac yr gaer y buaswn y nos gynt. ydeuthum ynos honno. AUawenach uuwyt wrthyf y nos hono nor nos gynt a gwell ymporthet. Ar ymdidan a vynnwn gan wyr achan wraged agaffwnn. aç ny chaff^N^ i neb agyrbwyllei wrthyfi dim am vygkyrch yr fl^nawn. Njrs kyrbwylleís ynneu wrth neb. Ac yno y bum y nos honno. Aphangyfodeis y vynyd y bore trannoeth. ydoed bal- ffrei gwineudu. Amygeu burgoch idaw kyngochet ar kenn yn barawt gwedy yystarnu yn gyweir agwedy gwisgaw vy arveu. ac adaw vy mendith yno. adyuot hyt vy llys vy hun. Ar march hwnnw y mae gennyfi etto yn yr ystÄvell racko. ac yrof aduw gei nas rodwni euo ettwa yr y palffrei goreu ynynys piydein. Aduw awyr gei nac adeuawd dyn amaw ehun chwedyl vethedigach no hwnn eiryoet. ac eissoes rac odìdocket gennyfi. nachiglef eirmoet nachynt nac gwedy awypei dim ywrth ychwedyl hwnn. namyn hynny. abot defnyd y chwedyl hwnn ygkyfoeth yr Amherawdyr Arthur heb dywanu neb amaw. Hawyr heb yr owein ponyt oed da mynet y geisaw dywanu ar y fle hwnnw. Mynnllaw vygkyfeiUt heb y kei mynych ydywedut ar dydauawt yr hynny peth nysgwnelut ar dy weithret. Duw awyr heb ygwenhwyfiir ys oed gwell dy grogi di gei. no dywedut ymadrawd mor watthaedic a hwnnw wrth wr mal owein, mynUaw vyg- kyfaillt coreicda heb y kei nyt mwy ovölyant y owein a dywedeist ti. no minneu. Ac ar hynny deffroi aöruc Arthur agofyn ag^rsgassei hayach. Do arglwyd heb yr owein dalym. ae amser ynni vynet yr byrdeu. Amser. arglwydd heb yr owein. Ac yna kanu kom ymolchi awnaethpwyt. A 56 Y MABINOGION. mynet awnaeth yr Amherawdyr ae deiilu oll yvwytta. Agwedy daruot bwytta. dìfflan aoruc owein ymeith. Adyuot y letty a pharattoi y varch ae arueu aoruc. A phan welas ef ydyd drannoeth gwisgau y arueu aoruc ac ysgyn- nu ar y uarch. acherdet racdaw aoruc eithafoed byt. adiffeith yynyded. ac ynydiwed ydwanawd ar y glynn auauagassei gynon idaw. ual y gwydyat yn hyspys pan yw hwnnw oed. Acherdet aoruc ar hyt y glynn gan ystlys yr auon. Arparth arall yr auon y kerdawd yny doeth yr dyffrj'mi. Ar dyffrynn agerdawd yny welei y gaer. Aparth ar gaer y deuth. Bef y gwelei ÿ gweÌBon ynsaethu eu fcylleill yny lle ygwelsei gynon. Ar gwr melyn bieuoed y gaer ynseuyll ger eu llaw. Aphan yttoed owein yn mynnu kyuarch gwell yr gwr melyn. kyuarch gwell aoruc ygwr y owein. A dyuot yny vlaen parth ar gaer. Ac ef awelei yBtauell yny gaer. Aphandeuth yr ystauell ef awelei ymorynyon yngwnyaw paU y mywn kadeireu eureit. Ahoffach olawer oed gan owein etecket. Ac euhardet noc ydywawt kynon idaw, Achyfodi awnaethant ywassanaeihu owein mal ygwassanaethaseynt gynon. Ahofiach vu gan owein y borthant. no chan gynon. Ac am hanner bwytta amofyn aoruc y gwr melyii ac owein. py gerdet oed amaw. Ac y dywawt owein gwybyl oe gerdet idaw ac yn ymgeissaw ar marchawc yssyd yngwarchadw y fiynnawn y mynnwn vy mot. Agowenu aoruc y gwr melyn. abot yn anhawd gantaw menegi y owein y kerdet hwnnw. mal ybu anhawd gantaw y uenegi y gynon. Ac eissoes mepegi aoruc y owein gwbyl ywrth hynny. Ac y gysgu yd aethant. Arbore drannoeth y bu barawt march owein gan y morynyon. a cherdet aoruc owein racdaw yny deuth yr Uannerch ydoed y gwr du yndi. Ahoffach uu gan owein meint y gwr du no chan gynon. Agofyn fford aoruc owein yr gwr du. Ac ynteu ae menegis. A cherdet aoruc owein y fford ual kynon. yny doeth yn jnnyl y pren glas. Ac ef awelei yffynnawn. ar Uech ynymyl y fiyn- nawn. ar kawc emi achymryt y kawc aomc owein abwrw kawgeit or dwfr ar y Uech. Ac ar hynny nachaf y twryf. ac ynol y twryf y gawat Mwy o lawer noc ydywedassei gynon oedynt. A gwedy y gawat golcuhau aomc yr awyr. Aphan edrychawd owein ar y prenn nyt oed vn dalen amaw. Ac ar hynny nachaf yr adar yndisgynnu ar yprenn ac yn kanu. A phan oed digrifaf gan owein gerd yr adar. ef awelei varchawc yn dyuot ar hyt y dyfiryn. ae erbynnyeit aomc owein. Ac ymwan ac ef yn dmt. a thori y deu baladyr aomgant adispeUaw deu gledyf a wnaethant. ac ymgyfogi Ac ar hynny owein adrewis dyrnawt ar y marchawc trwy y helym. ar penffestin. ar penngwch pwrqwin. athrwy y kroen ar kig ar asgwrn. yny glwyfawd lARLLES Y FFYNi\AWN. 57 ar yr emennyd. Ac yna adnabot aonic y marchawc duawc rygaffel dymawt angheuawl o honaw. Ac ymchoelut pen yvarch aoruc a ffo. ae ymlit aoruc owein. Ac nyt ymgaffei owein. ae vaedu ar cledyf. nyt oed bell idaw ynteu. Ac ar hynny owein awelei gaer uawr lywychedic. Ac y porth y gaer y deuthant. ac ellwng y raarchawg duawc awnaethpwyt ymywn. Ac ellwng dor dyrchauat anwnaethpwyt ar owein. A honno ae medrawd odÎR y pardwgyl y kyfrwy yny dorres y march yn deu hanner trwydaw athroelleu yr ysparduneu gan ysodleu owein. ac yny gerda y dor hyt y llawr. a throelleu yr ysparduneu adryll y march y maes. Ac owein y rwng y dwydor ar dryll arall yr march. ardor y mywn agaewyt ual na allei owein vynet odyno. ac ygkyfyg gygbor yd oed owein. Ac ual ydoed owein uelly. sef y gwelei trwy gysswlt y dor heol g^rfarwynob ac ef ac ystret o tei o bop tu yr heol. ac awelei morwyn benngrech uelen aractal eur am y phenn. agwisc obali melyn ymdanei. adwy wintas ogordwal brith am y thraet. ac yn dyuot yr porth. Ac erchi agori aoruc. Duw awyr imbennes beb yr owein na ellir agori ytti odyma mwy noc y gelly ditheu waret y minneu o dyna. Duw awyr heb y uorwyn oed dyhet mawr na elHt gwaret itti. Ac oed iawn ywreic wneuthur da ytti. Duw awyr na weleis eîrmoet was well no thidi wrth wréic. bei gares itt gore^ kargwreic oedyt. bei orderch itt goreu gofderch oedet. Ac wrth hynny heb hi yr hynn aallafi o waret itti mi aegwnaf. Hwde di y votrwy honn adot ar dy vys. adot y maen hwnn y mywn dy law. achae dy dwm am y maen. athra gudyych ti euo euo ath gud ditheu. Aphan hambwyllont hwy orlleon y deuant wy yth gyrchu- di ythdihennydyaw amygwr. agwedy na welont hwy dydi drwc vyd gantunt. Aminneu avydaf ar yr esgynuaen racko yth aros di. Athydi am gwely i kany welwyfi dydi. adyret titheu adot dy law ar penn vy ysgwyd i. ac yna y gwybydafi dy dyfot titheu attafi. ar fford ydelwyfi odyno dyred titheu gyt ami. Ac ar hyny mynet aoruc odyno ywrth Owein. ac Owein awnaeth aerchis y vorwyn idaw oll. Ac ar hynny ydeuth ygwyr or llys y geisaw owein oedihenydu. Aphan deuthant y geissaw. ny welsant dim namyn hanner y march. A drẅc ydaeth araunt hynny adifflannu aoruc owein oc eu plith. A dyuot att y voiwyn adodi y law ar y hysgwyd. A chychwyn aorac hitheu racdi. ac owein y gyt ahi yny deuthant y drws Uofft uawr delediw. Ac agori ylloffl aorac y vorwyn. a dyuot y mywn achaeu ylloffl aoragant. ac edrych ar hyt y lloffl aorac owein. ac nyt oed yny lloffl un hoel heb y iliwaw alliw gwerthuawr. Ac nyt oed un ystyllen heb delw eureit arnei yn amryual. achynnu tan glo aorac y vorwyn. Achym ryt kawc aryant aorac hi adwfyr yndaw. athwel ovliant gwyn ar y hysgwyd • V 58 Y MâBINOGION. arodi dwíyr y ymolchi aorac y owein. Adodi bwrd aryant goreureit rac y vronn. ablìant melyn yn lliein arnaw. adyuot aeginyaw idaw. adiheu oed gan owein. nawelsei eiiyoet neb ryw vwyt. nywelei yno digawn o honaw eithyr bot ynwell kyrweirdeb ybwyt a welei yno. noc yn Ue arall eiryoet. Ac ny- welfiei eiryoet lle kyn amlet anrec odidawc ovwyt allynn ac yno. Ac nyt oed vn Uestyr yn gwasanaethu araaw. namyn llestri aryant neu eur. A bwytta ac yuet aorac oweîn yny oed pryd nawn hir. Ac ar hynny nachaf y clywynt diaspedein yn y gaer. Agofyn aorac owein yr uorwyn Py weidi yw hwnn. Dodi olew ary gwrda bieu y gaer heb yuorwyn. Ac ysgysgu yd aeth owein. Agwiw oed y arthur dahet ygwely awnaeth y uorwyn idaw. o ysgarlat agra aphaH asyndal abliant. Ac amhanner nos yclyAvynt diaapadein girat. Py diaspadein yw hwnn weithon heb yr owein. Ygwr da bieu y gaer yssyd uarw yr awr honn heb y vorwyn. Ac amrynnawd ordyd. yclywynt diaspadein agweidi anueidrawl eu meint Agofyn a oruc owein yr uorwyn. Paystyr yssyd yr gweidi hwnn. mynet achorff y gwrda bieu y gaer yr Uann. A chyuodi aoruc owein y vynyd a gwisgaw ym- danaw. ac agori flfenestyr ar y lofft. ac ediych parth ar gaer. Ac ny welei nac ymyl nac eithaf yr Uuoed yn llenwi yr heolyd. Aliynny yn llawn araawc. agwraged llawer ygyt ^c wynt ar ueiich ac ar traet. A chrefydwyr ydinas oU ynkanu. ac ef atebygei oweiubot yr awyr ynedrinaw rac meint y gweidi ar utkyrnn, ar crefydwyr jTikanu. Ac ymperued y llu hwnnw y gwelei ef yr elor. allenn o vliant gAvyn amei. aphyst kwyr yn- Uosgi yn ymyl yny chylch. ac nyt oed vndyn dan yr elor lai no barwn kyuoethawc. A diheu oed gan owein na welsei eiiyoet niuer kyhardet a hwnnw o bali asceric asyndal. Ac ar ol y Uu hwnnw y gwelei ef gwreic velen ae gwallt dros y dwy ysgwyd. Ac agwaet briw amyl yny brigeu. agwisg obali melyn ym- danei gwedi yrwygaw. adwy wintas o gordwal brith am y thraet A ryued oed na bei yssic peuneu y byssed rac dyckynet y maedei y dwy- Iäw ygyt. Ahyspys oed gan owein na welsei ef eiryoet gwreic kymryt a hi beyt uei ar y ffuryf iawn. Ac uch oed ydiaspet. noc aoed odyn a chora yny llu. Aphann welas ef ywreic ennynu awnaeth oe charyat yn y oed gyflawn bob lle yiidaw. Agofyn aorac owein yr uorwyn pwy oed ywreic. Duw awyr heb y vorwyn gwreic y geliir dywedut idi y bot yn deckaf or gwraged. ac yndiweiraf. ac ynhaelaf. ac yn doethaf. ac yn vonhedickaf. vy arglwydes i yw houn racko. a iarlles y ffynnawn y gel- wir gwreic y gwr aledaist ti doe. Duw awyr heb yr owein araaf mae mwyhaf gwreic agarafi yw hi. Duw awyr heb y uorwyn na char hi dydi lARLLES Y FFYl\ì\AWìV. 59 nabychydic nadim. Ac ar hynny kyuodi aoruc y vorwyn achynneu tan glo. allanw crochan adwfyr aedodi y dwymaw achymryt twel o vUant gwyn aedodi am vynwgl owein. achymryt gorflwch o ascwrn eliphant. a chawc aryant. ae lanw or dwfyr twym. agolchi pen owein. ac odyna agori pren- uol athynnu ellyn. ae charn oasgwm eliphant. adeu ganawl eureit ar yr ellyn. Ac eillaw y uaraf aoruc asychu y benn ae vynwgyl ar twel. Ac odyna dyrchafel aoruc y uorwyn rac bronn owein. adyuot ae giuyaw idaw. adiheu oed gan owein. na ohafas eîryoet kinyaw k)'8tal a honno na diuallech ywasanaeth. Agwedy daruot idaw y ginyaw. kyweiryaw aoruc y uorwyn y gwely. Dos yma heb hi y gyscu aminneu aaf yorderchu iti. A mynet aoruc owein y gyscu. achaeu drws y Uofft aoruc y vorwyn amynet parth ar gaer. Aphan deuth yno nyt oed yno namyn Iristyt a goual. ar iarlles ehun ynyr ystauell heb diodef gwelet dyn rac tristit. adyuot aoruc lunet attei achyuarch gwell idi. Ac nys attebawd yr iarlles. Ablyghau a oruc y uorwyn adywetut wrthi. pyderw ytti pryt nat atteppych y neb hediw. Lunet heb yr iarlles py wyneb yssyd arnat ti. pryt na delut y edrych y gofut auu arnafi. Ac aoed itti ac ysgwneuthum i dy ti yn gyfoethawc. Ac aoed kam itti. nadelut y edrych y gofut auu arnafi. ac oed kam itti hyiiny. Dioer heb y lunet. ny thebygwn i qabei well dy synwyr di noc y mae. oed well ytti geissaw govalu am enniU y gwrda hwnnw. noc ampeth arall. ny ellych byth y gaffet, Yrofi a duw heb yr iarlles. ny allwn i byth ennill vy arglwyd i o dyn arall yny byt. Gallut heb y lunet gwrhagwr a vei gystal ac ef neu well noc ef Y rofi a duw heb yr larlles pei na bei wi-thimn gennyí peri dihenydyaw dyn auackwn mi abarwn dy dihenydyaw. amgyffel- ybu wrthyf peth mor aghywir ahynny. Apheri dy dehol ditheu mi ae gwnaf. Da yw gennyf heb y lunet nat achaws itt y hynny. namyn am venegi o honafi ytti dy les. lle nys metrut dy him. a mevyl idi o honam y gyntaf a yrro att ygilyd. amiui y adolwyn gwahawd itti. ae titheu ym gwahawd inneu. Ac ar hynny mynet aoruc lunet ymeith. achyfodi aoruc yr iarlles hyi; ar drws yr ystauell yn ol limet. Aphessychu yn uchel. Ac edrych aoruc lunet tu draechefyn. Ac emaeidaw aoruc yr iarlles ar lunet. adyuot drachefyn a oruc lunet at yr iarlles. Yrofi aduw heb yr iarlles wrth lunet drwc yw dy anyan. achanys vy Ues i yd oedut ti yuy venegi im. manac pa fford vei hynny. Mi aeraanagaf heb hL Ti awdost na elUr kynnal dy gyfoeth di namyn o vilwryaeth ac arueu. ac am hynny keis yn ebrwyd aekynhalyo. pa fford y gallafi hynny heb yr iarlles. managaf heb y lunet. Ony elly di gyn- nal y fiynnawn. ny elly gynnal dy gyuoeth. Ny eiU kynnal y ffynnawn namyn vn o teulu arthur. A minneu aaf heb y lunet hyt ynUys arthur. A 60 Y MAblNOGION. mefyl iin heb hi o deuaf odyuo heb uilwr agattwo y flFynnawn yngystal neu yn well nor gwr ae kedwÌB gyut. anhawd yw hynny heb yr iarlles. ac eissoes dos y brofi yr hynn adywedy. kychwyn aoruc lunet ar uedwl mynet y ly8 arthur. a dyuot aoruc yr llofil att owein. Ac yno y buhi gyt ac owein yny oed ameer idi dyuot o lye arthur. Ac yna gwisgaw ymdanei aoruc lii a dyuot y ymwelet ar iarlles. allawen uu y iarlles wrthi. chwedleu o lys Arthur gennyt heb yr iarlles. Goreu chwedyl gennyf arglwydes heb hi kafiel ohonaf vy neges. Aphabryt y mynny di dangos itt yr unbenn adoeth gyt ami. Dyret ti ac ef heb yr iarlles am hanner dyd avory. y ymwelet ami. a min- neu abaraf ysgyfalhau ydref erbyn hynny. Adyuot awnaeth hi adref. Ac amhanner dyd trannoeth y gwisgwys owein yindanaw peis aswrcot a mantell o bali melyn. ac orfireis lydan yny vantell o eurlhn. adwy wintas o gordwal brith am y traet. allun Uew o eur yn eu kaeu. Adyuot awnaethant hyt yu ystauell y iarlles. A llawen uu y iarlles wrthunt. Ac edrych ar owein yu grafiF aoruc y iarlles. Lunet heb hi nyt oes kerdetwr ar yr unben hwnn. py drwc yw hynny arglwydes. heb y limet. y roffi aduw heb y iarlles naduc dyu eneit vy arglw^ydi oe goifi" namyn y gwr hwnn. Pandit gwell itt arg- Iwydes. pei na bei drech noc ef nys dygei ynteu y eneit ef. Ny ellir dim wrth hynny heb hi kan deryw. Ewch chwi drachefn atref heb yr iarllea A minneu agymeraf gyghor. Apheri dyfynnu y holl gyuoeth yr unlle drannoeth aoruc y iarlles. Amenegi udunt uot hiarllaeth yn wedu. Ac na ellet y chynnal onyii o varch ac arveu amilwryaeth. Ac ysef y rodaf inneu ar awchdewis chwi. ae un o honawch chwi am kymero i. ae vy gkanuyadu yn- neu y gymrut gwr ae kanaIyo ole arall. Sef agawsarit yn eu kyghor kan- hadu idi gwr o le arall. Ac yna yduc hitheu escyb ac archescyb oellys y wneuthur y priodas hi ac owein. Agwrhau aoiugant gwyr y iarllaeth y owein. Ac owein agedwis y flynnawn o waew a chledyf. Sef mal y ked- wis adelei o varchawc yno. owein ae byryei. Ac aegwerthei yr y lawu werth. Ar da hwnnw arannei oweiu y varwnyeit ae vaichogyon hyt nat oed vwy gau y gyfoeth garyat dyn or byd oll nor. eidaw ef. Atheir blyned y bu ef felly. Ac ual yd oed walchmei diwainawt yn gorymdeith y gytar amher- awdyr arthur. edrych aoruc ar arthur ae welet yn trist gystudedic. adoluryaw aoruc gwalchmei yu uawr owelet arthur yny drych hwnnw. agofyn aoruc idaw. arglwyd heb y gwalchmei py derw itti. Yrof aduw walchmei heb yr arthur hiraeth yssyd arnaf am owein. agolles y gennyf meint teir blyned. Ac obydaf y bedwared vlwydyn heb y welet ny byd vy eueit ym^orfi*. A mi awn yn hysbys panyw o ymdidan kynon mab clydno y kollaB owein y lARLLES Y FFYNNAWN, 61 gemiym. Nyt reit itti heb y gwalchraei luydyaw dy gyfoeth ar hynny. namyn ti agwyr dy ty aeiU dial owein orllas. neu y rydhau ot ydiw ygkar- char. ac os buw y dwyn gyt athi. Ac ar a dywawt gAvalchmei y trigywyt. Ac ymgyweiryaw awnaeth arthur agwyr ydy gyt ac ef y geissaw owein. Sef oed meint y nifer teir mil heb amlaw dynyon. Achynon mab clydno yngyfarwyd udunt. Adyuod aoruc arthur hyt y gaer y buassei gynon yndi. Aphan deuthant yno ydoed. ygweisson yn saethu yn yr un lle. Ar gwr melyn yu seuyll ach eu Uaw. Aphau welas yg^^'r melyn Arthur. kyuarch gwell aoruc idaw ae wahawd. achymryt gwahawd aoruc arthur. Ac yr gaer ydaethant. Achyt bu mawr eu niuer. nywydit eu hyni yny gaer. A chyuodi aoruc y morwynyon y eu gwassanaethu. A bei awelsant ar bop gwassanaeth eiryoet. eithyr gwassanaeth y gwraged. Ac nyt oed waeth gwassanaeth gweisson y meirch y nos honno. noc vydei ar arthur yny lys ehun. Ar bore traunoeth y fcychwynnwys arthur. Achynon yn gyfarwyd idaw odyno. ac wynt a deuthant hyt Ue yd oed y gwr du. A hoffach o lawer oed y gwr du. A hoffach o lawer oed gan Arthur meint y gwr du noc ydywedyssit idaw. Ac hyt ympenn yr allt y deuth- ant. Ac yr dyffryn hyt ynymyl ypren glas. ac yny welsant y ffynawn ar kawc ar Uech. Ac yna ydoeth kei at arthur. A dywedyt wrthaw Ar- glwyd heb ef. mi a wnn achaws y kerdet hwnn oll. Ac eruyn yw gennyf. gadu ynn bwrw y dwfyr ar y Uech. ac erbynyeit y gofut kyntaf adel. Ae gauhadu aoruc Arthur. Abwrw kawgeit ordwfyr ar yllech aomc kei. Ac yny lle arol hynny ydeuth y twif. ac ynol y twryf y gawat. Ac nychlywyssynt eiryoet twryf achawat kyffelyb y rei hynny. Allawer oamlaw dynyon aoed ygfcyweithas arthur aladawd y gawat. Agwedy peidyaw y gawat ygoleuhawys yr awyr. Aphan edrychassant ar y pren nyt oed un dalen arnaw. Adisgynnu aoruc yr adar ar y prenn. Adiheu oed gantunt nachlywyssynt eiryoet kerd kystal ar adar ynkanu. Ac ar hynny ygwelynt varchawc y ar varch purdu. agwisc o baU purdu ym- danaw acherdet gwrd gantaw. ae erbynnyeit aoruc kei. Ac ymwan ac ef. Ac ny bu hir yr ymwan kei avyrywyt. Ac yna pebyllyaw aoruc y marchawc a phebyllyaw aoruc arthur aelu y nos hono. Aphan gyíodant y bore trannoeth y vynyd. ydoed arwyd ymwan ar waew y marchawc. Adyuot aoruc Kei at Arthür adywedut wrthaw. Arglwyd heb ef kam ymbyrywyt i doe. Ac aoed da yti ymi hediw vynet yymwan ar march- awc. Gadaf heb Arthur. Amyued aoruc kei yr marchawc. Ac yny lle bwrw kei aomc ef. Ac edrych arnaw aewan ac arllost y waew }ny tal yny tyr y helym ar penffestin ar croen ar kig hyt yr asgwm kyfled a 62 Y MABINOGION. phenn y paladyr. ac ymchoelyt aoruc keî at y gedymdeithon drachefyn. ac o hynny allan ydaeth teuhi arthur bop eilwers y ymwan ar march- awg. hyt nat oed un heb y vwrw or marchawc namyn arthur agwalch- mei. ac arthur awîsgawd ymdanaw y vynet y ymwan ar marchawc. Och arglwyd heb y gwalchmei gat y mi vynet y ymwan ar marchawg yngyntaf. ae adu a wnaeth arthur. ac ynteu aaeth y ymwan ar marchawc. achwnswllt obah ymdanaw aanuonassei uerch iarll ragyw ym- danaw ac am y varch. wrth hynny nys atwaenat neb or llu ef. ac ymgyrchu awnaethant ac ymwan y dyd hwunw hyt ucher. ac ny bu agos yr im o nadunt abwrw ygilyd yr llawr. athrannoeth ydaethant y ymann apheleidyr godeuawc gantunt. ac ny orfu yr un onndunt ar y gilyd. ar trydyd dyd ydaethant yymwan. apheleidyr kadamvra8 godeuawc gan bob im onadunt. ac ennynnv o Ut awnaethant ac ymgyrchu a wnaethant amhanner dyd ehun. Ahwrd arodes pob im onadunt ygilyd. yny torreis hoU gegleu eu meiich. ac yny vyd pob un onadunt dros bedrein yvarch yr llawr. a chyuodi yvynyd aorugant yn gyflym. a thynnu cledyfeu ac ymfiust. adiheu oed gan y nifer aegwelei wynt uelly na welsynt eiryoet deu wr kynwychet ar rei hynny. nachyngryfet. a phei tywyll y nos hi avydei oleu gan y tan harueu. Ac ar hynny dymawt a rodes y marchawc y Walchmei hyt pan troes yr helym y ar y wyneb. mal y hadnabu y marchawc pan yw gwalchmei oed. Ac yna ydywawt owein. arglwyd Walchmei nyt atwaenwn ' i didi o achaws dy gwnsallt am kefnderw wyt. hwdedi uygkledyfi am harueu. Tidi owcin yssyd arglwyd heb y gwalchmei. athi a omu. achymer di vygcledyfi. Ac ar hynny yd argauuu arthur ^yynt. adyuot attunt aomc. Arglwyd arthur heb y gwalchmei llyma owein. gwedy goraot amafi. ac ny mynn uy arfeu y genyf. Arghvyd heb yr oweîn euo aomu amafi. ao ny myn vygcledyf. moeswch attafi heb yr arthur awch clefydeu. Ac ny omu yr vn o honawch ar y gilyd gan hynny. Amynet dwylaw mynwgyl y arthur aoruc owein. ac ymgaru aomgant. Adyuod aorugant y llu attunt yna gaii ymsag abrys y geissaw gwelet owein. yny uynet dwylaw mynwgyl idaw. Ac ef a uu agos abot kalaned ynyr ymsag hwnw. ar nos honno yd aethant y eu pebyllyeu. Athrannoeth arofyn aomc artliur ymeith. Ar- glwyd neb yr owein nyi; velly y mae iawn itt. teir blyned yr amser hwnn y deuthum i y wrthyt ti arglwyd. Ac ymae ymeu i y lle hwnn. Ac yr hyTiny hyt hediw ydwyfi yn darpam gw^led yttî. Kan gwydwn y dout ti ym keissaw. Athi a deuy gyt ami y vwrw dyludet ti athwyr. Ac enneint ageflbch. Adyuot aomgant oll hy^ ygkaer iarlles yflynnawn. Ygyt ar wled lARLLES X FFYNNÂWN. 63 y buwyt deir blyned yny darpam. ya un trimis y treulwyt. Ac ny bu esmwythach udunt wled eiryoet na gwell no honno, Ac yna arofyn aoruc arthur ymeith. Agyrru fcennadeu aoruc arthur att yr yarlles y erchi ellwng owein y gyt ac ef oedanos ywyrda ynys prydein. Ae gwraged-da vn trimis. Ar iarlles ae kanhadawd ac anhawd uu genthi hynny. Adyfot aoruc owein y gyt ac arthur y ynys prydein. Agwedy y dyuot ympUth y genedyl ae gyt gyfedachwyr. ef atrigywys tair blyned ygtyfeir y trimis. Ac ual yd oed owein diwamawt yn bwyta ar y bwrd ygkaerlhon ar wysc. nachaf uorwyn yndyuot ar uarch gwineu mynggrych. ae vyghen agaffei. Agwisc ymdanei o bali melyn. Ar ffrwyn ac a welit or kyfrwy eur oed oU. ahyt rac bronn owein y deuth. a chymryt y uotrwy y oed ar law owein awnaeth. val hynn heb hi y gwneir y twyllwr bratwr aghywir yr mefyl ar dyuaryf. Ac ymchoelut penn y march ac ymeith. Ac yna ý doeth cof y owein y gerdet hono. a thrietau aomc. Aphandaruu vwyta dyuot y letty aomc. agofalu ynos honno. athranoeth y lcyuodes. Ac nyt y llys agyrchwys. namyn eithafoed bydoed. adiffeith vynyded. ac ef a uu velly yny damu y dillat olL Ac yny damu y gorff hayach. ac yny tyfawd blew hir trwydaw. Achyt gerdet awnaei abwystuileit. achyt ymborth ac wynt yny oedynt gynefin ac ef. Ac yn hynuy gwanhau aomc ef heb allu eu kauhymdeith. ac estwng or myncd yr dyffiyn. a chyrchu parc tecaf or byd. a iarlles wedw bioed y parc. Adiwarn- awt mynet aomc yiarlles aellawuorwyn y orymdeith gan ystlys llyn aoed yny parc hyt argyfeir y chanawl. Ac wynt awelynt yno eilun dyn aedelw. ac ualdala ofyn racdaw aorugant. ac eissoes nessau aomgant attaw ae deymlo ae edrych. Sefygwelynt gw^thi yn llawn arnaw. ac ynteu yn gwyw-aw wrth yr heul. Adyiiot aomc yr iarlles drachefyn yr kastell. Achymryt lloneit gorflwch oireit gwerthuawr. ae rodi ynllaw un or llawuorynyon. Dos heb hi a hwnn gennyt adwc y march racko ardillat gennyt. adot ger llaw y gwr gynneu. ac ir ef ar ireit hwnn ar gyfeir y galon. ac orbyd eneit yndaw ef agyfyt gan yr ireit hwnn. agwylya beth awneL ar uorwyn adeuth racdi. Achwbyl or ireit arodes arnaw. ac adaw y march ar dillat ach y law. amynet mthur y wrthaw. ac ymgudyaw a disgwyl arnaw. ac ympenn rynnawd hi ae gwelei ynko88Ì y vreicheu. ac ynkyfodi yuynyd ac ynediych ar y gnawt. achymryt kewilyd aomc mor hagr oed y delw aoed arnaw. ac argantod aomc y march ar diUat y wrthaw. ac ynilithraw aomc yny gafas tynnu y diUat attaw or kyfrwy ac eugwisgaw. Ac esgynnu ar y march o abreid aomc. ac yna ym- dangos aomc yuorwyn idaw. achyvarch gwell idaw. allawen uu ynteu 64 Y MABINOGION. wrth y yorwjTi. agofyn aornc idi py dir oed hwnnw aphyle. Dioer heb y vorwyn iarlles wedw bieu y lcaetell racko. Aphanuu uarw y gwr ef edewis genthi dwy iarllaeth. ahediw nyt oes ar y helw namyn yr unty hwnn nys ry dycko iarll ieuanc yssyd gymodawc idi. am nat aei yn wreic idaw. Truan yw hynny heb yr owein. acherdet aoruc oweîn ar Yorwyn yr ^astell. Adisgynu awnaeth owein yny castell. ar uorwyn ae duc ystauell esmwyth. achynneu tan idaw ae adaw yno. adyuot aoruc y uor- wyn att yr iarlles. arodi y gorvlwcli yny llaw. Ha vorwyn heb yr iarlles mae yr ireit oU. neur goUes oll heb hi. Ha vorwyn heb yr iarlles. nyt hawd gennyfî dy atveîryaw di yr hynny. oed diryeit hagen y miijîÇBU treulaw gwèrth seith ugeint punt o ireit gwerth- uaw:r wrth dyb Beb wybot pŵy. *ac eissoes uórwyn heb hi gwassanaetha di euo. yny vo diwall o gwbÿL a hynny aoruc yuorwyn gwassanaetha ar vwyt adiawt athan agwely ac enneint yny vu iach. ar blew a aeth yar owein yn tonienneu keunoc. Sef y bu ynhynny trimis. agwynnach oed ygnawt yna. noc y buassei gynt. ac ar hynny y clywei owein diwamawt ^ynnwrjrí yny castell. adwyn arueu y amy^wn. gofyn aoruc owein yr uor- wyn py gwnnwryf yw hwnn. Yiarll heb hi a dywédeis i ytti yssyd yn dyuot wrth y kastell. ygeisaw diua ywreic honn allu mawr gantaw. Gofyn aoruc oweiu aoes uarch ac arueu yr iarlles. Oes heb y uorwyn yrei goreu or byt. aey di y erchi ymi benffic march ac arueu heb yr owein pei gallwn vynet ynedrychyat ar y Uu. af heb y uorwjm. adyuot att yr iarlles aoruc, a dywedut wrthi y hymadrawd ogwbyl. Sef aoruc yr îarlles chwei*thin. Yrofi aduw heb hi mi arodaf varch ac arueu byth. ac ny bu ar y helw eiryoet march ac arueu ky8tal ac wynt. ada yw gennyfi eu ^ymrjt olionaw. rac eu kaffel om gelynyon auory om hanuod. ac ny wn peth avynn ac wynt. a djruot awnaethpwyt agwasgwyn du telediw achyfrwy o ffawyd amaw. ac a digon o araeu gwr a march. agwisgaw aorac owein ymdanaw. ac esgynnu ar y varch. amynet ymeith adeu uackwy gyt ac ef yngyweir o veirch ac araeu. Aphan deuthant parth allu yr iarll. ny welynt nac ol nac eithaf idaw. agofyn aorac owein yr mackwyeit. pa vydin ydoed yr iarll yndi. Y vydin y mae y pedeir ystondard melynyon yndi racko heb wynt. dwy yssyd yny vlaen a dwy yny ol. le heb yr owein ewch chwi drachefyn. ac arhowch ^nui yn ymyl porth y ka8tell. Ymchoelut aorag- ant hwy. acherdet aorac ynteu racdaw yny gyferayd ar iarll. Aetynnu aorac owein oe gyfrwy. yny uyd yrydaw acholof ac ymchoelyt penn yuarch parth ar kasteIL Apha ofut bynnac agafas ef adeuth ar iarll y borth y castell* at y mackwyeit^ Ac y mywn y deuthant. Ac owein a rodes y lARLLES Y FFYNNAWN. 65 îarll yn anrec yr iarlles. adywedut wrthi. welydi ynia yti bwyth yr ireit bendigedic. arllu a babyllywys yglcylch y kastell. ac rodi bywyt yr îarll yrodes ynteu y dwy iarllaeth idi drachefyn. ac yr rydit idaw yrodes hanner y gyfoeth ehun. achwbyl oe heur ae haryant ae thlysseu aegwystl- on ar hynny. Ac ymeith ydaeth owein. ae wahawd awnaeth yr iarlles idaw. ef ae hoU- gyfoeth. ac ny mynnwys owein namyn kerdet racdaw eithafoed byt a diíFeithwch. ac ual ydoed ynkerdet ef aglywei disgrech uawr y mywn koet ar eil ar dryded. adyuot yno aonic owein. aphan doeth yno. ef awelei clocui-yn mawr ygkanawl y koet. a charrec Iwyt ynystlys y bryn. ahoUt aoed yny garrec. asarff aoed ynyr hollt. Allew purdu aoed yn ymyl y garrec. aphan geissei y llew yyiiet odyno y neidei y sarff idaw ae vrathu. Sef aoruc owein dispeilaw cledyf a nessau att y garrec. ac ual ydoed y sarff yn dyuot or garrec. y tharaw aoruc owein achledyf. yny vyd yndeu hanner. a sychu y gledyf. adyfot yr fford ual kynt. Sef y gwelei y llew yny ganlyn. ac yngware yny gylch ual milgi a uackei ehun. acherdet aorugant ar hyt ydyd hyt uoher. Aphan uu amser gan owein orffowys. disgynnu aoruc. agellwng yuarch ymywn dol goedawc wastat. allad tan aoruc. Aphan uu barawt y tan gan owein. yd oed gan y Uew dogon ogynnut. hyt ympenn teimos. a diíflanu aoruc y llew ywrthaw. Ac yny lle nachaf y llew yndyuot attaw achaeriwrch ^awr telediw gantaw. ae vwrw ger bronn owein. amynet am ^ y tan ac ef. achymiyt aoruc owein y kaeriwrch ae vUghaw. adodi golwython ar uereu ygkylch y tan. a rodi y iwrch namyn hynny yr Uew oe yssu. Ac ual ydoed owein uelly ef aglywei och uawr ar eil ar dryded yngyfagos idaw. a gotyn aoruc owein aedynbydawl. le ysgwir heb ydyn. Pwy wyt titheu heb yr owen. Dioer heb hi lunet wyfi llawuorwyn iarlles y ffynnawn. Beth awney di yma heb yr owen. Vygkarcharu heb hi yd ydya oachaws march- awc adoeth olys arthur y uynnu y iarlles ynpriawt ac a uu rynnawd gwt ahi. ac ydaeth y dreiglaw llys arthur. ac ny doeth vyth drachefyr.. Ached- ymdeith ymi oed ef mwyaf agarwn or byt. Sef aonic deu weisson ystauell yiarlles y oganu ef ae alw yntwyllwr. Sef ydywedeis i na allei ydeugorff hwy amrysson ae uncorff ef ac amhynny vygkarcharu yny Uestyr maen. a dywedut nabydei vy eneit ymcorff onydelei ef ym amdiffyn i yn oet y dyd. ac nyt pellach yr oet no thrennyd. ac nid oes ymi neb aekeissaw ef. Sef yw ynteu owein uab uryen. Aoed diheu gennyt titheu pei gwyppei ymarch- awc hwnnw hynuy ydcuei yth amdiffyn. Diheu yrofi aduw heb hi. Aphan uu dogyn pcethet y golwython. eu rannu aoruc owein yndeu hanner yryug- taw ar uorwyn. abwyta aomgant. agwedy hynny ymdidan yny vu dyd 66 Y MâBINOGION. drannoeth. Trannoeth gofyn aonic owein yr uorwyn aoed le y gallei ef kaffel bwyt allewenyd y nos honno. Oes arglwyd heb hi. dos yna drwod. a cherda yffbrd gan ystlys yr auon. ar ym penn rynnawd ti awely gaer uawr. athyreu yn amyl amei. yr iarll bieu ygaer hono goreu gwr am vwyt yw orbyt. ac yno y gellydi uot heno. Ac ny wylwys gwylwr y arglwyd eiryoet yngystal ac y gwylwys y Uew owein ynos honno. Ac yna y kyweirywyR owein y uarch. ac y kerdawd racdaw trwy y Tyt yny welas y gaer. ac y doeth yr gaer. ae aruoU awnaethpwyt idaw yno yn enrydedua achyweiryaw y varch yndiwall. adodi dogyn o vwyt rac y vronn. Amynet aoruc y Uew y bresseb y march y orwed. hyt na lyfassei neb or gaer uynet ygfcyfyl y march. adiheu oed gan owein. nawelas eiryoet Ue kystal y wassanaeth ahwnnw. a chyndristed oed bop dyn yno achyn bei agheu jnnpop dyn onadunt. Amynet aorugant y vwyta. Ac eisted aoruc yr iarU ar y neül law y owein. ac un verch oed idaw ar y tu arall yowein. Adiheu oed gan owein nawelas eiiyoet vn vor- wyn delediwaach no honno. Adyuot aoruc y Uew rwng deutroet oweîn dan y bord. ac owein ae porthes o bop bwyt or aoed idaw ynteu. Ac ny welas owein bei kymeint yno athristyi; y dynyon. Ac amhanner bwytta gressawu owein aoruc y iarU. Madws oed itt bot ynllawen heb yr owein. Duw a wyr ym nat wrthyt ti ydyra drîst ni namyn dyuot deunyd tristit in agofaL Beth yw hynny heb yr owein. Deu uab oed îm. amynet uyndeu uab yr myned doe y hela. Sef ymae bwystvü yno aUad dynyon a wna. Ac eu hysso. Adala vy meibion aoruc. Ac yvory y mae oet dyd y rofi ac ef y rodi yuorwyn honno idaw. neu ynteu a ladho vy meibon ymgwyd. Ac eüun dyn yssyd arnaw. Ac nyt Uei ef no chawr. Dioer heb yr owein. truan yw hynny. Aphy un awney ditheu o hynny. Duw awyr arnaf heb yr iarll vot yn diweirach gennyf diuetha vy meibon a gafas omhanuod no rodi uy merch idaw ombod. oe "Uygru. aediuetha. Ac ymdidan a wnaethant am betheu ereiU. Ac yno bu owein ynos honno. Ar bore trannoeth wynt aglywynt twryf anveit- rawl y ueint Sef oed hynny y gwr mawr yndyiiot ar deu uab gantaw. Amynnu kadw y gaer aoruc y iarU racdaw adUyssu y deu vab. Gwisgaw aoruc owein y arueu ymdanaw. amynet allan. ac ymbrawf ar gwr. arllew yny ol. Aphan welas y gwr owein yu amawc. y gyrchu aoruc. Ac ymlad ao ef. agweU olawer ydymladei y llew ar gwr mawr noc owein. y rofi aduw heb y gwr wrth owein. nyt oed gyfyg gennyf ymlad athidi bei nabei yr anifeU gyt athi. ac yna y byryawd owein y Uew yr gaer achaeu y porth arnaw. adyuot y ymlad ual kynt argwr mawr. adisgrech aomc lARLLES Y FFYNNAWN. 67 y Uew am glybot gofiit ar owein. adrigyaw yny vyd arneuad yr iarll. ac yar y neuad hyt ar y gaei*. ac yar y gaer y neidyawd yny un gytac owein. aphaluawt atrewis y Uew ar ben ysgwyd y gwr mawr yny uyd y balaf trwy bleth y dwyclun. ual y gwelit y holl amysgar ynllithraw .o honaw. ac yna y dygwydwys y gwr mawr yn yai'w. ac yna yrodes owein ydeu vab yr iarll. agwahawd owein aoruc yr iarll. Ac nysmynnawd owein. namyn dyuot racdaw yr dol yd oed Lunet yndi. Ac ef awelei yno kynneu uawr o tan. adeu was penngrych wineu deledwiw yn mjmet ar uorwyn ae bwrw yny tan. Agofyn aoruc owein py beth aholynt yr uorwyn. adatkanu eu kyfranc aorugant idaw. mal y dat^anassei y vorwyn y nos gynt. ac owein a pallwys idi. ac am hynny y Uosgwn ninneu hi. Dioer heb yr owein marchawc da oed hwnw. aryued oed gennyfi pei gwypei ef uot ar y uor- wyn hynny na delei y hamdiffyn. aphei mynnewch chwi vyui drostaw ef. miui aawn y chwi. mynwn heb y gweisson mynn y gwr an gwnaeth. Amynet aorugani y ymdiot ac owein. agofut agafas owein gan ydeuwas. Ac ar hynny y llew anerthwys owein. ac aoruuant ar y gweisson. Ac yna ydywedassant wynteu. ha unbenn. nyt oed amot ynni ymlad namyn athydi dy hun. ac ys anhaws ynni ymlad ar anifeil racko noc athydi. ac yna ydodes owein y Uew yny lle y buassei y uorwyn ygkarchar. a gwneuthur mur maen ar y drws. amynet y ymlad ar gwyr mal kynt. ac ny doethoed owein y nerth ettwa. a hyd yr oed y deuwas arnaw. ar Uew vyth yndisgrechu am vot gouut ar owein. a rwygaw y mur aoruc y llew yny gauas fford allan. ac yngyflym y lladawd y neill or gweisson. ac yny Ue y lladawd y Uall. Ac uelly ydifferassant hwy limet rac y Uosgi. Ac yna ydaeth owein ahmet gyt ac ef y gýfoeth iarlles yfiynnawn. aphan doeth odyno y duc y iarlles gantaw ylys Arthur. Ahi auu wreic trauu vyw hi. Ac yna ydeuth ef fford y lys y du traws. ac ymladawd ac ef. Ac nyt ymedewis yllew ac owein yny oruu ar y du traws. aphandoeth ef fford ylys ydu traws y neuad agyrchwys. ac yno y gwelas ef pedeir gwraged ar hugeint. telediwaí ar awelas neb eiryoet. ac nyt oed dillat ym- danunt werth pedeir arhugeint o aryant. achyntristet oedynt ac agheu. Agofyn aoruc owein udunt ystyr eu tristit. Ydywedassant wynteu panyw merchet îeirll oedynt. ac ny doethoedynt yno namyn ar gwr mwyhaf agarei bop un onadunt gj't ahi. aphan doetham ni yma ni agawssam lewenyd apharch. ac an gwncuthur yn vedw. agwedy ybeym uedw y deuei y kythreul bieu yllys hon. ac y Uadei an gwyr oll. ac ydygei an meirch ninncu ac an diUat. ac an eur ac aryant. achorfforoed y gwyr 68 Y MABINOGION. yssyd ynyr un ty a llawer o galaned ygyt a wynt. Alljma itti unbenn ystyr an tristit ni. Adrwc yw gennyn) ni unbenn dy dyuot titheu yina rac drwc itt. athruan uu gan owein hynny. 'amj'net aoruc y orymdeith allann. ac ef a welei uarchawc yndyuot attaw. ac yny aruoll trwy lewenyd acharyat val bei brawt idaw sef oed hwuuw ydu traws. Duw a wyr heb yr owein nat ygyrchu dy lewenyd ydodwyfi yma. Duw awyr heb ynteu nas keffy ditheu. ac yny lle ymgyrchu awnaethant. ac ymadoydi yndrut. ac ymdiha- uarchu ac ef aoruc o\ẁin. ae rwymaw ae dwylaw ar y gefyn. anawd aerchis ydu traws y owein. adywedut wrthaw. arglwyd owein heb ef. darogan oed dydyuot ti yma yradarestwng i. athitheu adeuthost. ac aorugosf hynny. ac yspeilwr uum i yma. ac yspeilty uu uynty. adyro im vy eneit. a mi aaf yii yspyttywr. ami agyuhalyaf y ty hwim yn yspytty ywann ac y gadam. tra vwyf vyw rac dy eneit ti. ac owein a gymerth hynny gantaw. ac yno y bu owein y nos honno. athrannoeth y kymerth y pedeir gwraged ar hugeint ae meirch ae dillat. ac adathoed gantuut oda athlysseu. ac y kerdwys ac wynt gyt ac ef hyt yn llys arthur. allawen uuassei arthur wrthaw gynt pan y kollassei. allawenach yna. Ar gwraged hynny yr honu a vynnei drigyaw yn llys arthur hi ae kaffei. ar honn a vynnoi vynet ymeith elei. ac owein atrigj'wys yn llys arthur. ohynny allann ynpemiteulu. ac yn annwyl idaw yny aeth ar y gyfoeth ehuu. Sef ocd hyuny trychant a edys Kenuerchyn ar yranhes. ac yr lle y delei owein a hynny ganlaw. goruot awnaei ar chwedyl hwn aelwir chwedyl iarlles y ffyunawn. GERAINT AB ERBIN. Arthur adcuodes dala Uys ygfcaer llion arwysc. ac y delis aruntu seith pRc. aphump nadolic. Arsulgwyn dreigylweith dala Uys aoruc yno. Ranys hy- gyrchaf lle yny gyiioeth oed gaerllion y ar uor ac y ar dir. Adygyuot aoruc attaw naw brenhin coronawc. aoedynt wyr idaw hyt yno. ac ygyt a hynny leirll abarwneit. Ranys gwahodwyr idaw uydei yrei hynny ym pob gwyl arbennic onybei uawr aghenyon yn eu lludyas. Aphan vei ef yglcaer lUon yu dala llys. teir eglwys ardec aachubit wrth yr offerenneu. Sef ual yd achubit. eglwys y arthur ae deyrned ae wahodwyr. Ar eil y Wenhwyuar. ae riaaed. ar dryded auydei yr distein ar eircheit. ar bedwared. y franc ar swydogyon ereill. a naw eglwys ereiU auydei yr naw pennteulu. Ac y Walchmei yn bennaf Ranys ef o arderchocrwyd clot milwryaeth ac urdas boned oed bennaf ar ynaw pennteulu. ac nyt anghei yn vn or eglwysseu mwy uoc adywedassem ni uchot. Glewlwyt gauaeluawr oed penn porthawr idaw. ac nyt ymyrrei ef yggwassanaeth. namyn yn vn orteir gwyl arbennic. namyn seithwyr a oedynt ydanaw yn gwassanaethu. arennynt y vlwydyn yryngtunt. Nyt amghen. grynn. aphen pighon. allaes gymyn. agogyfwlch. a gwrdnei lygeit cath. awelei hyt nos yngystal ac hyt dyd. Adrem uab dremhiüt. Achlust uab clustueinyt aoedynt wylwyr y arthùr. Aduw mawrth Bulgwyn ual yd oed yr amherawdyr yny gyuedach yneisted. nachaf was gwineu hir yn dyuot ymywn. Apheis a swrcot o bali caerawc ymdanaw. a chledyf ourdwm am y vynwgyl. adwy esgit issel ogortwal am y draet. a dyuot aoruc hyt rac bronn Arthur. Henpych gwell arglwyd heb ef. Duw a rodho da it heb yr ynteu. agresso duw wrtliyt. ac aoes chwodleu o newyd gennyt ti. Oes arglwyd heb yr ynteu. Nyt atwen i dydi heb yr arthur. Ryued yw go.iayâ nam Jatwaenost. afforestwr itti arglwyd wyfi ynforeat ydena. amadawo yw vy enw i uab twrgadarn. Dywet ti dy chwedleu heb yr arthur. Dywedaf arglwyd heb ef. Karw aweleis yny forest. ac ny wel- eis yrmoet ygyfryw. Pabeth yssyd arnaw ef heb yr arthur. pryt na welut eiryoet y gyfryw. Purwyn arglwyd yw. ac ny cherda gyt ac un aniveil o ryuic abalchder rac y urenhineidet. Ac y ouyn kyngor îtti arglwyd ydod- wyf. beth yw dy gynghor amdanaw. lawnaf ygwnafi heb yr arthur. 70 Y MABINOGION. mynet y hela ef aiiory yn ieuenctit y dyd. Apheri rybud heno ar bawp or llettyeu. Ac arryfaerys oed bennkynyd y arthur. ac arehuri oed benn mack- wy. ac ar bawb y am hynny y trigyassant. agellwng y mackwy orblaen aoruc. Ac yna y dywawt gwenhwyuar wrth arthur. arglwyd heb hi agenn- hedy di vyvi avory y uynet yedrych ac y warandaw ar hela ykarw adyw- awt y mackwy. Ranhadaf ynllawen heb yi arthur. Minneu aâf heb hi. Ac yna ydywawt gwalchmei wrth arthur. Arglwyd heb ynteu ponyt oed ìatin ytitheu. kanhadu yr neb y delei hwnnw attaw yny helua. Uad y benn ae rodi yr neb ymynhei ae yorderch idaw ehim ae y orderch ygedym- deith idaw. na marchawc naphedestyr ydel idaw. Kanhadaf yn Uawen heb yr arthur. abit y keryd ar distein ony byd parawt pawp avory yuynet y hela. A threulaw y nos aorugant drwy gymedrolder ogerdeu adidanwch ac ymdidaneu adiwall wasanaeth. Aphan uu amser gan bawp onadunt vyuet y gyscu wynt aaethant. Aphan doeth ydyd drannoeth defíroi aorugant. agalw aoruc arthur ar y gweisson agadwei ywely. Nyt amgen. pedwar mackwy. Sef rei oedynt. Cadyrnerth uab porthawr gandwy. Ac Ambreu uab bedwor ac amhar uab arthur. agoreu uab Custenyn. ar gwyr hynny adoethant att arthur. ac agyuarchassant well idaw. ac awiscassant ymdanaw. A ryuedu a onic Arthur na deflroes gwenhwyuar. ac nat ymdroes yny gwely. argwyr a vynnys8ynt y defíroi. Nadefírowch hi heb yr arthur. kanys gwell genthi gyscu no mynet y edrych ar yr hela. Ac yna y kerdawd arthur racdaw. ac ef aglywei deu gom yn canu. vn yn ymyl lletty y pennkynyd. ar llall yn ymyl Iletty y penn mackwy allwyr dygyuor kwbyl ox niueroed a doethant att arthur. a cherdet aorugant parth ar ffbrest. Agwedy mynet arthur odiethyr yllys ydefíroes gwenhwyuar agalw ar y morynyon aoruc agwiscaw ymdanei. A voTynyon heb hi. mi agymereis gennat neithwyr y vynet yedrych ar yr hela. Ac aet un o honawch yr ystabyl apharet dyuod ac a vo ovarch cr awedo y wraged eu marchogaeth. ac ef aaeth vn onadunt. ac ny chahat yn yr ystabyl namyn dau varch. Agwenhwyuar ac un or morynyon aaethant ar y deuuarch. ac wynt adoethant drwy wysc. allusc ygwyr ar meirch agynhalasant. Ac ual y bydynt yn kerdet uelly wynt aglywynt twryf mawr angherdawl. ac edrych aorugant dracheuyn. ac wynt awelynt varchawc ar ebawlvarch helydei athrngar yueint. amakwy gwyneu leuanc esgeimoeth teyraeid arnaw. a chledyf eumdwm ar y glun. apheis a8wrkot obali amdanaw. adwy eskit issel ogordwal am y draet. allenn oborfíbr glas ar warthaî hynny. ac aual eur wrth bop cwrr idi. acherdet yn ucheluaJch drybelit ffraeth gyssonuyr awnaei y march. ac ymordiwes agwennhwyuar aoruc achyuarch gwell idi GERAISn' AB ERBIN, 71 aoruc. Duw arodho da itt ereint heb yr hitheu. Ami athadnabuum pauu yth weleis ^yntaf gynneu. agresiaw Duw wrthyt. Aphaham nat aethost di gyt ath arglwyd yhela. Am na wybuum panaeth heb ef. Minneu aryuedeis heb hi gallu o honaw ef uynet yndirybud y mi. le arglwydes heb ef. Kyscu awneuthum i ual nawybuum pan aeth ef. agoreu vn ked- ymdeith genhyfi heb hi vygkedymdeithas arnaw yny kyvoeth oll wyt ti o was ieuanc. ac ef aallei uot yngyndigriuet ymi orhela ac udunt wynteu. kanys ni a glywn y kyrn pan ganer. Ac agljrwn y cwn pann ellynger. aphan dechreuont aiw. Ac wynt adoethant y ystlys y forest. ac yno seuyll a wnaethant. Ni aglywn odyma heb hi pan ellynger y kwn. Ac ar hynny twryf aglywynt. ac edrych yggwrthwyneb y twrwf a orugant. Ac wynt a welent corr yn marchogaeth march ucheldew ffroenuoU maswehyn kadamdrut. Ao yn llaw y corr ydoed ffrowylL Ac ynagos yr corr ygwel- ynt wreic y ar uarch canwelw telediw. aphedestric wastatualch gantaw ac eurwisc o bali ymdanei. ac yn agos idi hitheu marchawc y ar gatuarch mawr tomlyt. ac arueu trwm gloyw ymdanaw ao am y uarch. adiheu oed ganthynt na welsynt eiryoet gwr amarch ac arueu hoffach gantunt eu meint noc wynt. Aphob un o nadunt yn agos ygilyd. Gereint heb y gwenhwyuar aatwaenost di y marchawc racco mawr. nac atwen heb yr ynteu. ny at yr arueu estronawl mawr racco welet nae wyneb et nae bryt. Dos uorwyn heb y gwenhwyuar agouyn yr corr pwy y marchawa mynet aonic y uorwyn yn erbyn ycorr. Sef aoruc y corr kyuaros yuor- wyn pan ygwelas ynduot attaw. Agouyn apruc yuorwyn yr corr pwy y marchawc heb hi Nys dywedaf ytti heb ef. kanys kyndrwc dy wybot heb hi ac nas dywedy ymL mi aegouynnnaf idaw ehun. Na ouynny myn uygret heb yiiteu. Paham heb yr hi. Am nat wyt ynenryded dyn awedo wrthaw ymdidan amharglwydi. Sef aoruc y uorwyn yna trossi penn y march tu ar marchawc. Sef aoruc y corr *yna y tharaw ar ffrowyll aoed ynylaw ardraws y hwyneb ae llygeit yny uyd y gwaet yn hidleit. Sef awnaeth yuorwyn odolur y dymawt. dyuot dracheuyn. at wenhwyuar dan gwynaw y dolur. Hagur iawn heb y gereint y gomc y corr athi. Mî aaf heb y gereint ywybot pwy y marchawc. Dos heb y gwenhwyuar. dyuot aoroc gereint at y corr. Pwy y marchawc racko heb y gereint Nys dywedaf ytti heb y corr. Mi ae gouynaf yr marchawc ehun heb ynteu. Naovynny myn vygcret heb y corr. nyt wyt yn enryded di ac y dylyych ymdidan am arglwydi. Miui heb y gereint aymdideneis agwr yssyd. gystal ath arglwyd di athrossi penn yuarch aoruc parth ar marchawc sef aomc y corr ymordiwes ac ef ae daraw yny gyueir y trawsei y uor- 72 Y MABINOGION. wyn. ynyoed y gwaet yn Uiwaw y llen oed am ereint. Sef aoruc gereint dodi ylaw ardwrn ygledyf. achymryt kyghor yny uedwl ac ystyryaw aoruc nat oed dial gantaw llad y corr. ar marchawc aruawc yny gael ynrat a heb anieu. Adyuot dracheuyn aoruc hyt lle ydoed Wenhwyuar. Doeth aphwyllawc y medreiet heb hL Arglwydes heb ef miui etwa aaf yny ol gandy gennyat ti. ac ef adaw yny diwed y gyuanned y kafíwyf y erueu. ae benflSc ae ar wystyl. ual y kaflw} f ymbraw ar marchawc. Dos ditheu heb hi ac nac ymwasc ac ef yny geffych arueu da. agoual mawr uyd gennyfi ymdanat ti heb hi yny gaffwyf chwedleu ywrthyt. Os byw uydafi heb ef erbyn pryt nawn auorycher ti aglywy chwedleu odianghaf. Ac ar hynny kerdet aoruc. set ffbrd y ^erdaseant is law y llys ykaerllion. Ac yr ryt ar wysc mynet drwod. agwastattir tec edrym anichel agerdassant yny doethant y dinastref. Ac ympenn y dref y gwelynt kaer achastell. Ac y benn y dref y doethant. Ac ual y kerdei y marchawc drwy y dref y kyuodei tylwyth pob ty y gyuarch gwell idaw ac y ressawu. Aphan- daeth gereint yrdref edrych awnei ympobty y geissaw adnabot neb or awelei. ac nyt atwaenei ef neb na neb ynteu ual y gallei ef gaffel kymmwyna8 o arueu ae o venfl5c ae ar wystyl. Aphob ty awelei ynllawn o wyr ac arueu a meîrch. ac yn llathni taryaneu. ac yn ysleipanu cledyfeu. ac yngolchi arueu. ac ynpedoH meirch. ar marchawc ar uarchoges ar corr a gyrchassant y castell aoed ynydref. llawen oed bawp wrthynt or ka8tell. Ac ar y vylcheu ar pyrth ympob kyueir yd ymdoruynnyglynt y gyuarch gwell. ac yuot yn llawen wrthynt. Seuyll ac edrych aoruc gereint auydei dim goeir arnaw yny castell, Aphan wybu ynhyspys y drigyaw. ediych aoruc ynygylch. ac ef awelei ar dalym or dref henllys atueiledic ac yndi neuad drydoll ac wrth nat atwaenat neb ynydref mynet aomc yr henllys. Agwedy dyuot ohonaw parth ar Uys. ny welei hayach namyn loflft awelei. aphont o uaen marmor yn dyuot or loflRl^ Ac ar y bont y gwelei gwrgwynllwyt yn eisted. ahen diUat atueiledic ymdanaw. Sef aoruc gereint edrych amaw yngraflT hirhynt. Sef ydywawt ygwr gwynllwyt wrthaw. Auaccwy heb ef. pauedol yw y teu di. Medylyaw heb ynteu am na wn pa le y daf heno. A deuy di ragot yma unben heb ef. athi a geflfy oreu agaflfer itt. adyuot racdaw aoruc achyrchu aoruc y gwr gwynllwyt yr neuad oevlaen. Àdisgynnv aoruc yny neuad ac adaw yno y uarch. adyuot racdaw tu ar loflft ef ar gwr gwyn llwyt. Ac ar y loflR; y gwelei gohenwreic yn eieted ar obennyd. a hen dillat atueiledic obaU ymdanei. Aphan uuaseei yn y Uawn. ieuenctit. tebic oed gantaw na welsei neb wreic degach no hi. a morwyn gyr y llaw Ächrys allenlUein ymdenei gohen yndechreu atueilaw. adiheu oed gantaw GERAWT AB ERBIN. 73 na welsei eiryoet nn uorwyn yn gjrflawnacli o amylder pryt agowed a thelediwrwyd no hi. ar gwr gwynllwyt adywawt wrth y uorw^m. Nyt oes was y uarch y mack^vy hwnn henno namyn tydi. Ygwaseanaeth goreu aallwyfi heb hi mi ae gwnaf ac idaw ac y uarch. A diarchenu y mackwy aoruc y uorwyn. Ac o dyna diwallu ymarch owellt ac yt. A chyrchu yr ueuad ualkynt adyuot yr loft dracheuyn. Ac yna ydywawt y gwr gwyn- Uwyt wrth yuorwyn. Dos yr dref heb ef ar trawgwyd goreu ac aellych ovwyt allynn par dyuot yma ac ef Mi awnaf yn Uawen arglwyd heb hî. Ac yr dref y doeth yuorwyn. ac ymdidan aorugant wynteu tra uu yuor- wyn yny dref. Ac yny Ue nachaf yuorwyn yndyuot agwas ygyt a hi. a chostrel ar y geuyn yn Uawn o ued gwerth. achwartha\vT eidon ieuanc. Ac yrwng dwylaw y uorwyn yd oed talym ouara gwynn. ac Tin coesset yny Uenlliein. ac yr lofFt ydoeth. Ny elleis i heb hi trawesgwyd well no hwnn. ac ny chawn uygredu ar well no hynn. Dadigawn heb y gereint apheri berwi y kic aorugant. aphanuu barawt eu bwyt wynt aaethant y eisted. Nyt amgen. Gereint aeistedawd yrwng gwr gwynllwyt aewreic. ar uorwyu awasanaethawd amynt. Abwyta ac yuet aorugant. A gwedy daruot bwyta. dala ar ymdidan ar gwr gwynllwyt aoruc gereint. agouyn idaw ae ef gyntaf bioed y llys yd oed yndi. Mi ysgwir heb ef ae liadeilawd a mi bieiuu y dinas ar castell a weleist ti. Och awr heb y gereint. paham y colleist ditheu hwnnw. Mi agolleis heb ynteu iarllaeth uawr ygyt ahynny. a llyma paham y coUeis. Nei uab brawt aoed im. achyuoeth hwTinw ar meu vy hun agymereis i attaf. aphan doeth nerth yndaw holi y gj'uoeth awnaeth. Sef y kynheleis ynheu y gyuoeth rac- daw ef. Peri aoruc ynteu ryuelu arnafi. achyvanedu cwbl ar a oed ymllaw. awrda heb y gereint auenygy di y mi padyuotyat uu y marchawc adooth yr dinas gynneu ar uarchoges ar corr. Aphaham y mae y darpar aweleis i argweirj'aw anieu. managaf heb ef. Darpar yw auory archware yssyd gan yr iarll Icuaiic. Nyt amgen dodi ymywn gweirglawd yssyd yno dwy flbrch. ac ar y dwy ffbrcli gwialgeing aryant. allamhystaen adodir ar y wialgeing. Athwmeimeint auyd am y llamhysdaeji. Ar niuer aweleist di yny dref oll owyr ameirch ac arueu adaw yr twrneimeint. ar wreic vwyhaf agarho adaw ygyt aphob gwr. Ac ny cheiff' ymwan am yllamystaen y gwr ^y bo gyt ac ef ywreic ywyhaf agarho. Ar marchawc aweleist di agauas y Uamhystaen dwy vlyned. ac or^eiff* ydryded vlwydyn yhanuon awneir idaw pob biwydyn wedy hynny. ac ny daw ehun yno. A marchawc y llamhystaen y gelwir y marchawc ohynn allan. Awrda heb y gereint mae (]y gynghor di ymi ara y marchawc hwnnw. am sarhaet ageis gau y 74 Y MABL\OGION. gorr ac agaiUM morwj-n y weuhwyuar gpnrreic arthur. A menegi j-styr y saiiiaet aonic gereint yr g^r gwynllwyt Nyt hawd rodi kynghor itt kanytoeH na gwreic na morwyn ydj-mardelwych o honel ydelnt y ymwan- aetíi. anieu aoed joni yna yrei hynny agafiut ti. ac or bei well gennyt uy march i iior teu dy hun. A wrda heb ynteu duw adalo it. dadigawn yw gennyfi vy rnarch vyhun ydwyfi yngyTineuin ac ef. ath ameu ditheu. Aphony edy ditheu wrda ymi ardelw or uorwyn racco. yssyd uerch y titheu. yn oet ydyd auory. Ac ordianghafi or twmeimeint. VygkYwirdeb amicaiy^at auyd ar yuorwyn tra uwy^ vyw. üuidianghaf inheu. ^AOidiweiret uyd y uorwyn achynt. iliui heb y gwr gii^'ynllwyt awnaf hynny yn Uawen. AchaiiyH ar ymedwl hwnnw yd wyt titheu yntrigj'aw. reit vyd itt pan uo dyd auory bot dy uarch ath ameu yn barawt. Kany8 yna ydyt marchawc y Ilambystaen go8tec. Nyt amgen erchi yr wreic vwyhaf agar kymryt y Iiamhystaen. kaiiy8 goreu ygweda îtti. athi ae keueÌBt med ef yr llyned ac yr dwy. ac or byd ac gwarauunho itt hediw ogedemit. mi ae hamdiffynaf itt. Ac am hynny heb y gwr gi^-ynllwyt y mae reit y titheu uot yno pari uo dyd. Aninheu yn tri avj'dwn gj-t athi. Ac ar- hynny trigyaw aomgant. Ac yny Ue or nos ydaethant y gysgu. achyn ydyd kyu/jdî aomgant ag\i'Ì8gaw ymdanunt. Aphau oed dyd ydoedynt wyiiteu yllpedwar arglawd yn seuyll. Ac yna yd oed marchawc y llam- hyetaen yndodi yr ostec ac ynerchi y orderch kyrchu y UainhyBtaen. Na chyrch heb y gereint y mae yma uorwyii yssyd degach athelediwach adylyedogach. Ac aedyly yn well nothî. Os tydi agynhely y Ilamhystaen yn eidi hi dyret ragot y ymwan amiui. Dyuot racdo aomc gereiut hyt ympenn y weirglawd. yn gyweir o varch ac ameu trwm rytljrt dielw es- tronawl ymdanaw. ac ymda yuarch ac ymgyrchu aorugant. Athorri to obeleidyr. athorri yr eiL athorri ydryded do. a hynny bob eilwers. Ac wynt ae torrynt ual y dygit attunt. Aphanwelei y iarll ae niuer raarch- awc y llamhystaen ynhydyr. dolef a Uewenyd agorawen auydei gantaw ef aeniuer. athristau awnaei y gwr gwynllwyt aewreic aeuerch. ar gwr g\vyn- llwyt awassanaethei y ereint or peleidr ual y torrei. ar corr awassanaethei uarchawc y llamhystaen. ac yna y doeth y gwr gwynllwyt at ereint. a unben heb ef welydy yma y paladr aoed ymllaw i y dyd ym urdywyt yn uarchawc urdawl. Ac yr hyt hediw ny thorreis ef. ac y mae araaw penn iawnda. kanythyckya un paladr gennyt. Gereint agymerth y gwaew gaii y diolwch yr gwr gwyiìllwyt. Ar hynny nachaf y corr yn dyuot agwaew gantaw ynteu y arglwyd. wely dy yma y titheu waew nyt gwaeth heb y corr, achoffa na sauawd marchawc eiryoet gennyt kyhyt ac y mae hwnn GERAINT AB ERBIN. 75 ynseuylL Y rof aduw heb y gereint onyt angheu ebrwyd amdwci. ny henbyd gwell ef oth borth dL Ac obell y wrthaw gordinaw y uarch gereint. ae gyrchu ef gan y iybudyaw agossot arnaw dyrnawt tostlym creulawn drut ygfcedemit y daryan yny holldes y daryan. ac yny tyrr yr arueu ygkyueir y gossot. ac yny tyr y gegleu. ac vyd ynteu ef ae gyfrwy dros bedrein y uarch yr llawr. Ac yn gyflym disgynnu aoruc gereint allidiaw. athynnu cledyf ae gyrchu ynllityawclym. y kyuodes y marchawc ynteu athynnu cledyf arall yn erbyn gereint. Ac ar eu traet ymfíust achledyfeu yny yttoed arueu pob un onadunt yn serigyluriw gan gan ygilyd. Ac yny yttoed ychwys argwaet yndwyn lleuuer eu Uygeit racdunt. Aphan uei hyttraf gereint y llawenhei ygwr gwynllwyt ae wreic ae uerch. aphan uei hyttraf y marchawc y llawenhei yiarll ae bleit. aphan welas y gwr gwynllwyt ereint wedy kafíel dymawt mawrdost. nessau aomc attaw yii gyflym a dywedut wrthaw. aunben heb ef cofía y sarhaet. ageu- eist ygan y corr. Aphonyt y geissaw dial dy sarhaet ydeuthost di yma asarhaet gwenhw)^uar gwreic arthur. Dyuot aomc y ereint ymadrawd y gwr wrthaw. a galw attaw y nerthoed. adyrchauel y gledyf. agossot ar y marchawc ygywarthaf y benn yny tyrr hoU arueu y benn. ac yny tyrr y kic oll ar croen. ac yny iat. yny glwyua ar yr asgwm. ac yny y march- awc arydeulin. Abwrw y gledyf oelaw aomc. Ac erchi tmgared y ereint. arywyr heb ef y gadawd vygkamryuic am balchder ym erchi nawd. Ac ony chaf yspeit y ymwneuthur aduw am vyrapechawt. Ac y ymdidan ac ofíeiriet. ny hannwyf well o nawd. Mi a rodaf nawd itt gan hynn heb y gereint. Dy uynet hyt at wenhwyuar gwreic arthur ywneuthur iawn idi am sarhaet y morwyn oth gorr. Digawn yw gennyf inheu awneuthum i arnat ti am ageueis o sarhaet gennyt ti ath gorr. Ac nadisgynnych or pan elych odyma hyt rac bronn gwenhwyvar y wneuthur iawn idi ual y bamher yn llys arthur. Aminheu awnaf hynny yn llawen. Aphwy wyt titheu heb e£ Mi ereint uab erbin. Amanac ditheu pwy wyt. Mi edern uab nud. Ac yna y byrywyt ef ar y march ac y doeth racdaw hyt yn Uys arthur. ar wreic uwyhaf agarei yny vlaen ae gorr. adrycymerth mawr gantunt. a datkan y chwedl ef hyt yna. Ac yna ydoeth y larll bychan ae niuer hyt lle yd oed ereint achyuarch gwell idaw ae wahawd gyt ac ef yr castell. Na vynnaf heb y gereint. yr Ue y bum neithwyr yd af heno. Kany uynny djrwahawd. ti auynny diwallrwyd or a allafi y beri itt ir lle y buost neithwyr. Ami abaraf enneint itt a bwrw dy vUnder ath ludet yarnat. Duw adalo itt heb y gereint aminheu a af ymlletty. 76 Y MABINOGION. Ac uelly ydoeth gereint. a nywl iarll ae 'wreic ae uerch. Aphan doeth- ant yr lloflft. yd oed gweission ystauell y iarll ieuanc ae gwassanaeth gwedy dyuot yr Ilys. Ac ynkyweiriaw y tei oll ac yn eu diwallu owellt a than. Ac ar oet byrr ynbarawt yr enneint. ac ydaeth gereint idaw. a golchi y benn awnaethpwyt. Ac ar hynny y doeth y larll ieuanc ar y deugeinuet o uarchogyon urdolyon. y rwng y wyr ehun a gwahodwyr or torneiraeint. Ac yna y doeth ef or enneint. Ac yderchis yr iarll idaw yynet yr neuad y vwyta. Mae ynywl iarll heb ynteu ae wreic ae uerch. Y maent yny loffl racko heb y gwas ystauell y iarll. yngwiscaw ym- danunt y gwiscoed a beris y iarll ydwyn udunt. Na wiscet y uorwyn heb ynteu dim ymdauei onyt y chrys aellenlUein ynydel ylys arthur y wisgaw owenhwyuar ywîsc avynno ymdanei. Ac nywiscawd yuorwyn. Ac yna ydoeth pawb yr neuad onadunt. Ac ymolchi aorugant amyuet y eisted ac y vwyta. Sef ual yd eistedassant. Or neill tu y ereint yd eistedawd y iarll ieuanc. Ac odyna ynywl iarll. or tu arall y ereint yd oed y uorwyn ae mam. A gwedy hynny pawb val yracvlaenei y en- ryded. Abwyta awnaethant adidlawt wassanaeth ac amylder o amryuael anregyon agawssant. Ac ymdidan aorugant. Nyt amgen no gv^^ahod or iarll ieuanc ereint trannoeth. Nauyimaf y rof aduw heb y gereint. ylys arthur ydafi ar uorwyn honn auoiy. adigawn yw gennyf hyt y mae ynywl iarll ar dlodi agouut ac ygeissaw aghwanegu gossymdeith idaw yd afi ynbennaf. A unben heb yr iarll ieuanc nyt om kam i ymae ynywl heb gyiioeth. Myn uygcret i heb y gereint ny byd ef heb y gyuoeth onyt agheu ebrwyd am dwc i. Ha unben heb ef am auu o anghyssondeb y rofi ac ynywl. mi auydaf wrth dygyghor di ynllawen gan dyuot yngyfiredin ar y iawuder y rynghom. Nyt archafi heb y gereint rodi idaw. namyn ydylyet ehun ae amrygoll yr pangolles y gyuoeth hyt hediw. A minheu awnaf hynny yn Ilawen yrot ti heb ef. le heb y gereint auo yma or adylhyo bot yn wr y ynywl gwrhaet idaw or Ile. ahynny aoruc ygwyr oll. ac ar y tagneued honno y trigyivyt. ae gastell ae dref ae gyuoeth aedewit y ynywl. achwbwl or agoUassei hyt ynoet y tlws Ileihaf a gafas. Ac yna ydywawt ynywl wrth ereint. A unben heb ef yuorwyn a ymardelweist ohonei hyt y bu y twrneimeint. parawt y^' y wneuthyr dy ewyllys a Ilyma hi yth uedyant. Ny mynnafi heb ynteu namynbot y uorwyn ual ymae yny del y Iys arthur. ac arthur agw^enhwyuar a vyunaf eubot yn rodyeit aiyuorwyn. athrannoeth y kychwynnassant racdunt y lys arthur. Kyfranc gereint hyt yma. 1í Llyma weithon ual yd helawd arthur y carw. rannu yr erhyluaeu or gwyr ar cwn. agellwng y cwn amaw aorugant. adiwethaf ki aellynghwyt GEREim AB ERBIN, 77 arnaw annwylgî arthur. cauall oed y enw. ac adaw yr hollgwn aonic arodî ystum yr carw. ac ar yr eil ystum y doeth yr carw y erhylua arthur. ac arthur aymgauas ac ef. A chyn kyi9auanu o neb amaw. neur daroed y arthur lad y benn. Ac yna kanu com llad a wnaethpwyt. ac yna dyuot a orugant pawp ygyt. adyuot aoruc fcadyrieith att arthur adywedut wrthaw. Arglwyd heb ef y mae racco uenhwyvar heb neb gyiahi namyn un uor- wyn. Arch ditheu heb yr arthur y gildas uab kaw ae yscolheigyon y llys oli kerdet gyt a gwenhwyuar parth ar llys. a hynny a wnaethant wynteu. Ac yna y kerdwy8 pawb o nadunt a dala ar ymdidan aorag- ant am benn y carw y bwy y rodit. Un yn mynnu y rodi yr wreic yr Ywyhaf agarei ef. Arall yr wreic vwyhaf agarei ynteu. Aphawb or teulu ar marchogyon yn amrysson yn chwerw am y penn. ac ar hynny y daethant yr llys. Ac y gyt ac y kicleu arthur a gwenhwyuar yr amrysson ara y penn. ydywawt gwenhwyuar yna wrth arthur. Arglwyd heb hi. Llyma vygkyghor i am benn y carw. na rodher yny del gereint vab erbin or neges y dedyw idi. A dywedut y arthur ystyr yneges a orac gwenhwyuar. Gwneler hynny yn llawen heb yr arthur. ar hynny y trig- ywyt. a thrannoeth y peris gwenhwyuar. bot disgwyleit ar y gaer am dyuotyat gereint. A gwedy hanner dyd y gwelynt godrumyd odyn bychan ar uarch. ac yny ol ynteu gwreic neu uorwyn debygynt hwy ar uarch. ac yny hol hitheu marchawc mawr gochrwin penn issel goathrist. ac araeu briwedic amdlawt ymdanaw. Achynn eudyuot ygkyuyl y porth y doeth un or diswyleit hyt lle yd oed wenhwyuar. adywedut idi y ryw dynyon awelynt ar ryw ansawd oed amunt. Ny wnn i pwy ynt hwy heb e£ Mi aegwnn heb y gwenhwyuar llyma y marchawc yd aeth gereint yny ol. athebic yw gennyf nat gan y uod y mae yndyuot. ac ymordiwed- awd gereint ac. neur dialawd sarhaet y uorwyn pan uo Ueihaf. ac ar hynny nachaf y porthawr yndyuot hyt lle ydoed wenhwyuar. Arglwydes heb ef y mae yny porth marchawc. ac nywelas dyn eiryoet a golwc mor athragar edrych amaw ac ef. Araeu briwedic amdlawt yssyd ymdanaw. alliw y waet amunt yndrech noc eu Uiw ehun. awdost di pwy yw ef heb hi. gwnn heb ynteu. Edym uab nud yw med ef. nyt atwen inheu et. ac yna ydoeth gwenhwyuar yr porth yny erbyn. ao y mywn ydoeth. ac y bu dost gan wenhwyuar gwelet yr olwc awelei amaw. pei na atteî gyt ac ef y corr yn gyndrwc ywybot ac yd oed. Ar hynny kyuarch aorac edym y wenhwyuar. Duw arodo da itt heb yr hitheu. Arglwydes heb ef dy annerch yjgan ereint uab erbin y gwas goreu adewraf. A ymwelas ef athi heb hi. do heb ef ao nyt yr lles ymi. ac nyt amaw ef ydoed hynny namyn amafi arglwydes. Ath 78 Y MABINOGION. annerch y gan ereint. achan dy annerch ef amfcymhellawd î hyt yma. y wneuthur dy ewyllys di amgodyant dy uorwyn y gan y corr. Ynteu madeu- edic yw gantaw ygodyant ef. am aoruc amafi kann tebygei vymot ynen- beitrwyd am vy eneit. Achymellyat cadamdrut gwrawl milwryeid aomc ef amaf fi hyt yma. y wneuthyr iawn itti arglwydes. Oia wr pa le yd ymor- diwedawd ef athi. yny lle yd oedem ynchware ac yn amryBson am lamhys- taen. yny dref aelwir yr awrhonn kaer dyflf. ac nyt oed gyt ac ef oniuer. nammyn tri dyn godlawt atueiledic euhansawd. Nyt amgen gwr gwynllwyt gohen. agynreic oetawc a morwyn ieuanc delediw. ahen diUat atueiledic ym'- danynt. ac ardelw cam y uorwyn o ereint yd ymyrrawd yny twrneimeint am y llamhystaen. adywedut bot yn well y dylyei y uorwyn. honno y llam- hystaen nor uorwyn yma. aoed gyt amiui. ac amhynny ymwan aorugam. ac ual y gwely di arglwydes y gedeMris uivi. A wr heb hi pa bryt y tebygy di dyuot gereint yma. Auory arglwydes y tebygaf i ydyuot ef ar uorwyn. Ac yna y doeth arthur attaw. a chyuarph gwell a omc ef y arthur. ac edrych hir hynt aomc arthur araaw. abot yn amthyr gantaw ywelet uelly. ac ual tybyeit y adnabot. agouyn idaw. Ae edym uab nud wyt ti. Mi arglwyd heb ynteu gwedy nygyhurd ami diruawr ouut a gwelioed annodefedic amenegi cwbl oe angherdet y arthur. le heb yr arthur. lawn yw ywenwyuar uot yn dmgarawc wrthyt wrth aglywafi. Ydmgared a uyn- nych di arglwyd heb hi. mi aegwnaf ac ef. wrth uot yngymeint gewilyd ittí arglwyd kyhyrdu kewilyd amiui ac athyhun. Llyna yssyd iawnaf am hynny heb yr arthur. gadel medegynaethu ygwr yn wyper auobwy. ac os byw vyd gwnaet iawn mal y bamo goreu g\vyr y Uya achymer ueicheu ar. hynny. Os marw uyd ynt, gormod uyd agheu gwas ky8tal ac edem yn sarhaet moi'wyn. Da yw genhyfi hynny heb y gwenhwyuar. Ac yna yd aeth arthur ynomodawc drostaw. achradawc uab llyr. a gwallawc uab llen- nawc. Ac owein uabnud. a gwalchmei. adigawn yam hynny. ac y peris arthur galw morgan tut attaw. penn medygon oed hwnnw. Kymer attat edem uab nud. Aphar gyweiriaw ystauell idaw. a phar uediginyaeth idaw. yngystal ac y pamt y mi pei bewn urathedic. ac na at neb y ystauell y afionydu araaw. namyn ti ath disgyblon ae medeginyaetho. Mi awnaf hynny yn llawen arglwyd heb y morgan tut. Ac yna y dywawt y distein. Pa le y mae iawn arglwyd gorchymun y uorwyn. Y wenhwyuar ae llawuorynyon heb ynteu. ar distein ae gorchymynawd. Euchwedyl wynt hyt yma. Trannoeth y dooth gereint parth ar llys. a disgwyleit oed ar y gaer y gan wenhwyuar rac y dyuot yndiiybud. Ar disgwylat adoeth hyt lle yd oed wenhwyuar. Arglwydes heb ef mi a debygaf y gwelaf ereint ar GERAINT AB ERBIN, l^ uorwyn gyt ac ef. ac ar uarch y mae. aphedyi; wisc ymdanaw. y uorwyn hagen ual gorwyn y gwelaf athebic y lieinwisc awelaf ymdanei. Ymgweir- wch oll wragedin. adowch yn erbyn gereint y ressawu. ac yuot yn Uawen wrthaw. adyuot aoruc gwenhwyuar yn erbyn gereint ar uorwyn. Aphan- daw gereint hyt lle ydoed gwenhwyvar kyuarch gwell aoruc idi. Duw arodo da itt heb hi agreseaw wrthyt. ahynt ffrwythlawn donyawc hyrrwyd glot- uawr adugost. aduw adalo îtt heb hi peri iawn ym yn gynualchet ac y pereÌBt. Arglwydes heb ef un abuchwn peri iawn itt wrth dy ewyllya allyraa yuorwyn y lceueist ti dy warthrud oe hachaws. le heb y gwen- hwyuar gressaw duw wrthi. ac nyt cam bot yn Uawen wrthi. Dyuot y mywn aorugant adisgynnr amynet gereint hyt lle ydoed arthur achyuarch gwell idaw. Duw a rodo da itt heb yr arthur agressaw duw wrthyt. achyt caffo edern uab nud gouut achl\\^ueu gennyi; ti hynt Iwydyanus adugost. nyt arnaf i y bu hyuny heb y gereint namyn ar ryuic edem uab nud ehun nat ymgystlynei. nyt ymadawn inheu ac ef yny wypwn pwy uei. neu yny orffei y UeiU ar y llalL awr heb yr arthur pa le y mae y uor- wyn agiglef y bot yth ardelw di. Ymae gwedy mynet gyt agwenhwyuar y hystauell. Ac yna ydeuth arthur y welet y uorwyn. allawen uu arthur ae gedymdeithion aphawb orllys oll wrth y uorwyn. A hyspys oed gan bawp onadunt pei kyt rettei gossymdeith y uorwyn aephryt. nawelsynt eiryoet un wynpach no hi. Ac arthur auu rodyat ar yuorwyn yereint. arrwym a wneyit yna rwng deudyn awnaethpwyt y rwng gcreint aruorwyn. Adewis ar hoU wiscoed gwenhwyuar yr uorwyn. ar neb a welei y uorwyn yny wisc honno ef awelei olwc wedeidlwys delediw arnei. ar dyd hwnw ar nos honno atreulassant drwy dogynder ogerdeu. ac amylder o anregyon wirodeu. alluossyd o wáryeu. Aphan vu amser gantunt uynet y gysgu wynt aaethant. Ac ynyr ystauell yd oed wely arthur agwenhwyuar y gwnaethpwyt gwely y ereint ac enit. ar nos honno gyntaf y kysgassant ygyt. athrannoeth y llonydawd arthur yr eircheit dros ereint odidlawt rodyon. acheneuinaw aoruc y uorwyn ar llys. adwyn ked- ymdeithon idi o wyr agwraged hyt nadywedit am un vorwyn yn ynys prydein vwy noc amdanei. Ac yna y dywawt gwenhwyuar. lawn ymedreis i heb hi ambenn y carw na rodit y neb yny delei eieint. a llyma le iawn y rodi ef. y enit uerch ynywl y uorwyii glotuoraf ac nythebygaffi ae gwar- auuno idi. Kanyt oes ryngthi aneb o nyt yssyd o garyat achedymdeithaa Canmoledic uu gan bawb hynny a chan arthur heuyt. a rodi penn y karw awnaethpwyt y enit. Ac o hynny allan lluosogi y chlot. ae chedymdeithon ohynny yn vwy no chynt. Sef aoruc gereint o hynny allan caru carw twrn- eimeint achyfrangeu calet. abudugawl y deuei ef o bop un. ablwydyn adwy SO Y MÂBINOGION. atheir y bu ef yn hynny yny yttoed y glot yn ehedec dros wyneb y deymas. A threîglgweith ydoed arthur yn dala llys ygkaer llion ar wysc y sulgwyn. nachaf yndyuot attaw kennadeu doethprud. dyscediclawn yraad- rawdlym ac ynkyuarch gwell y arthur. Duw arodho da ywch heb yr arthur a gressaw duw wrthych. ac o pa le pan deuwch chwi. Pandeuwn arglwyd arglwyd heb wy o gemyw achennadeu ym ni y gan erbin uab custenin dy ewythyr di. ac attat y mae yn kennadwri ath annerch y ganthaw. mal y dyly ewythyr annerch y nei. ac ual ydyly gwr annerch y arglwyd. ac juenegi ytti yuot ef jm amdrymmu ac yn Ilescu ac yndynesu ar heneint. ae gyttirogyon owybot hynny yn camderwynnu wrthaw. ac yn chwennychu y dir ae gyuoeth. Ac ynadolwc y mae y ti arglwyd ellwng gereint y uab attaw y gadw y gyuoeth ac y wybot y demyneu. Amenegi y mae idaw bot yn well idaw treulaw blodeu y leuenctit ae dewred ynkynnal ydemyneu ehun. noc yn twmeimeint diffrwyth kyt caffo clot yndunt. le heb yr arthur ewch y ymdiarchenu. Achymerwch ych bwyt. a byrrywch awch blinder y amawch. Achynn ych mynet ymeith atteb a geöoch. Yywyita yd aethant. Ac yna medylyaw aomc arthur. nat oet hawd gantaw ellwng gereint ywrthaw nac o unllys ac ef. Nyt oed hawd nathec ganthaw yiiteu. uot y geuynderw yn gwarchadw y gyuoeth ae demyneu cany allei y dat eu kynnal. Nyt oed lei goual gwenhwyuar ae hiraeth hi ar holl wraged ar hoU uoiynyon. rac ouyn mynet y uorwyn y wrthunt. Y dyd hwnnw. ar nos honno a dreulyssant drwy diwallrwyd o bob peth. Ac arthur auenegis y ereint ystyr y gennadwri adyuotyat y kennadeu o gerayw attaw ef yno. le heb y gereint yr a del nac o les nac o afles ymi arglwyd o hynny. dy uynnu di awnaf am y genadwri honno. Llyma yw dy gynghor am hynny heb yr arthur. kyt boet dy hyhir gennyfi dy uynet ti. inynet o honat y gyuanhedu dy g}nioeth. ac y gadw dy demyneu. achymer y niver a vynnych gyt athi amwyhaf agerych om fydlonyon i yn heb- ryngyeit amat. ac atgarant ditheu athgytuarogyon. Duw adalo itt a minneu awnaf hynny heb y gereint. Paodwrd heb y gwenhwyuar aglywafi y gennwch chwi. ac am hebryngyeit ar ereint parth aewlat. le heb yr arthur. Reit yw y minneu uedylyaw heb hi am hebryngyeit a diwallrwyd ar yr unbennes yssyd gyt a minneu. lawn awney heb yr arthur. Ac y gysgu ydaethant y nos honno. a thranoeth yd ellyngwyt y kennadeu y ymdeith. A dywed- unt udunt y deuei ereint yn eu hol. Y trydyd dyd gwedy hynny y kychwynnawd gereint Sef nîuer aaeth gyt ac ef gwalchmai uab gwyar; ariogoned uab brenhin iwerdon. ac ondyaw uab duc bwrgwin. Gwilym GERAINT AB ERBTN, 81 uab rwyf ffreinc. Howel uab emyr llydaw. Eliuiy anaw kyrd. Gwynn uab tringat. Goreu uab custennin. Gweir gwrhyi; uawr. Garannaw uab golith- mer. Peredur uab efrawc. GwynnllogelL gwyr ynat Uys arthur. Dyuyr uab alun dyuet. Gwrei gwalstawt ieithoeA Bedwyr uab bedrawt. Had- wry uab gwryon. Kei uab kynyr. Ody ar ffranc. Ystiwart llys arthur. Ac Edem uab nud. Heb y gereint a glywaf idigawn uarchogaet a uyn- naf gyt ami. le heb yr arthur ny weda itti dwyn y gwr honnw ygyt athi. kyt boet iach yny wneler tangneued y ryngtaw agwenhwyuar. Ef ar allei ywenhwyuar y ganhadu y gyt arai ar ueicheu os kanhatta. kan- hadet heb ueicheu. kany8 digawn ogymweu agouutyeu yssyd ar y gwr yn lle sarhaet y uorwyn ygan y corr. le heb y gwenhwyuar awelych di jniot yniawn am hynny ti a gereint mi ae gwnaf yn llawen arglwyd» Ac yua y kanhadawd hi edem y uynet yn ryd. adigawn y am hynny a aeth yn hebiyngeit ar ereint. achychwyn aomgant. acherdet ynwympaf niuer orawelas neb eiryoet parth ahafren. Ac ar y parth draw y Hafren ydoed goreugwyr erbin uab custennin. ae datmaeth yu eu blaen yn amoU gereint yn Uawen. a llawer o wraged y llys y gan y uam ynteu yn erbyn enît uerch ynywl y wreic ynteu. Adimawr omoled allewenyd agymerth pawp or llys yndunt. ac or hoU gyiioeth yn erbyn gereint. rac meint y fcerynt ef. ac rac meint y kynnullas8ai yuteu glot yr pan athoed y wrth- ynt hwy. Ac am uot y uedwl ynteu ar oreskyn ygyfoeth ehun. Ac y gadw y demyneu. ac yr llys ydoethant. ac ydoed yuyllys udunt ehelaeth- Twyd diwallualch o amryuael anregyon ac amylder gwirodeu. adidlawt wassanaeth. ac amryuaelon gerdeu agwaryeu. Ac o anryded gereint y gwahodet holl wyrda y kyuoeth y nos honno y ymweleint agereint. Ar dyd hwnnw adreulassant ar nos honno drwy gyraedrolder o esmwyihdra.. Ac yn ieuenctit ydyd drannoeth kyuodi aomc erbin. adyuynnu attaw ereint ar goreugwyr adathoed y hebrwng. adywedut wrth ereint. gwr amdrwm oedawc wyfi heb ef. athra elleis i gynnal y kyuoeth ytti ac y myhun mi ae kynnheleÌ8. athitheu gwas ieuanc wyt. ao ymblodeu dy dewred ath ieuenctit ydwyt. Kynnal dy gyuoeth weithon. le heb y gereint. om bod i ni rodut ti medyant dy gyuoeth ym llaw i yr awr honn, ac nymdygut ettwa o lys arthur. Yth law di mi y rodaf i achymer heuyt hediw wrogaeth dy wyr. Ac jnna ydywawt Walchmei. lawnaf yw itti lonydu yr eircheit hediw. ac auory kymer wrogaeth dygyuoeth. Ac yna y dyu- ynnwyt yr eircheit y un lle. ac yna y doeth kadyrieith attunt y edrych eu hamedyt. ac y ouyn y bawb beth aemynnynt. atheulu arthur a dechreuwys rodi. ac yny lle y doeth gwyr kerayw ac y rodassant wynteu M 82 Y MABINOGION. ao ny bu hir y buant yn rodî rac meînt brye pawb onadunt yrodi. ac or adoeth y erchi da yno. nyt aeth neb ynieith odyno. namyn gan y uod. Ar dyd hwnnw ar nos honno a dreulaseant drwy gymedrolder o esmwythdra. Athrannoeth yn îeuenctit ydyd yderchis erbin yereint anuon kennadeu ar y wyr y ovyn vdunt aoed diwrthrM^m gantunt ydyuot y gymryt eu gwrogaeth. ac aoed ganthimt aebar ae enniwet odun adottynt yny erbyn. Yca y gyrrawd gereint gennadeu ar wyr kernyw y ovyn udunt hynny. ac ydywedassant wynteu nat oed gantunt namyn kyflawnder olewenyd agogonyant ganbawp onadimt am dyuot gereint y gymryt eu gwrogaeth. Ac yna y kymerth ynteu gwrogaeth aoed yno o nadunt. Ao y^o y gy* y buant y dryded nos. Athranoeth yd arouunawd teulu arthur ymeith. Rygyghyrth yw ywch uynet ymeith ettwa arhowch ygyt ami yny darffo ymgymryt gwrogaeth vyggoreugwyr or aerkyttyo. o nadunt dyuot attaf. ac wynt a drigyssant yn y daruu idaw ef hyimy. ac y fcychwynnassant hwy parth allys aiihur. ac yna ydaeth gereint y eu hebrwng ef ac enit hyt yndiganhwy. ac yna y gwahanyssant. Ac yna y dywawt ondyaw uab duc bwrgwyn wrth ereint. Kerda heb ef eithauoed dy gyfoeth yn gyntaf. Ac edrych yn Uwyrgraff deruynev dy gyiioeth. ac or gorthrymha gouut arnat manac ar dy gedymdeithon. Euw adalo itt heb ef amineu awnaf hynny ac yna ykerdawd gereint eithauoed y gyuoeth. a chyvarwydyt hyspys gyi; ac ef. o oreugwyr y gyuoeth. ar amcan pellaf a dangoeset idaw agetwis ynteu gantaw. ac ual ygnottayssei trauu yn Uys arthur. kyrchu twrneimeint awnaei ac ymwybot argwyr dewraf achadamaf. jmy oed glotuawr yny gyueir honno ual y buassei yn Ue arall gynt. ac ae yny gyuoethoges y lys ae gedymdeithou ae wyrda. or meirch goreu ar arueu goreu. ac or eurdlysseu arbennickaf agoreu. ac ny orffowyssawd ef o hynny ehedawd yglot dros wyneb y deyruas. Apbanwybu cf hynny. dechreu caiu esmwythder ac ysgavnrwyd aoruc yuteu. Kanyt oed neb adalei aruot yny erbyn. acharu y wreic agwastatrwyd yny lys. acberdeu adidanwch. achartreuu yn hynny dalym aoruc. Ac ynol hynny karu yscafalwch oe ystauell ae wreic. hyt nad oed digrif dim gantaw namyn hynny. yny yttoed ynkolli calon y wyrda ae hela aedigrifwch. a chalon cwbyl o niuer y lys. ac yny oed ymodwTd agogan arnaw gan lawgan dylwyth yllys. am y uot ynymgolli yngynlwyret ahynny ac eu kedymdeithas wy o gaiyat gwreic. ar geireu hynny aaeth hyt att erbin. agwedy clybot o erbin hynny. Dywedut aoruc ynteu hynny y enît. agouyn aoruc idi ae hihi oed yn peru hynny y ereiut. ac yn dodi y danaw yniadaw ae Iwyth ac ae nîuer. Navi myn vygkyffes yduw heb hi. ac nyt oesdim gassach gennyfi no GEREIM AB ERBIN, 8a hynny. ac ny wydyat hi beth awnaei. kanyt oed hawd ganthi adef hynny y ereint. Nyt oed haws genthi hitheu wrandaw araglywei heb rybudyaw gereint ymdanaw. agoueileint mawr adelis hi yndi amhynny. Aboregwaith yr haf ydoedynt yn eugwely ac ynteu wrth yr erch- wyn. ac enit oed heb gyscu y mywn ystauell wydrin. ar heul yn tywynnu ar y gwely. ar dillat gwedy iyhthraw yar ydwyuronef aedwureich. ac ynteu ynlcyscu. Sef aoruc hitheu edrych tecket ac aruthret yr olwc awelei amaw. adywedut. Gwae ui heb hi os om achaws i y mae y breicheu hynu ar dwyuronn yn kolli clot a milwryaeth kymeint ac aoed eidunt. achan hynny ellwng y dagreu yn hidleit. yny dygwydassant ar y dwy uronn ef. ac un or petheu ae deffroes ef un hynny ygyt ar ymadrawd hi kynno hynny. amedwl arall ae kyffroe8 ynteu nat yr medwl ymdanaw ef ydywedassei hi hynny. namyn yr ystyryaw karyat ar wr arall drostaw ef. adamunaw ys- caualwch hebdaw ef ac ar hynny sef aoruc gereint antangneuedu yny uedwL agalw ar ysgwior idaw. adyuot hwnnw attaw. Par yngyflym heb ynteu kyweiiyaw vy march am arueu. ac eu bot yn barawt. achyuot titheu heb ef wrth enit agwisc ymdanat. Aphar gyweiiaw dy uarch. a dwc y wisc wacthaf ar dy helw gennyt wrth uarchogaeth. ameuyl ymi heb ef or deuy di yma yny wypych di a goUeis i vy nerthoed kygwplet ac ydywedy di. ac ygyt ahynny or byd kynnysgaudlhet itt ac ydoed dy damunet y geissaw ysgaualwch am y neb y medylyut ymdanaw. Achy- uodi aoruc hitheu agwiscaw yscaeluswisc ymdanei. Ny wnn i heb hi dim oth uedylyeu di arglwyd. Nysgwybydy di yr awrhonn heb ef. Ac yna y daeth gereint y ymwelet ac erbin. awrda heb ef neges yd wyf yn mynet idL ac nyt hysbys gennyfi pabryt ydeuaf drachevyn. asynnya di heb wrda wrth dygyuoeth ynydelwyfi drachefn. Mi awnaf heb ef. ac eres yw gennyf mor deissyuyt yd wyt yn mynet. aphwy agerda gyt athi wrth nat wyt wrdi y gerdet tir lloegyr yn unic. Nydaw gyt amiui namyn un dyn arall. Duw ath gyghoro uu mab heb yr erbin. allawer dyn ae hawl arnat yn lloegyr. Ac yr lle ydoed y uarch ydoeth gereint. Ac ydoed yuarch yngyweir oarueu trwm estronawl gloyw. Ac erchi aoruc ynteu yeuit ysgynnu ar ymarch a acherdet or blaen. a chymryt ragor mawr. Ac yr awelych nac yr aglywych heb ef amafi. nac ymchoeldi dracheuyn. Ac ony dywedafi wrthyt ti na dywett ti vngeir heuyt. Acherdet racduut o omgant. Ac nyt yfford digrifaf achyuanhedaf aberis ef ycherdet. namyn yfford diffeithaf adiheuaf uot Uatron yndi. aherwyr abwystuileid gwennwynic. adyuot yr brifford ae chanlyn aor- ugant achoet mawr a welynt ywrthunt. a ffarth ar coet y deuthant. Ac yn dyuot orkoet allan ygwelynt pedwar marchawc amawc. ac edrych aomgant U Y MABINOGION. amiint. adywedut aoruc un o houunt. Llyma le da ynni. heb ef y gj^mryt. ydeuuarch racko ar arueu ar wreic heuyt. ahynny a gaffwn ynsegur yr yr un marchawc pendrwm goathrîst racco llibîn. ar ymdidan hwnnw agigleu enit. Ac nywydyat hitheu beth awnaei rac ouyn gereint ae dywedut hynny ae tewi. Dial duw amaf heb hi onyt dewissach gennyt vy angheu oe law ef noc olaw neb. achyt ymlado ami. mi aedywedaf idaw rac gwelet angheu amaw ef yndjryryt Achyuaroe gereint aoruc yny uyd ynagos idi. Arglwyd heb hi aglywydi geîreu ygwyr ymdanat. Dyrchauel y wyneb aomc ynteu ac ediych arnei yn llidiawc. Nyt oed reit ytti heb ef namyn cadw ygeir. aarchyssit itt. Sef oed hwnnw tewi. Nyt amgeled gennyf yteu. ac nyt rybud. achyt myn- nych di gwelet vy angheu i am diuetha or gwyr racko. nyt oes amaíi un argysswr. Ac ar hynny estwng. gwaew aomc y blaenaf o honnunt agossot arereint. Ac ynteu ae herbynnawd ef ac nyt ualgwr llesc. agellwng ygossot heibaw aorac. Agossot aomc ynteu ar y marchawc yotewder ydaryan. yny hyllt ydaryan ac yny dyr yr arueu. ac yny uyd dogyn kyuelin uawr yndaw ynteu orpaladyr. Ac yny vyd hyt gwaew gereint dros pedrein y uarch yr llawr. Ar eil marchawc ae kyrchawd ynllidiawc amlad ygedymdeith. Ac ar ungüssot y byryawd ef hwnnw ac ylladawd ual y UalL Ar trydyd aekyrch- awd. Ac uelly ylladawd hwnw. ac uelly ylladawd y pedwyryd. Trist ac aflawen oed y uorwyn yn edrych ar hynny. Discynnu aoruc gereint adiot ameu ygwyr Iladedic. aedodi yn eu kyfrwyeu. a ffrwynglymhu ymeirch a oruc. Ac ysgynnu ar yuarch. Wely di awnelych heb ef kymer di y ped- warmeirch agyrr rac dy vronn. Acherda or blaen ual yderchis itt gy^nneu Ac nadywet ti vn geir wrthyfi yny dywettwyf i yngyntaf wrthyt ti. Ym- kyffes y duw heb ef os hynny nys gwney ny byd diboen itt. Mi awnaf uyggallu am hynny arglwy^d heb hi wrth di gynghor di. Wj'nt agerdas- sant racdunt ygoet. Ac adaw ycoet aorugant adyuot y wastattir mawr. ac ymperved y gi^^aslAttir ydoed byrgoet pendew dyrys. Ac ywrth hwnnw ygwelynt tri marchawc yndyuot attunt. Yngyweir o ueirch ac ameu hyt y Ilawr ymdanunt ac y^mdím eu meirch. Sef aomc yuorwyn edrych yn graff arnunt. Aphanndoethant yn agos. sef ymdidan aglywei gantunt. Ilyma dyuot da ynni heb wynt ynsegur. Pedwar meirch aphedwar ameu. Ac yr y marchawc Ilaestrist racko rat y kaffwn wynt. ar uorwyn heuyt yn medyant ybyd. Gwir yw hynny heb hi blin yw y gwr o ymhwrd argwyr gynneu. dial duw amaf onys rybudyaf heb hi. Ac aros gereint a omc yuorwyn yny uyd yn agos idi. Arglwyd heb hi pony chlywy di ym- didan y gwyr racko ymdanat. beth yw hynny heb ef. Dywedut y ryng- tunt ehunein y maent y caffant hynn o yspeil yn rat Yrofi aduw GERAIHT AB ERBIN. 85 heb ef ystrymach gonnyfi noc adyweît y gwyr wrtliyf. nathewy cH wrth- yfi. ac nabydy wrth vygkynghor. arglwyd heb hi rac dy gaffel yn diar- uot yw gennyfi. Taw bellach ahynny nyt amgeled gennyf y teu. Ac ar hynny estwTig gwaew a oruc un or marchogyon. achyrchu gereint a goBSod amaw ynffrwythlawn debygei ef ac ysgaelu y kynierth gereint y gossot ae daraw heibaw aoruc. ae gyrchu yntev agossot amaw yny gymhemed. achan hwrd ygwr ar march ny thygyawd y riuedi amcu yny uyd penn ygwaow allan athalym or paladyr trwydaw. Ac yny vyd ynteu hyt yureich ao baladyr dros bedrein yuarch yr llawr. Ydeu uarch- awc eraiU adoethant bob eilwers ac nybu well eukyrch wynt nor llall. Y uor\vyn yn seuyll ac yn edr}'ch ar hynuy. goualus oed or lleillpartli o debygu briwaw gereînt yn ymhwrd argwyr. Ac or parth arall o lewenyd ywelet ynteu yngomot. Yna y diegynnawd gereint. Ac y iwymawd y tri ameu yny tri chyfrwy. ac a ffrwynglymawd y meirch ygyt. yny oed yna seithmeirch ygyt gantaw. ac esgj'nnu ar y uarch ehun aoruc a gorchymun yr uorwyn gyrm y meirch. ac nyt gwell im heb dywedut wrthyt no thowi kany bydy wrth vygkyghor. Bydaf arglwyd hyt y gall- wyf heb hi. eithyr na allaf kelu ragot y geireu engiryawl chwerw a aglwyf yth gyueir arglwyd ygan estronawl giwtawdood agerdo diffeithwch mal yrrei hynny. Yrof aduw heb ef nyt amgeled gennyf y teu. Athaw bellach. Mi awnaf arglwyd hyt y gallwj'f. Acherdet aomc y iiorwyn ryngthî ar meirch aoed rac y bronn. Achadw y ragor aomc. ac or prysc gynneu adywetpwyt uchot rwyd-dir arucheldcc gwastatlwys erdrym ar gerdasant. Ac jTupelI y wrthunt wynt a welynt coet. Ac oithyr gwolet yr ymyl nossaf attunt. ny wolynt wody hynny nac ymyl nac oithaf yr coet. Ac wynt adoethant parth ar coot. ac yndyuot or koot wynt awelynt pump marchawc awyddmt kadarnffyiyf y gatueirch cadarndew eskyrnbraf maswe- hynn ffroonvoIIdmt. adogjTider o arueu am y gwyr ac am y meirch. Agwedy eudyut)t yii agos ygyt. Sof ymdidan aglywei onit gan y marchogyon. Woldy ynia ynni dyuot da yn rat. Ac yndilaiuir heb wynt. hynn oU o ueirch ac arueu agaffwn arwreic houyt yr yr un marchawc lllbm- drwm goathrist racco. Goualu aomc y uorwyn yn uawr ain glybot yniad- rodyon ygwyr hyt nawydat or byd pawnaei. ac yuy diwed y kaua8 yny chynghor rybudyaw goroiut. Athrossi aomc poun y march tu ac attaw. Arglwyd heb hi beiclywut ti ymdidan y maroliogyon racko mal y kigIof i. mwy udei dy oual noc y mao. Glas cliwertliin digius ongiriawl chworw aorac gereint. adywedut. Mi atliglywaf di heb yntorri pobeth or a wahardwyfi ytt. Ac of aalloi uot ynodiuar geimyt ti hynny ettwa. Ao 86 Y MABINOGION. yny lle nachaf y gwyr ynkyiiaruot ac wynt. Ac ynuudugawl orawenus goruot aoruc gereiiit ar y pumwyr. Ar pump arueu arodee yny pump kyvrwy. Affrwynglymu ydeudegmeirch aoruc ygyt. Ac eu gorchymu y enit awnaeth. Ac nywnn i heb ef pa da yw ymi dy orchymuu di. ar unweith honn ar ureint rybud itt mi ae gorchmynaf. acherdet racdi yr coet aoruc y uorwyn. aragor aerchis gereint idi y gadw hi ae kedwis. Athost oed gantaw ediych ar drallawt kymeint a hwnnw ar uorvvyn kystal ahi gan ymeirch pei as gattei Kt idaw. Ar coet agyrchaBeant. a dwvyn oed y coet amawr. Ar nos adoeth amunt yny coet. Auorwyn heb ef ny thykya ymi keis8aw kerdet. le arglwyd heb hi a uynnych di ni aegwnawn. lawnaf yw yni heb ef trosi yr coet y orffowys ac aros dyd y gerdet. Gwnawn ninneu yn Uawen heb hi. ahynny aorugant. adÌ8kynnu a oruc ef. ae chymryt hitheu yr llawr. Ny allaf i heb ef yr dim rac blinder nachysgwyf. agwylha ditheu y meirch ac na chwsc. ÎIi awnaf arglwyd heb hi. achyscu aoruc ynteu yny aiueu. athreulaw y nos. Ac nyt oed hir ynyr amser hwnnw. Aphanwelas hi awr dyd yn ymdangos y lleuver. edrych yny chylch aoruc a yttoed ef yn deffroi. Ac ar hyiiny yd yttoed ef yn deffroi. Arglwyd heb hi mi auynnasswn dy duhunaw yr meitin. Kynhewi aoruc joiteu oulinder wíthi hi am nat archyssei idi dywedut. A chyuodi aoruc ynteu adywedut wrthi. kymmer y meircli heb ef a cherda ragot. achynnal dy ragor ual y kynheleÌ8t doy. Ac ar dalym or dyd adaw y koet aorugant. adyuot y uaestir goanmoeth agweirglodyeu oed or neiUtu udunt. aphaladurwyr yn llad ygweirglodyeu. Ac y auou yn eu blaen ydoethant. Agestwng aoruc y meirch ac yuet y dwuyr a wnaethant. Adyrchauel aorugant or auon y riw aruchel. Ac yno y kyuaruu ac wynt glasswas goaduein athwel am y vynwgyl. abwmn awelynt yny twel. Ac ny wydynt hwy beth. Aphisser glas bychau yny law. affiol ar wyneb y pisser. achyuarch gwell aorac y gwas y ereint. Duw arodho da itt heb y gereint ac o bale pan deuy di pan deuaf heb ynteu ordinas yssyd yth ulaen yna. Arglwyd heb yr ynteu ae drwc gennyt ti ouya pa le pandeuy ditheu. Na drwc. drwy y coet racko. Nyt hediw y deuthost di drwy y coet. Nac ef heb ynteu yny coet y buum neithwyr. Mi adebygat heb y gwas yna nabu da dy ansawd yno neithwyr. ac nacheueist na bwyt nadiawt. Nado y rot aduw heb ynteu. Awney di vygkygür i heb y gwas. kymryt ygennnyfi dy ginniaw. Pa ryw ginnyaw heb ynteu. Bore vwyt ydoed un yny anuon yr paladurwyr racco. Nyt amgen no bara achic agwin. Ac os mynny dî wrda ny chaffant wy dim. Mjnnaf heb ynteu. aduw adalo itt. adisgynnu aorac gereint. achymiyt aoruc ygwas y uorwyn yr llawr. Ac ymolchi aoragant a chymryi; eukinyaw. ar gwas adauellawd y bara ac arodes diawt udunt. Ac GERAL\T AB ERBIX. 87 ae gwasssanaeth o^^'wbyL Agwedy daruot udunt hynny. ylcyiiodes y gwas ac ydywat wrth ereint. Arglwyd gan dy gennyat mîui aaf y gyrchu bwyt yr paladurwyr. Dos yrdref heb y gereint yngyntaf. adala letty ynìi yny lle goreu awj-pych ac ehangaf yr meirch. achyraer ditheu heb ef yr un niaroh auynnych ae arueu gyt ac ef yntal dywaesanaeth ath anreo. Duw adalo itt art:lw\'d heb v írwas. adi«xawn oed hvnnv vntal o^wassanaeth auei vwy norun awneuthum i. Ac j'r dref yd aeth y gwas, adala Iletty goreu ac esmwythaf awydyat yny dref awnaeth. Ag\vedy hynny yd aeth yr llys ae uarch ae arueu gantaw. adyuot aoruc hyt lle yd oed y iarll adywedut y gyfranc oll idaw. Amiui aaf arglwj'd yn erbjni y mactwy y uenegi y lotty idaw. Dos ditheu yn llawen heb ynteu. Allewenyd ageiff ef yman poi as mynnei ynllawen. Ac yn erbyn gereint y doeth y gwas adywedut idaw y kaffei lewenyd gan yr iarll ynylys ehun. Ac ny mynnawd ef naniyn mynot y letty ehun. Ac ystauell osmwji:!! agauas adigawn owellt a dilliit yndi. alle ehang csmwyth agauas y ueirch. adogyn odiwallr^\')'d aberis ygwas udunt. Agwedy ymdiarchonu onadunt y dywawt gereint wrth onit. Dos di heb ef yr tu draw yr ystauell. ac nadyret ti yrtu hwnn yr ty. a galw attat wreic y ty os mynny. Mi awmaf arglwyd heb lii ual y dywottyoh di. Ac arhynny ydoeth gwr y ty att ereint. ao ressawu aoruc. A unbon hob of aleweist ti dj- gînnyaw. Do heb ef. Ac yna ydywawt y gwas wrtliaw. auj-nny di heb ef ae diawt ae dim. kynn dy uj-^net y ymwelet ar iarll. MjTinaf ysgwir heb ynteu. Ac yna ydaoth y gwas yrdrof. ac ydoot. a diawt udunt. achymryt diawt aorugant. Ny allaf i nachj'Sgwyf hob of. Te heb y gwas tra uych di yn kyscu. minneu aaf y ymwelet ar iarll. Dos jTiUawen heb ynteu. adyiet yma dracheuyn pan ercheis i ytti dyuot achyscu aoruc geioint. achyscu aonic enit, Adyuot aoruo y gwas liyt lle ydoed yr iarll. Agouyn aoruc yr iarll idaw pale ydoed lletty y nìarohawc ac ydywawt ynteu. Reit yw ymi heb ef vynet y wassanaothu nmaw ot ychwinsaf. Dos heb yntou ac anncrch y gennyf i of. adywot idaw nii aaf y ymwelet ac ef y chwinsaf. Mi awnaf heb yntou. adyuot aoruc y gwas pan oed amser udunt deffroi. achyuodi aorugant a gorymdeith. Aplian uu amser gantimt kymryt eu bwyt. wynt ae kymeni8saììt. ar gwas auu yn gwasanaethu anmnt. agereint aouyrinawd y wr y ty aood god- ymduithon udunt a vynnei cu gwahawd attaw. oos heb ynteu. Dwc dithou 'wynt yma ygymryt diga\vn ar vygko8t i or hynn goreu a gaffer yny dref ar werth. Y niucr goreu auu gan wr y ty ef ae duc yno y gym- ryt digawn argost gereint. Arhynny nachaf y iarll yn dyuot y ymwolot a gereint ac y deudecuet marchawc urdawl. Achyuodi aoruc gereint ao ros- 88 Y MABINOGION, sawu. Duw arodo da itt heb yr îarll. Mynet y eîsted aorugant pawp ual y raculaenei y enryded idaw. Ac ymdidan aoruc y iarll agereint. agouyn ídaw pa iyw gerdet oed amaw. Nyt oes gennyfi heb ef. namyn edrych damweineu. agwneuthur negessey auo da gennyf. Sef aoruc y iarll yna edrych ar enit yngraff sythedic. a diheu oed gantaw na welsei eiryoet Yorwyn degach no hi nagwympach. adodi y vryt ae vedwl aoruc arnei. agovyn aoruc y ereint. agafi genuyt 1i gennat yuynet att y uorwyn draw y ymdidan ahi. megys ardîdawl y wrthyt ygwelaf. Keffy yn llawen heb ef adyuot aoruc ynteu hyt Ue ydoed ynorwyn adywedut wrthi. Auorwyn heb ef nyt digrif itt yny kerdet hwnn gyt ar gẅ^r racco. Nyt annigrif heb hi gennyfi im gerdet y fford y kerdo ynteu. Ny chefly heb ynteu na^eisson na morynyon ath wassanaetha. le heb hitheu. digriuach yw gennyf i. canlyn y gwr racko. na chyt caffwn weisson a morynyon. Mi awn gynghor da itt heb yr ynteu. Mi arodaf vy larllaeth yth uedyant athric gyt ami. Nauynnaf y roí aduw heb hitheu. ar gwr racco yd ym- gredeis i yngyntaf eiryoet. ac annwadalaf y wrthaw. Cam awney heb ynteu. OUadafi y gwr racko. mi ath gaf di tra yth vymiwyf. agwedy nath uynnwyf mi ath dyrraf janeith. Os oth uod y gwney ditheu yrofi. Kys- Bondeb tragywyd diwahan auyd yrom tra uom vyw. Medylyaw aoruc hîtheu amadywawt ef. Ac oe medwl y kauas yny chynghor rodi ryuic idaw am aerchis. llyma yssyd iawnaf ytti unben heb hi. rac gyrru amaf i mwy no messur o anniweirdeb. Dyuot yma auory ymkymryt ual na wypwn i ywrth hynny. Minneu awnaí hynny heb ef achyuodi aoruc ar hynny. a chymryt kennyat amynet ymeith ac ef ae wyr. Ac nydywawt hi y ereint yna dim o ymdidan y gwr ahi. rac tyuu aellit ae goual yn- daw ae aflonydwch. Amynet i gyscu yn amser a omgant. Adechreu nos kyscu ychydic aomc hi. Ac am hanner nos deffroi aomc. achweiraw ameu gereint ygyt ual y bydynt barawt wrth y gwiscaw. ac yn ofhawc eryneigus ydoeth hi hyt yn ymyl gwely gereint. Ac yndawel araf ydyw- awt wrthaw. Arglwyd heb hi deffro agwisc ymdanat. A Uyma ymdidan y iarll amiui arglwyd ae uedwl amdanaf heb hi. adywedut y ereint y holl ymdidan aomc. achyt bei lidiawc ef wrthi ef agymerth rybud ac awiscawd ymdanaw. Agwedy llosgi cannwyll o honei hi yn oleuat idaw ef wrth ymwiscaw. adaw yna y gannwyll heb ef ac arch y wr y ty dyuot yma. Mynet aomc hitheu agwr y ty adoeth attaw. Ac yna gouyn aomc gereint idaw. Awdost di pa amkan adylyy di ymi. Ychydic adebygaf i y dylyu itti wrda heb ef. Beth bynnac uu adylyych. kymer yr un march ar dec ar vn ameu ardec. Euw adalo itt arglwyd heb ef. ac ny GERAINT AB ERBIN. 89 threuleis i wrthyt ti gwerth vn or arueu. Pathawr heb ynteu henbydy kyuoethogach. a wr heb ef adeuy di yn gyuarwyd y mi odieithyr y dref. Af heb ynteu ynllawen. Aphadraws ymae dy uedwl ditheu arnaw. Yr parth arall yr lle ydeuthum yr dref ymynnwn vyiiet. Gwr y Uetty aeheb- rynghawd yny uu gwbyl gantaw yr hebryghyat. Ac yna yd erchis ef yr Yorwyn kymryt ragor or blaen. Ahithou ae kymerth. ac agerdawd racdi, Ar porthmon adoeth adref. Ac ny daroed idaw namyn dyuot yr ty. nachaf y twrwf mwyhaf aglywssei neb yndyuot ambenn y ty. Aphann edrychawd allan. nachaí y gwelei. petwar ugeint marchawc yngkylch y y ty yn llawn arueu. ar iarll dwrm oed oc eu blaen. Mae y marchawc oed yma heb yr larll. Myndy law di heb ef y mae ardalym odyma. ac yr meitin ydaeth odyma. Paham uilein heb ynteu ygadut ti ef heb y uenegi ymi. Arglwyd heb ynteu nys gorchymynneist di euo ymi pei asgorchymmynnaBflut nysgadwn. Pa barth heb ynteu y tebygy di y uynet ef. Na wnn heb ynteu. namyn yr heol uawr agerdawd. Troi penneu eu meirch aorugant wynteu yr heol uawr. agwelet oleu y meirch awnaeth- ant. achanlyn yr oleu aorugant. adyuot y briflTord uawr. Sef awnaei y uorwyn edrych jmy hol pannwelas oleuat y dyd. a hi awelei yny hol tarth a nywl mawr. A nesnes attei y gwelei. Agoualu aoruc hi am hynny. athebygu bot y iarll aelu yndyuot yny hoL Ac yn hynny hi awelei uarchawc ynymdangos or nywl. Myn yygyrret heb hi kyt ymllado i. gwell yw gennyf vy angheu oe law ef. no gwelet y lad ef heb y rybud- yaw. arglwyd heb hi pony wely di y gwr ythgyrchu agwyr ereill Uawer gyt ac ef. Gwelaf heb ynteu. ac yr aostecker amat ti ny thewy di byth. ac ymchoelut aoruc ar y marchawc. ac ar y gossot kyntaf y uwrw yr Uawr y dan draet y uarch. athrabarhaawd \r un or pedwar ugeint marchawc. ar y gossot kyntaf y byryawd pob un onadunt. ac o oreu y oreu ydoethant attaw eithyr yr iarll. Ac yndiwethaf oU y doeth yr iarll attaw. Athorri paladyr. athorri yr eil. Sef aoruc ynteu ereint ymchoelut amaw agossot agwaew yn tewder ydaryan ynyhyllt y daiyan. Ac yny tyrr yr holl araeu yny gyueir honno. Ac yny uyd ynteu dros bedrein y uarch yr llawr ac yny oed ymperigyl am y eneit. Anessau aorac gereint attaw. achan dwryf y march datlywygu aorac yr iarlL Arglwyd heb ef wrth ereint dy nawd. a nawd arodes gereint idaw. Ac jnrwng calettet i dayar lle ybyrywyt ygwr. adrattet y gossodeu agawssant. nyt aeth yr un onad- unt heb gwymp agheuawlchwerw clwyfedicdost briwedicflyryf y wrth ereint. Acherdet aorac gereint racdaw ar y prifford ydoed amei. Ar uorwyn a gedwis y ragor. Ac yn agos udunt wynt awelynt. dyffryn teccaf or awelsei N 90 Y MABINOGION. neb eiryoet. Aphrif auon arhyt ydyflFryn. aphont awelynt ar yr auoa dr prifford yndyuot yr bont. Ac uch law y bont or tu draw yr auon wynt a welynt gastelldref teccaf awelsei neb eiryoet. Ac ual y kyrcbei ef y bont ef awelei wr yndyuot tu ac attaw trwyyyrgoet bychan tew y ar uarch mawT uchel ymdeithwaetat hywedualch. Ha uarchawc lieb y gereint opa le pandeuy di. Pan deuat heb ynteu ordyffryn issot. Awr heb y gereint adywedy di ymi pieu y dyffryn tec hwnn. ar castelldref racco. Dywedaf ynUawen heb yr ynteu. Gwiffert petit y geilw y ffreiuc. ar brenhin bychan y geilw y kymry ef. ac yr bont racco heb y gereint ydaíì. ac yr brifford issaf ydan y dref. Nados di heb ymarchawc ar y dwrr ef or tu draw yr bont ony mynny ymwelet ac eí. Kanys y gynnedyt yw na daw marchawc ar y dir ef na mynno ef ymwelet ac ef. Yrof a duw heb y gereiut miui agerdaf yr hwnw vy fford. Tebyckaf yw gennyfi heb y marchawc os uelly ygwney uu. y keffy gewilyd agwarthaet yn orulwng galonnawcdic. Kerdet aoruc gereint y fford ual yd oe d y uedwl kyn no hynny ac ny t y agyrchei y dref or bont agerdawd gereint. namyn y fford agyrchei y kalettir erdrym amchel drem- hynuawr. Ac ual y byd uelly yn^erdet ef awelei uarchawc yny ol y ar gatuarch kadamdew kerdetdrut Uydangarn bronehang. ac uy wekei eiryoet gwr lei noc aoed ar y march. Adogynder o arueu ymdanaw ac am y uarch. Aphann ymordiwedawd agereint. ydywawt wrthaw. Dywet unbenn heb ef ae oannwybot. ae yntev ae oryuic y keÌ8sut ti coUi ohonafi yymbreint. athorri vygkynnedyf. Nac ef heb y gereint nywydwn i kaethau fford y neb. Kanys gwydut heb ynteu dyret gyt amyui ymllys ywneuthur iawn im, Nac af myn vygcret heb ynteu ereint. Nyt awn y lys dy arglwyd onyt arthur yw dy arglwyd. Myn llaw arthur un heb ef mi auynnaf iawn y geunyt. neu uinneu agaffwyf y gennyt ti diruawr ouut. Ac yn diannot ymgyrchu aorug- ant. Ac ysswein idaw ef adoeth y wasanaethu arbeleidyr ual y torrynt. Adyrnodeu calet tost arodei bawp onadunt y gilyd yny goUes y tar}'aneu eu holl liw. Ac amprytuerth oed y ereint ymwan ac ef rac y vychanet. ac anhawsset craffu amaw. achalettet y dymodeu arodei ynteu. Ac ny dyffyg- yassant wy ohynny yny dygwyd awd y meirch ar eu gUnyeu. Ac yny diwed y byryawd gereînt et ynol y benn yr Uawr. Ac yna ydaethant ar eutraet y ymffust. adymodeu kyflymedic tostdrut kadarnchwerw arodei bob un onadunt y gilyd. athrydyllu y hehneu abriwaw y paeledeu ac essigaw yr ameu aoragant. yny oed eu llygeit yn colli eulleuuer gan ychwys arg\\"aet. Ac yny diwed llidiaw aomc gereint. agalw attaw y nerthoed. Ac yn llidiawc dmt gyflymwychyr greulawnffyryf. dyrchauel y gledyf aomc ae daraw yg- gwastal y benn dymawt agheuawldost gwenwyniclym engiriawl chwerw. GERAINT AB ERBIN, 91 yny clyrr holl arueu y penn ar croen arkic. ac yny vyd clwyf ar yr asgwm. Ac yny uyd y gledyt olaw y brenhin bychan. yn eithaf y maes y wrthaw. ac erchi yr duw nawd gereint aedrugared aoiuo yna. Ti agefly nawd heb y geieint. ac ny bu da dy wybot. ac ny buost gyfartal. gau dy uot yn ged- ymdeith. ac nat elych ymhcrbyn yr eilweith. Ac o chlywy ouut amaf y achubeit ohonat. Ti a gefFy hynny arglwyd yn llawen. ae gret a gymerth ar hynny. Athithcu arglwyd heb ef adeuy gyt arai ymllys racco y vwrw dyludet athulindor y arnat. Nac af y rof aduw heb ynteu. Ac yna edrych gwiffert petit ar enit yn lle ydoed. athost un gantaw welet lluossogrwyd o ouut. ar dyn kyn uonedigeidet ahi. Adywedut yna arouc wrth ereint. Arí^lwyd heb ef cam awney uachymery ar dymhereu ac esmwythder. Ac ochyuemyd calcdi a thi ynyransawd honno ny byd hawd itt y oraod. Ny mynnawd gereint namyn kerdet racdaw. ac esgynnv ar y varch yn greulyt anesmwyt. ar uorwyn agynhelis y ragor. ac wynt agerdassant parth achoet awelynt y wrthunt. ar tes oed yn uawr ar ameu drwy chwys ar gwaet yn glynu wrth y gnawt. Agwedy eudjruot yr coet. seuyll aomc ydan brenn y ochel y tes. adyuot cof idaw y dolur yna yn vwy no phan ykawssei. A seuyll aomc y uor^vyn ydan brenn arall. Ac ar hynny wynt aglywynt kym adygyuor. Sef ystyr oed hynny. Arthur ae niuer oed yndisgynnu yny coet. Sef aomc ynteu medylyaw paffbrd yd aei y eugochel wynt. Ac ar hynny nachaf bedestyr ynyarganuot. Sef ydoed yno gwas yr distein. adyuot aomc att y distein. adywedut idaw welet ykyfryw wr ac awelsei yny coet. Sef aomc y distein yna peri kyfrwyaw y uarch. achymryt y waew ae dar- yan adyuot hyt lle ydoed ereint. A varchawc heb ef beth awney di yna. Seuyll dan brenn gooer agochel y brwt ar tes. Pa gerdet yssyd araat ti a phwy wyt ti. Edrych damwheineu a cherdet y ffbrd ymynnwyf. le heb y kei dyret ti gyt amiui y ymwelet ac arthur yssyd yma yn agoa Nac af y rof aduw heb yntev ereint. Ef auyd reit itt dyuot heb y kei. a gereint a atwaenat gci. ac nyt atwaenat gei ereint. Agossot aorac kei amaw ual y gallawd ef oreu. ablyngliau aomc gereint. ac ac arllost y waew y wan yny uyd ynol y bcnn yr Uawr. Ac ny mynnawd gwneuthur idaw waeth no hynny. Ac yn wyllt ofnawc ykyuodes kei. Ac ysgynnu ar y narch a dyuot y letty. Ac odyno mynet aomc y orymdeith hyt ympebyll gwalchmei. A wr heb ef wrth walchmei. mi agiglef gan vn or gweisson gwelet yny coet uchot marchawc briwedic. ac araeu amdlawt ymdanaw. Ac or gwney iawn ti aey y edrych aegwir hynny. Nymtawr i vynet heb y gwalchraei. kymer dy uarch un heb y kei apheth oth araeu. mi agiglef nat diwrthgloch ef wrth y neb adel attaw. Gwalchmei agymerth y waew aedaryan. ac a 92 Y MABINOGION. esgynnawd ar y uarch. ac adoeth hyt lle ydoed ereint. A uarchawc heb ef paryw gerdet yssyd amat ti. Kerdet wrth vy negesseu. ac y edrych dam- wheîneu y byt. Adywedy di ymi pwy wyt. neu adeuy y ymwelet ac arthur yssyd yn agos yma. Nyt ymgystlynafi wrthyt ti. ac nyt af y ymwelet ac arthur heb ef. Ac euo aatwaenat walchmei. Ac nyt atwaenat walchmei ef. Nychly wir arnaf vyth heb y gwalchmei dy adu y wrthyf yny wypwyf pwy vych ae gyrchu agwaew agossot yny darj'-an yny vyd y paladyr yn yssic vriw. ar meirch daldal. Ac yna edrych amaw yn grafF aomc gwalchmei ae adnabot. Och ereint heb ef ae tidi yssyd yma. Nac wyf ereint i heb ef. Gereint yrof aduw heb ynteu. acherdet agfcyghoras tman yw hwnn. Ac edrych yny gylch aomc. Ac arganuot enit. ao graessawu abot ynllawen wrthi. Gereint heb y gwalchmei dyret y ymwelet ac arthur dy arglwyd yw ath geuyn- derw. Nac af heb ynteu. nyt yttwyfi yn ansawd y gallwyf ymweled aneb. ac ar hynny nachaf im or mactivyeit yndyiiot ynol gwalchmei y chwedleua. Sef aomc gwalchmei gyrm hwnnw y uenegi y arthur uot gereint yno ynvriwedic. ac nadeueief yymwelet ac arthur. ac ydoed dman edrj'ch ar yr ansawd yssyd arnaw. ahynny heb wybot y ereint ac ynhustjmg y iyngtaw ar macfcwy. ac arch y arthur lieb nessau y bebyll ar y ffbrd. kany daw ef yymwelet oe uod ac ef. Ac nat hawd ydiriaw ynteu y\\ yr agwed ymae. Ar mackwy adoeth att arthur ac adywawt idaw hynny. Ac ynteu asymudawd y bebyll ar ymyl yfFord. A Uawenhau aomc medwl y uorwyn yna. a chynnhwyllaw gereint aomc gwalchmei. ar hyt yfi'ord yr Ue yd oed arthur y pebyllaw. ae uackwyeit yntynnu pebyll yn ystlys y flford. Argl^^yd heb y gereint henpych gwell. Duw arodo da it heb jt arthur. aphwy wjii ti. Gereint heb y gwalchmei yw hwnn. Ac oe uòd nyt ymwelei athydi hevyd. íe heb yr arthur yny aghyngor y mae. ac ar hynny enit adoeth hyt Ue ydoed arthur. achyuarch gwell idaw. Duw arodo da itt heb yr arthur. kymeret vn hi yr llawr. ac vn or mackwyeit ae kymerth. Och aenit heb ef pa gerdet yw hwnn. Nawnn arglwyd heb hi. namyn dir yw ymi gerdet y fford y kerdo ynteu. Arglwyd heb y gereint ni aawn ymeith gan dy gennyat. Pale uyd hynny heb yr arthur. ny elly di vynet yr awrhonn. o nyt ey y orffen dy angheu. Ny adei ef ymí heb y gwalchmei gwahawd amaw. sef ae gat ymi heb yr arthur. Ac ygyt a hynny nyt a ef odjTna yny uo iach. Goreu oed gennyfi arglwyd heb y gereint. pei gattut inni ymeith. Na adaf y rof aduw heb ynteu. Ac yna y peris galw ar y uorwyn yn erbyn enit oe dwyn y bebyll ystauell gwenhwyuar. allawen uu Wenhwjniar wrthi argwraged oll. agwaret y marchawcwisc y amdanel A rodi arall ymdanei. a galw argadyrieith GEREIís/1 AB ERBIN. 93 aonic ac erchî îdaw tynnu pebyll y ereint ae uedygon. adodi aniaw peri diwallrwyd obop peth ual ygouynnit idaw. A hynny aonic kadyrieith ual yd erchît idaw oli. adwyn morgant tut ae disgyblon aoruc att ereint. Ac yno y bu arthur ae niuer agos y uis wrth uedeginyaethu gereint. Aphan oed gadaru y gnawt gan ereint ydeuth at arthur. ac yd erchis kennat y uynet y h\ait. Nywnn awyt iacli iawn ettwa. wyf ysgwir arglwyd heb y gereint. Nyt tydi agredaf i am hynny. namyn y medygou auu wrthyt. Adyuynnu y medygon attaw aoruc. agouyn udunt aoed wir hynny. Gwir arglwyd heb y morgant tut. Trannoeth y kanhadawd arthur ef y uynet ymeith. Ac ydaeth ynteu y orfFen y hyiit. Ar dyd hwnnw ydaeth arthur odyno. Ac erchi aoruc gereint y enit kerdet or blaen. achadw y ragor ual y gwnathoed kynno hynny. ahitheu agerdawd. ar brifford adil- ynawd. Ac ual y bydynt uelly wynt aglywynt diaspat grochaf or byd yn agos udunt. Saf di yma heb ef achyuaro. a minneu aaf y edrycb jnstyr ydiaspat. Mi awnaf heb hi. amynet aoruc ynteu. adyuot y lannerch aoed yn agos yr fford. ac ar y Uannerch y gwelei deu uarch un achyf- rwy gwr amaw. ar llall achj^'rwy gwreic arnaw. amarchawc ae arueu ymdanaw yn uarw. ac uch benn y marchawc y gwelei mon^'-ynwreic ieu- anc. ae marchawcwisc ymdanei. ac yn diaspedein. Aimbennes heb y gereint paderw itti. Yma yd oedwn yn kerdet ui ar gwr mwyhaf a garwn. Ac ar hynny ydooth tri chawr ogewri attam. aheb gadw iawn or byt ac ef ylad. Pafford yd eynt hwy heb y gereint. Yna yr fford uawr heb hi. Dyuot aoruc ynteu att enit. dos heb ef att yr unbenneB yasyd yna obry ac aro ui. yno ydeuaf. Tost uu genthi erchi idi hynny. Ac eÌBSoes dyuot aoruc att y uorwyn. ac irat oed warandaw amei. A diheu oed genthi na deuei ereint uyth. yn ol y kewri ydaeth ynteu. ac ymordiwes ac wynt aomc. Amwy oed bob un o nadunt nothrywyr. A cblwppa mawr oed ar ysgwyd pob un onadunt. Sef aomc ynteu. dwyn mthur y vn onadunt. ae wan agwaew trwydaw berued. Athynnu y waew ohwnnw. agwan arall onadunt trwydaw heuyt. Ar trydyd aym- choelawd arnaw. Ac aetrewis achlwppa yny hyllt ydaryan. ac yny ettellis y ysgwyd yntou. Ac yny ymegyr y holl welioed ynteu. ac yny uyd y waet yncolli oll. Sef aoruc ynteu yna tynnu cledyf ae gyrchu ef ae daraw dyrnawt tostlym athrugar aiigerdawl-drut. yggwarthaf y benn yny hyllt y benn ae vynwg3^1 hyt ydwy ysgwyd. Ac yny dygwyd ynteu yn uarw. ac eu hadaw yn uarw aoruc uelly. adyuot hyt Ile ydoed enit. Aphanwelas ef e:iit. y dygwydawd yn varw yr Uawr y ar y uarch. Diaspat athragar anichel didaweldoist adodes onit. Adyuot uch y benn «4 Y MABINOGION. lle y dygwydasBei. Ac ar hynny nachaf yndyuot wrth ydiaspat iarll yr lumwris aniuer aoed ygyt ac ef aoedynt yn kerdet y flford. Ac o achaws y diaspat y doethant dros y flFord. Ac yna ydywawt y larll wrth enit. A unbennes heb ef paderyw ytti. Awrda heb hitheu llad yr undyn mwyaf Ägereis yrmoet ac agaf vyth. Pa beth heb ef aderw y titheu wrth y UalL llad y gwr mwyaf a garwn heb hi heuyf. Pa beth ae lladawd wynt heb ef. Kewri heb yr honno aladawd y gwr mwyaf agarwn i. ar marchawc arall heb hi aaeth yneu hol. Ac ual ygwelydi ef. ydoeth y wrthunt. ae waet yn colli mwy no messur. athebic yw gennyf heb hi na doeth ywrthunt heb lad ae rei onadunt ae kwbyl. Y iarll aberis cladu y marchawc aedeweeitt ynuarw. Ynteu adebygei uot peth or eneit y mywn gereint ettwa. ac aberis ydwyn gyt ac ef y edrych auei vyw ymplyc ydar- yan ac ar elor. Ar dwy uorwyn adoethant yr Uya Agwedy eudyuot yr Ilys. y dodet gereint ar elor wely ar dal vort aoed yny neuad. Diarchenu aoruc pawb o nadunt. Ac erchi aoruc y iarll y enit ymdiarchenu. achymryt gwisc arall ymdaneL Na uynnaf y rof aduw heb hi. A unbennes heb ynteu nauyd gyndristet ti a hynny. Anawd iawn yw vyghyngori i am hynny heb hi. Mi awnaf itt heb ynteu hyt nat reit itt uod yndrist beih bynnac auo y marchawc racco na byw na marw. Y mae yma iarllaeth da ti ageflFy honno ythuedyant. A minneu gyt ahi heb ef. Abyd lawen hyfryt bellach. Na vydaf lawen ymkyflFes yduw heb hi tra vwyf i vyw bellach. Dyret y uwytta heb ef. Nac af y rof aduw heb hi. Deuy y rof aduw heb ynteu. aedwyn gyt ac ef yr uort oe hanuod. ac erchi idi vwyta yn uynych. Navwytaaf ym^yflfes yduw heb hi yny vwyttao ygwr yssyd ar yr elor racco. Ny ellydi gywiraw hynny heb yr iarll. Y gwr racco neut marw haeach. mi a brofaf y allu heb hL Sef aoruc ynteu. kynnic flSoIeit o Iynn idî hi. Yf heb ynteu y flSoIeit honn. ac ef aamgena dy synnwyr. Meuyl ymi heb hi ot yfaf i diawt yny hyuo ynteu. le heb yr iarll nyt gwell ymi uot yn hegar wrthyt ti noc yn anhegar. arodi bonclust aoruc idL Sef aoruc hitheu. dodi diaspat uawr arucheldost. adoluryaw yr vwy yna o lawer no chynno hynny. adodi y dan y medwl pei byw gereint na bonclustit hi uelly. Sef aoruc gereint datlywygu odatsein ydiaspat. achyuodî yn y eisted achaflfel ygledyf ymplyc ydaryan. adwyn ruthur hyt lle ydoed yr larll. ae daraw dymawt eidiclym gwennwynicdost kadamflfyiyf yng- gwarthaf y benn. ynyholltes ynteu. ac yny etteil yvort y cledyf. Sef aorac pawp yna adaw y bordeu aflfo allan. Ac nyt ouyn y gwr byw oed vwyaf amunt. namyn gwelet y gwr marw yn kyuodi y eu Ilad. Ac GERA/JSrT AB ERBIW 115. edrych a oruc gereint ac enît yna. a dyuot yndaw deii dolur. vn o honynt owelet enit wedyr golli y lliw ae gwed. ar eil onadunt. gwybot y bot hi ar yr iawn. arglwydes heb ef. awdost di pale y mae an meirch ni. Gwnn arglwyd heb hi. pale yd aeth dy uarch di. ac ny wnn i pale yd aeth y llall. Yr ty racco yd aeth dy uarch di. Ynteu adaeth yr ty. ac atynnawd y uarch allan. Ac ysgynnv aoruc amaw. achymryt enit. y ar y llawr. ae dodi y ryngtaw argoryf. acherdet racdaw ymeith. Ac ual y bydynt uell)' ynkerdet ual yrwng deugae. ar nos yngoruot ar y dyd. nachaf y gwelynt y ryngtunt ar nwyure ar euhol peileidyr gwewyr athwryf meirch aglywynt agodwrd yniuer. Mi aglywaf dyuot yn hol heb ef ami athrodaf dros ykae. aerodi aoruc. Ac ar hynny nachaí uarchawc yny gyrrchu ynteu. Ac yn estwng y waew. Aphann welas hi hynny y dywawt. A unbenn heb hi paglot ageflFy di yr Uad gwr marw pwy bynnac auych. Och duw heb ynteu ae gereint yw ef le y rof aduw. Aphwy wyt titheu. Mi yw y brenhin bychan heb ynteu yndyuot yn borth itti. amglybot bot gouut. Aphei gwnelut ti vyghygor ny chyhyrdei a gyhyrdawd o galedi athi. Ny ellir dim heb y gereint wrth auynno duw. Uawer da heb yateu adaw ogyghor. le heb ybrenhin bychan. mi awnn gyghor da itti weithon dyuot gyt ami y lys daw gan chwaer y mi yssyd yn agos yma. ythuedeginyaethu. or hyn goreu agaffer yny deymas. awn ynllawen heb y gereint. amarch im oyssweineit y brenhin bychan a rodet y dan enit. Adyuot racdunt aoragant y lys y barwn. allawen uuwyt wrthunt yno. ac ymgeled agawssant. agwassanaeth. Athrannoeth y bore yd aethpwyt y geissaw medygon. Ac ar oet byrr wynt adoethant. A medeginyaethu gereint awnaethpwyt yna yny oed holUach. A thrauuwyt yny vedeginyac;thu ef y peris y brenhin bychan kyweiryaw y arueu yny oedynt gystal ac buassynt oreu eiryoet. Aphenewnos amis y buant yno. Ac yna y dywawt y brenhin bychan wrth ereint. Ni awn parth am llys inneu weithon y orffowys ac ygymiyt esmwythder. Peida gennyt ti heb y gereint ni agerdem un dyd ettwa. ac odyna ymchoelut dracheuyn. Yn llawen heb y brenhin bychan kerda ditheu. Ac yn ieuengtit ydyd y ker- dassaut. Ahyfrytach allawenach y kerdawd enit y gyt ac wy y dyd hwnnw noc eiryoet. Ac wynt ae doethant yfford uawr. Ac wynt ae gwelynt yn gwahanu yn dwy. Ac ar hyt y neill onadunt wynt a welynt pedestyr yndyuot yn eu herbyn. agouyn aorac gwiffart yr pedestyr padu pandeuei. Pandeuaf heb ynteu o wneuthur negesseu or wlat. Dywet heb y gereint pa fford oreu ymi ycherdet or dwy hynn. Goreu itt gerdet honno heb ef^ Ot ey y honn ny deuy dracheuyn byth. Issot heb ef y mae kae nywyL ao •96 Y MABINOGION. y mae yn hwnnw gwaiyeu Uetrithawc. ar geniuer dyn adoeth yuo. ny dodyw vyth dracheuyn. allya owein iarll yssyd yno. Ac nyt at neb y lettya yny dref. nainyn adel attaw y lys. Yrof aduw heb y gereint yr fiford issot ydawn ni. Ao y honno ydoethant yny deuant yr dref. Ar lle hoffaf atheccaf gantunt yny dref y dalyassant letty yndaw. Ac ual y bydynt uelly. nachaf was ieuanc yndyuot attunt ac ynfcyuarch gwell udunt. Duw arodo da itt heb wy. A wyrda heb et pa darpar yw yr einwch chwi yna. Dala Uetty heb wyuteu. athrigyaw heno. Nyt deuawt gan y gwr bieu ydref gadu neb y lettyaw yndi odynyon mwyn. namyn adel attaw ef ehun yr llys. A chwitheu dowch yr llya awn yn llawen heb y gereint. A mynet aorugant gyt ar mackwy allawen uuwyt wrthunt ynyllya Ar iarll adoeth yr ncuad yn eu herbyn. Ac a erchis kyweiryaw y bordeu. ac ymolchi aorugant amynet y eisted. Sef ual ydeistedassant gereint or neiUtu yr iarlL ac enit or tu aralL Yn nessaf y enit y bren- hin bychan. Odyna y iarlles yn nessaf y ereint. Pawb gwedy hynny ual y gwedei udunt. Ac ar hynny medylyaw aoruc gereint am y gware. atheb- ygu na chaffei ef uynet yr gware. Apheidaw abwytta oachaws hynny. fcJef Äoruc y iarll edrych ar ereint amedylyaw. Athebygu panyw rac mynet yr gware yd oed yn peidyaw abwytta. Ac yndrwc gantaw gwneuthur y gwar- yeu hynny eiryoet. kynny bei namyn rac coUi gwas ky8tal agereint. Ac ot archei ereint idaw peidaw ar gware hwnnw. ef abeidei vyth ynllawen ac ef. Ac yna ydywawt y iarll wrth ereint. Pa uedwl yw dy teu di unben pryt na bwyttehych. Os petrussaw yd wyt ti uynet yr gware ti a geffy nat eU ych. ac nat eldyn vyth idaw oth enryded ditheu. Duw adalo itti heb y gereint. Ac ny mynnaf i namyn mynet yr gware am ^jrfarwydyaw. idaw. Os goreu gennyt ti hynny ti ae key yn Uawen. Goreu ysgwir heb ynteu. Abwytta aorugant. adogynder o wassfioiaeth. Ac amylder o anregyon. aUuos- «ogrwyd owirodeu ageflfynt. A phan daruu bwytta. kyuodi aorugant. agalw Äoruc gereint am y uarch ac arueu. agwiscaw ymdanaw ac am y uarch a oruc. adyuot aorugant yr hoU niueroed. yny vydant ynymyl y kae. Ac nyt oed is y kae awelynt nor dremynt uchaf awelynt ynyr awyr. ac ar bop pawl oc awelynt yny kae ydoed penn gwr. eithyr deu bawL ac amyl iawn oed y polyon yny cae a thrwydaw. Ac yna ydywawt y brenhin bychan. ageiff neb vynet ygyt ar imben namyn ef ehim. Nacheiff heb yr owein iarU. Pagyueir heb y gereint ydeir yma. Na wnn i heb yr owein namyn y gyueir y mynnych ac y bo hawssaf gennyt dos. Ac ynehouyn dipetrus mynet aoruc gereint racdaw yr nywl. A phan edewis y nywl ef adoeth y berUan uawr. aUanneich awelei yny berUan. AphebyU obaU pen- GERAINT AB ERBIN. 97 goch aweleî yny llannerch. adrws y pebyll awelei yn agoret. ac auallen aoed ygkyneir drws y pebyll. Ac ar yscwr or auallen ydoed com canu mawr. adisgynny aoruc ynteu yna adyuot yr pebyll y mywn. Ac nyt oed yny pebyll namyn vn vorwyn yneisted ymywn cadeir eureit. A chadeir arall gyuerbyn ahi ynwaac. Sef aoruc gereint eiated yny gadeir waac. A unben heb y uorwyn. ny chynghoraf i ytti eiated yny gadeir honno. Paham heb y gereint. Y gwr bieu ygadeir honno ny diodeuawd y arall eÌBted eiryoet yny gadeir. Nymtawr i heb y gereint kyt boet drwc gantaw ef eieted yny gadeir. Ac ar hynny wynt a gly wynt twryt mawr ygkylch y pebylL Ac edrych aoruc gereint pa ystyr oed yr twryf. Ac et awelei uarchawc allan ar gatuarch ffroenuoUdrut awyduawr esgyrnnbraflFl achwnsallt deuhanner ym- danaw. ac am y uarch. adogjmder o arueu ydan hynny. Dywet unben heb ef wrth ereint pwy aerchis itti eisted yna. Myhun heb ynteu. Cam oed itt wneuthur kewilyd kymeint ahwnnw imi agwarthaet. achyuot ti odyna y wneuthur iawn ymi amdy agkemhendawt dy him. Achyuodi aoruc gereint. Ac yndiannot mynnet y ymwan aorugaat. athorri to o belydyr aorugant. athorri yr eildo. athorri y dryded do, adymodeu caletchwerw kyflym- drat arodeî pob un onadunt y gilyd. Ac yny diwed llidiaw aomc gereint. agordinaw y uarch ae gyrchu. a gossot amaw yghedemit y daiyan. yny hyllt ac yny uyd penn ywaew yny araeu. Ac yny dyrr y holl gegleu. Ac hynny uyd ynteu dros bedrein yuarch yr llawr hyt gwaew gereint. ahyt y vreich yn wysc y benn. Och arglwyd heb ynteu dy nawd. a thi agejfy a vynnych. Ny mynnaf i heb ynteu namyn nabo yma vyth ygware hwnn nar cae nywl. nar hut na Uetrith ar y uu. Ti a gefiy hynny ynllawen arglwyd. Par ditheu heb ef vynet y nywl ymeith or lle. Can di y corn racco heb eflf. Ac yr awr y kenych ef aa y nywl ymeith. Ac yny canei ef uarchawc am byryei i.nyt aei y nywl vyth odyna. Athrist agoualus oeJ enit yny Ue ydoed rac goual am ereint. Ac yna dyuot aomc gereint achanu y com. Ac yr awr y rodes unllef amaw. yd aeth y nywl ymeith. Ac ydoeth yniuer ygyt. ac y tagnouedwyt pawb o nadunt ae gilyd. Ar nos honno y gwahodes y iarll ereint ar brenhin bychan. Athrannoeth y bore ygwahanyssant. Ac yd aeth gereint parth ae gyuoeth ehun. Ac y wledychu ohynny allan ynllwydyannus ef ae uilwryaeth ae wychdra ya parhau ganglot ac etmic idaw. ac y enit o hynny allan. YSTORI KULHWCH AC OLWEN, NEü HANES V TWRCH TRWYTH. KlLYD mab kelydon wledic aujainei wreic kynmwyt ac ef. Set gwreic a yynnawd goleudyd merch anlawd wledic. Gwedy ywest genthi mynet y wlat yggwedi malkawn a gefFyt ettiued. AchafFel mab ohonunt ÌTvry wedi y wlat. Ao ar awr y dellis beichogi. ydeuth hitheu yggwylltawc heb dy anhed. Pan dyuu y thymp idi. ef a dyuu y iawnbwyll idi. Sef y dyuu. mynyd yd oed meichat ynkadw kenuein o uoch. acrac ouyn y moch engi aoTUC y yrenhines. a chymryt y mab aoruc y meichiat hyt pan dyuu yr llye. abedydyaw y mab a wnaethpwt. a gyrru kulhwch aniíiw. wrth y gaffel yn retkyrr hwch. Bonhedic hagen oed y mab. Keuynderw y arthur oed. A rodi y mab awnaethpwyt ar ueithrin. Agwedy hynny cleuychu mam y mab goleudyd merch anlawd wledic. Sef aoruc hi galw y chymar attei. Ac yna ydywat hi wrthaw ef. marw uydaf i orcleuyt hwnn. agwreic arall auynny ditheu. arecdouyd ynt ygwraged weithon. Drwc yw itti hagen llygru dy uab. Sef y harchaf itt na mwnnych wreic. hyt pan welych dryssien deu peinawc ar vymbed i. ac adaw aoruc j-nteu. ac erchi idaw amlynu y bed bop blwydyn hyt nathyuei dim amaw. marw uu y brenhines. Sef awnaei y brenin gyrru gwas bob bore i edrych a dyuei dim arybed. Gwallocau aoruc yr arthro ympenn y eeith mlyned yr hynn aaddawssei yr uienhines. Diwarnawt ynhely y brenhin. dy gyrchu y gord- lan aoruc y brenhin. gwelet y bed a vynnei trw y kaffei wreika. agwelet y dryBSÌen aoruc. Ac mal y gwelas. mynet aoiuc y brenhin ygkyghor pale kaffei wreic. Heb un or kynghorwyr. mi awyddwn wreickada itt awedei. Sef yw honno gw^reic doget vrenhin. Kynghor uu gantvnt y chyrchu. allad y brenhin. adwyn y wreic gantunt aorugant. ao un uerch oed idi gyt ahi agoresgyn tir y brenhîn awneuthant. Dydgweith ydaeth y wreicda allan y EULHWCH AC OLWEN. 99 orynideîth. ydeuth y dy henwrach oed yny dref heb dant jmy phenn. Ac y dywawt y urenhines ha wrach adywedy di ymi y peth aovynnaf itt yr duw. ble mae plant y gwr amllathrudawd yggordwy. Heb y wrach nit oes blant idaw. heb y urenhines. gwae uinneu vyndyuot at anuab. Ac yna y dy wawt y wrach. nyt reit itti hynny. Darogan yw idaw kaffel etiued o honat ti. yr naslcaflo o arall. Na wnadristyt heuyt un mab yssyd idaw. mynet aoruc y wreicda yn llawen atref. Ac a dywawt lii wrth y chymar. Pa ystyr yw gennyt ti kelu dy blant ragof i. heb y brenhin. a meinheu nys kelaf weithon. kenattau y mab aorucpwyt. adyuot ac ef yr Uys. Dywedut aoruc y lysuam wrthaw. Gwreic yssyd da itti y cliael. amerch yssyd imi gwiw y bob gwr da yny byt. y dywawt y mab. nyt oet ymi ettwa wreicka. Ac yna y dyw- awt hitheu. Mi atynghaf dynghet itt na chyflado dy ystlys wrth wreic. hyt pan geflych olwen merch yspadaden pennkawr. lliwaw aoruc y mab. amynet serch y uorwyn yn ympob aelawt idaw yr nas gwelsei eiryoet. Ac yna y dywawt ydat wrthaw. Ha uab py liuy di. Pydrwc yssyd arnat ti. vy Uys- suam adynghwys im na chaflwyf wreicbyth hyt panngaffwyf olwen merch yspadaden bennkawr. Hawd yw itti hynny heb y dat wrthaw. Arthur ys- syd geuynderw itt. dos att arthur. y diwyn dy wallt. ac erchych hynny idaw yngyuarws itt. Myned aoruc y mab ar orwyd pennlluchhvyt pedwar gayaf gauyl gyvwng karngragen. A ffrwyn eur kymibiawc yny benn. a chyfrwy eur anllawd y danaw. A deupar aryannhyeit lliueit yuy law. Gleif penntirec yny law. kyuelin dogyn gwr odrwm hyt awch y gwaet ar y g^vynt adgyrchei. bydei gynt nor gwlithin k}Titaf or konyn hyt y Uawr pan uei uwyhaf y gwlith vis meheuin. Cledyf eurdwm ar y glun. arac llauyn eur idaw. a chroes eurgrwydyr arnaw. alliw Uuchet nef yndi. a Ihidgorn eliffeint yndi. a deu vilgi uron wynnyon vrychion tu racdaw. a gwrdtorch rudem am vynwgyl pob un o guwch ysgwyd. hyt ysgyuam. yr hwnn auei or parth asseu a vydei or parth deheu. ar hwnn auei or parth deheu auydei or parth asseu. mal dwy uorwennawl yn darware yny gylch. Pedeir tawarchen a ladei bedwarcam y gorwyd. mal pedeirgwen- nawl ynyr a^vyr uch y benn. gweitheu uchot. gweitheu issot. Uenii o boiffor pedeir ael ymdanaw. ac aual eur wrth bop ael idi can mu oed werth pob aual. Gwerth trychanmu oeur gwerthuawr oed yny archenat. aewarth- afleu sanguarwy o benn y glun hyt ymblaen y bys. Ny chrymei vlaen blewyn ydanaw rac yscawnet tuth y gorwyd oed y danaw ynkyrchu porth llys arthur. y dywawt y mab. aoes borthawr. Oes ahitheu nybo teu dy benn byrr y kyuerchy di. Mi a uydaf borthawr y arthur bop duw kalan 100 Y MABINOGION. ionawr. am rao lonyeit nagen y vlwydyn eithyr hynny. Nyt amgen huan- daw. agogigwc. a llaeskenym. aphennpingyon a ymda ar y benn yr arbet y draet. nyt wrth nef. nyt wrth dayar. namyn ual maen treigyl ar lawr llys. agor y porth. Nac agoraf. Py ystyr nasagory di. Eyllell aedyw ym bwyt allynn ymbual. Ao amsathyr neuad arthur. namyn mab brenhin gwlat teithiawc. neu gerddawr adycko y gerd. ny atter y mywn. llith yth gwn ac yth ueirch. agolwython poeth pebreid y titheu. agwin goiysgalawc. adidan gerddeu ragot. Bwyt degwyr. adeugeint adaw attat yr yspytty. yno ybwytta pellennigyon. a maibyon gwladoed ereiU. nid ergyttyo kylch yn Uys arthur. Ni byd gwaeth imi yno. no chyt ao arthur yn y Uys. Gwreic y gyscu genthi. adîdan gerdeu rac dy vronn. auoiy pryt anterth pan agorer y porth rac y niuer a deuth yma hediw. Bydhawt ragot ti gyntaf ydagorir y porth. Achyfeisted a wnelych yny lle adewissych yn neuad arthur. oe gwarthaf hyt y gwaelawt. Dywedut aoruo y mab ny Mmaf i dim o hynny. ot agory y porth da yw. Onys agory mi adygaf angclot yth arglwyd. adryceir y titheu. a mi adodaf teir diaspat ar drws y porth hwnn. hyt nabo angheuach ympenn pengwaed yngkemy w. ac yggwaelawt dinsol yny gogled. ac ynesgeir oeruel yn iwerddon. ac yssyd o wreic ueichiawc yny llys honnmethawd eu beîchiogi. Ac arnimt beichawc o nadunt ymchoelawd eu kall- onneb yn wrthrwm heint amadimt mal bont ueichawc byth o hediw allan. Heb y glewlwyt gauaeluawr Padiaspettych di bynnac am gyfreitheu llys arthur. nyth ellyngir di y mywn. yny elwy fi y dywedut y arthur gysseuin. Ac yna y doeth y glewlwyt yr neuad. ac y dywawt arthur wrthaw. Chwedleu porth gennyt. Ys ethyw gennyf deuparth vy oet. adeuparth y teu ditheu. mi auum gynt ygkaerse. ac asse. yn sachasalach yn lotor. affotor. Mi auum gynt ynyr india uawr. ar india vechan. Mi avum gynt yn ymlad deu ynyr pan ducpwyt y deudec gwystyl olychlyn. ami auum gynt ynyr egrop. ami auum ynyr aflfric. ac yn ynyssed corsica. ac ygkaer bryth- wch. abrythach. auerthach. Mi auum gynt pan ledeist di deulu clis mab merin. Panledeist mil du mab ducum. mi a uum gynt pan oresgynneist roec wrth parth y dwyrein. mi auum gynt ygkaer oeth ac anoeth. Ao ykkaer neuenhyr naw nawd teym. dynyon tec awelsam ni yno. ny weleis i eiryoet dyn kyuurd ar hwn yssyd yn drws y porth yr awr honn. Ac y dywawt arthur. Os ar dygam yr doethost y mywn. dos ar dy redec allan. ar sawl aedrych y goleu. Ac aegyr y lygat. ac ae kae angheugaeth idaw. agwassanaethet rei o vuelin goreureit. ac ereill agolwython poeth pybreid hyt pan vo parawt bwyt allyn idaw. ysdyhed abeth gadu dan wynt a glaw y kyfryw dyn adywredy di, Heb y kei. myn llaw vygkyueillt pei RULHWCH AC OLWEN. 101 gwnelhit vygkyghor i ny thorrit fc^rfreîtheu y llys yrddaw. Nawir kei wynn ydym wyrda hyt tra yndygyrcher. ydyt no mwyaf y kyuarwB arod- honL Mwy vwy vyd yn gwrdaaeth ninneu ac anclot. ac anhetmic. ac ydoeth glewlwyt yr porth. ac agori y porth racdaw. Ac yr y pawb dÌBgynnu wrth y porth ar yr y8gynnvaen nyedisgynnawd ef. namyn ar y gorwyd y doeth y mywn. Ac y dywawt kulwch. henpych gwell penteymed yr ynys hon. ny bo gwaeth yr gwaelawtty. noc yr gwarthafdy. Poet yn gystal yth deon ath niuer ath gatvridogyon y bo y gwell hwnn. Ny bo didlawt neb o honaw mal y mae kyflawn y kyuercheis i well itti, Poet kyflawn dy rat titheu« ath glot ath etmic yn yr ynys honn. Henpych gwell ditheu heb yr arthur. Eisted y rwg- deu or milwyr adidangerd a ge^y rac dy uron. a breint teym amat gwrthrychyat teyraas pyhyt bynnac y bych yma. A phan rannwyf uynda y ospeit aphellennm'gyon. bînt yth law panydechreuwyf yny llys hon. Heb y mab. ny deuthum i yma yr ffrawdunyaw bwyt allyn. namyn or kafifaf vygkyuarws y dalu ae uolî awnaf. nys kaffaf dwyn dy agclot tî awnaf hyt y bu dy glot ympedryuol byt bellaf Heb yr arthnr yna. kanny thriggy di yma unben. ti ageffy y kyfarw8 a notto dy benn ath dauawt. hyt y sych gwynt. hyt y gwlych glaw. hyt y treigyl heuL hyt yd amgyffret mor. hyt yd ydiw y dayar. eithyr vy llong. am llen. a chaletuwlch uyg cledyf. arongomyant uyggwaew. ac wyneb gwrthuoher uyn taryan. acharnwenhau vygkyllell. a gwenhwyuar vyggwreic. Gwir duw ar hynny ti ae keffy yn llawen. Not a nottych. Diwyn vyggwallt a uynnaf. Ti ageffy hynny. cymryt crip eur o arthur. a gwelleu a doleu aryant idaw. achribaw y benn aorac. agouyn pwy oed aomc arthur. mae vyg- callon i yntirioiii wrthyt. mi awn dy hanuot om gwaet. dywet im pwy wyt. Dywedaf heb y mab. kulhwch mab kilyd. mab kyledon wledic, a oleudyd merch anlawd wledic vy mam. Gwir yw hynny heb yr arthur. keuynderw wyt titheu ymi. Not anottych athi ae keffy. a notto dy benn ath dauawt. gwir duw im ar hynny agwir dy deymas. ti ae keffy yn llawen. Nodaf amat. kaffel im olwen merch yspadaden penkawr. ae has- Bwynaw awanaf ardy uilwyr. Asswynaw y gauarws o honaw ar gei. abedwyr. agreidawl galldonyd. agwythyr uab greidawL agreit mab eri. Achyndelic kyuarwyd. athathal twyll goleu. A maelwys mab baedan: achrychwr m. nea achubert m. daere. aphercos m. poch. a lluber beuthach. A chomil bemach, agfwynn m. nud. ac edem m. nud. ac adwy mab gereint. afflewdur fflam wledic. a ruawn pebyr m. dorath. a bratwen m. moren mynawc. a moren mynawc ehun. a 102 Y MABINOGION. dalldaf eil kimin cof. a mab almi dyuet. a mab saidî. a mab gwryon, Ac uchtrut ardywat kat. achynwas curuagyl. a gwrhyr gwaithecuras. Ac Ispebyr ewingath. agallcoyt gouynynat. aduach. agrathach. a nerthach. meibion gwawr dur kyruach. o wrthtir uffern. pan hanoed y gwyr hynny achilyd canhastyr. achanastyr kanllaw. Achors cant ewin. ac esgeir gulhwch gouynkawn. Adrustwm hayarn. aglewlwyt gauaeluawr. a lloch llawwyn- nyawc. Ac aunwas adeiniawc. a sinnoch mab seithuet. agwennwynwyn mab naw. a bedjrw mab seithuet. a gobrwy m. echel uordwyttwll. Ac echel uordwyttwll ehim. amael m. rojcol A datweir dallpenn. agarwyli eilgwythawc gwyr. a g^yythawc gwyr ehun. Agormant m. ricca. a menw. m. teirgwaed. a digon m. alar. a selyf m. smoit. a gusc m. atheu. a nerth m. kedam. admtwas m. tryffin. a thwrch m. perif. athwrch m. annwas. a lona urenhin ffreinck. a sel m. selgi. atheregut. m. laen. Ä sulyen m. laen. abratwen m. laen a moren m. laen asiawn m. laen achradawc m. laen. Gwyr kaer tathal oedynt kenedyl y arthur o bleit y dat. Dirmyc m. kaw. a Justic m. kaw ac etmic m. kaw. ao angawd m. kaw. ac ouan m. kaw. acheUn m. kaw. a chonnyn m. kaw. a mab sant m. kaw. a gwyngad m. kaw. allwybyr m. kaw. achoth m. kaw. a meiUc m. kaw. achynwas m. kaw. ac ardwyat m. kaw. Ac ergyryat m. kaw. a neb m. kaw. agilda m. kaw a chalcas m. kaw. a hueil m. kaw. nyt asswynwys eiryoet ynllaw arglwyd. a samson uinsych. a theleessin pennbeird. amamawydan m. llyr. allary m. kasnar wledic. ac ysperni m. fflergant brenhin llydaw. a saranhon m. glythwyr. a llawr eilerw. ac annyanniawc m. menw. m. teirgwaed. A gwynn. m. nwyvre. a fflam m. nwyvre. a gereint m. erbin. Ac ermit m. erbin. a dyuel m. erbin. agwynn m. ermit. a chyndrwyn m. ermit. A hyueid unllen. Ac eidon uawr urydic. a reidwn arwy. agormant m. rîcca. brawt y arthur o barth y uam. penn- hynef kerayw y tat. a llawnrodet uamawc. a nodawl vaiyf twrch. aberth m. kado. a reidwn m. beli. ac Iscouan hael. ac íscawin m. panon. a momran eiltegit. ny dodes dyn y araf yndaw ygkatgamlan. rac y hac- cret. pawb a dybygynt y uot yngythreul canhorthwy. blew oed araaw ual blew hyd. a sande bryt agel. ny dodes neb y waew yndaw ygkatgamlan. rac y decket. pawb a debygynt yuot yn agei kanhorthwy. achynnwyl 4sant. y trydyd gwr adîhengis o gatkamlan. ef a ysgarwys diwethaf ac arthur y ar hen groen y uarch. ac uchtryd m. erim. Ac eus m. erim. a henwas adeinawc m. erim. a henbetestyr m. erim. Ac sgilti yscawntroet m. erim. Teir kynnedyf aoed ar y trywyr hynny. henbedestyr ni chauae eiiyoet ae ^yffrettei o dyn. nac ar uarch. nac ar droet. Henwas adeinawc RULHWCH AC OLWEN. lOa ny allwys mil pedwar troetawc eiryoet y ganhymdeith hyt un erw. y chwaethach a uei bellach no hynny. Sgilti ysgawndroet pan uei wyn hwyl kerdet yndaw wrth neges y arglwyd. ni cheisewys ford eiryoet am gwypei pa le yd elei. namyn trauei y mywn coet aruric y coet y kerdei. ac yn hyt y oes ny fflygwys konyn dan y droet yghwaethach torri rac y ysgawnet. Teithi hen. m. gwynhan. a oresgynnwys mor y kyuoeth. ac y dihengis ynteu o vreid. ac y doeth att arthur. a chynnedyf aoed ar ygyllell. yr pan deuth yma nythrigyawd cam amei vyth. ac wrth hynny y tyu- awd heint yndaw. anychtawt hyt tra uu uyw. ac o hynny y bu uarw. Acharnodyr m. gouynyon hen. Agwenwynwyn m. naf gysseuin rysswr arthur. A llysgatrud emys. Agwrbothu hen. ewythred arthur oedynt vrodyr y uam. Kuluanawyt m. goryon. a llenuleawc wydel o bentir ganion. adyu- ynwal moel. Adunart brenhin y gogled. Teirnon twryf bliant. athecuan gloff. Athegyr talgeliawc. Gwrdinal mab ebrei. a morgant hael. Gwystyl mab. Run m. nwython. A llwydeu m. nwython. Agwydre m. Ilwydeu. owen- nabwy merch y uam. hueil y ewythyr ae gwant. ac am hynny y bu gas rwng hueil ac arthur am yr archoil. Drem vab drcniidyt. awelei o gelli wic ygkernyw. hyt ympenn blathaon ymprydein. pan dyrchauei y gwydbedyii y bore gan yr heuL Ac eidyol m. ner. aglwydyn saer. awnaeth ehangwen neuad arthur. Kynyr keinuaruawc. Kei a dywedit y uot yn vab idaw. ef adywawt wrth y wreic. o sit rann y mi oth uab di uorwyn oer vyth vyd y gallon. Ac ny byd gwrcs yny d^vylaw. kynnedyf arall amaw. 0& mab imi uyd kyndynnyawc uyd. Kynnedyf arall auyd amaw. Pandycko beich na mawr na bychan iio. ny weUr vyth nac rac y wyneb na thrae- geuyn. Kynnedyf arall heuyt auyd amaw. ny pheit neb adwuyr ac athan yngystal ac ef. Kynnedyf arall auyd amaw. ny byd gwassanaethwr naswdwr mal ef. Henwas. a hen wyneb. a hen gedymeith y arthur. Gwallgoyc un arall. y dref y deyhei. kyt bei trychant teî yndi. or bei cisseu dim amaw. ny adei ef hun vyth arlygat dyn tra uei yndi. Berwyn mab gerenhir. Apharis brenhin ffreinc. ac osla gyllelluawr. aymdygei broyn- Ilauyn verr Ilydan. pan delei arthur aeluoed y uronn llifdwr y keissit lle kyuing ar y dwuyr. ac ydodit y gyllell yny gwein ar draws y Ilifdwr. digawn o bont uydei y lu teir ynys prydein. Ae their rac ynys ac eu haureitheu. Gwydawc mab menestyr aladawd Kei. Ac arthur alladawd ynteu. ae urodyr yn dial Kei. Garanwyn mab kei. ac amren mab bedwyr. ac ely amyr. a reu rwyd dyrya a run radwem. ac eli a thrachmyr pen kynydyon arthur. AUwydeu mab kelcoet. A hunabwy mab gwryon. a gwynn got y fron. a gweir datharwennìdawc. A gweir m. kadell m. tal 104 Y MAblNOGION. aryant. a gweir gwrhyt ennwir. A gweir baladyr hir. ewythred y arthur vrodyr y iiam. meibon Uwch llawwynnyawc ortu draw y uor terwyn. Ilenlleawc wydeL Ac arderchawc prydein. Cas mab saidi. Gwrvan gwallt auwyn. a gwellennhîn brenhin ffreinc. a gwittart mab oed bren- hin Iwerdon. Garselit wydel. Panawr pen bagat. A ffleudor mab naf, Gwynnhyuar maer kernyw adyfneint. nawuet gwr aystoues katgamlan, Keli a chueli. agiUa goea hyd. trychannerw alammei yny un Uam penn Uemhidyd Iwerdon oed hwnnw. Sol. agwadn ossoL agwadyn oedyeith. Sol aallei seuyll undyd ar y untroet. Gwadyn ossoL pei safhei ar benn y mynyd mwyhaf yny byt. ef auydei yn tyno gwastat dan y traet. Gwadyn o deith kymeint ar vas twym pantynnit or eueil oed tanllachar y wadneu. pangyuarffei galet ac wynt. ef aarllwyssei fford y arthur yny llud. Hirerwm. a hir atrwm. y dyd y delynt y west. tiychantref aachubit yn eu kyfaeir gwest hyt nawn awneynt adiotta hyt pan vei nos pan elynt y gysgu. Ac yna penneu y pryuet a yssynt rac newyn mal pci nat yssynt uwyt eiryoet. Pan elhynt y west nyt edwynt wy na thew. na thenev. na thwym. nac oer. na sur. na chroew. nac ir na hallt na brwd nac of. Huarwar mab aflawn a nodes ywala ar Arthur yny gyu- arws. trydyd gordibla kemyw vu pan gahat y wala idaw. ny cheffit gwynngwen amaw vyth. namyn tra uei lawn. Gware gwallt euryn. Deu geneu gast rymi. gwydrat. agwydneu astms. Sugyn m. sucnedyd. a suc- nei y morawl y bei drychanllong amaw. hyt nabei namyn traeth sych. Bronllech md aoed yndaw, Racymwri gwas Arthur. dangossit yr yscubawr a uynnit idaw. kyt bei i rwyf dec erydyr ar hugeint yndi. ef ae trawei affìist hayam hyt na bei well yr rethri ar trostreu. ar dulatheu. noc yr mangeirch yn gwaelawt yr yscubawr yny ueistawn. adygyflwng ac anoeth ueidawc. ahîr eidyL ahir amreu deuwas y arthur oedynt. a Gweuyl mab gwestat. y dyd y beidrist y goUyngei y IleiU weuyl idaw y waeret hyt y uogeL ar Ilall a uydei. yn pennguch ar y penn. Ychdryt uaryf draws. auyryei y uaryf goch seuydlawc aoed idaw dros wythdrawst adeugeint a oed yn neuad arthur. EUdyr gyfarwyd. yskyrdaf. ac yscudud. deu was y wen- hwyuar oedynt. kynn ebrwydet oed eu traed wrth eu neges ac eu medwL Biys uab bryssethach o dal y redynawc du obrydein. a gmdlwyn gorr. Bwlch. achyuwlch. a sefwlch. meibon cledyf kyfwlch. wyron cledyf difwlch. Teir gorwen gwenn eu teir ysgwyd. Tri gouan gwann eu tri gwaew. Tri benyn. byneu eu trichledyf. Glas. Glessic. Gleisat eu tri chi Kall. CualL Cauall. eu tri meirch. hwyrdydwt. adrwcdydwt a llwyrdydwc. eu teir gwr- aged. Och. agaiym a diaspat eu teir wyryon. Iluchet. aneuet ac e^saiwet Y MABINOGION, MEWN CYMRAEG DIWEDDAR. MATH AB MATHOmW. [DiCHON mai yr enw mwyaf priodol ar y rhamant ysblenydd lion a fuasai Llew Llaw Gi(ffesy ac nid Math ab Mathonwy^ gan mai y Liew mewn gwirionedd ydyw ei liàrwr, er mai Math ydyw ei phen hudolwr, ac raai ei swynlath fedrus ef sydd yn peri yp ysgogiadau mwyaf pwysig ynddi. Diau fod Math yn ymherawdwr ap fyd yr Hud a Lledrith Prydeinig ; ac fel y cyfryw y cyfeirir ato gan feirdd a lienorion yr oesau. * Triwyr Hud a Lledrith Ynys Prydain : Math ab Math- onwy, ac efe a ddangoses ei hud i Wydion ab Don ; a Älenyw ab Teirgwaedd, a ddysges ei hud i Uthr Bendragon ; a Rhuddiwm Gawr, ac efe a ddysges ei lind y gan Eiddic Gorr a Choll ab Coilfrewi. '—rríoctW 90. Mewn Trioetìd arali (xxxL), cysyiltir ei enw hefo Menyw ab Teirgwaedd ac Eiddiiic Corp, Cyfeirir yn fynycii ato yn ngwaith Taiiesin, a gogynfoirdd eraiil, megys yn Cad GoddeUt Marwìvad Aeddan o Foìi, dcc. Pwy oedd Math, ac yn mba oea yr oedd yn byw, y mae yn anhawdd os nid annichonadwy ateb ; ond blodeuai yn y cyfnod liwyD.~£r hyn, pa 'ddeiyn pa'i haint Pwj áj henw, prjd henaint ? Dylluan.— Boncdd gwellgwedd i'm gelwynt, Biodeuwedd wrth gjfedd gynt ; Merch i arglwydd. ail Melrchion, Wyf fl, myn Dewí ! o Fon. Bardd — Hoywfun wen, gwawr ei henwi £r trist ion, pwy a'th troei ti ? Dylluan.— Gwydion fab Don ar Gonw}', Hudlath ni bu o'i fath fwy A'm httdodd i o'm hoywder I'r poen a weli, nid per.' Haul dramawT o hil dremynt, Am heuru ei garu gynt, Goronwy fab Pefr Goronhir, Arglwydd Penllyn hoyw^-n hir. a Ardudwy, — Saif Dyffryn Ardudwy ar fìn y môr yn nghwr gorllewinol sir Feirionydd. y mae'r boll fangre yn fyw gan ddyddordeb hanesyddol a chwedlonol. Yn y naiU beu iddo, Baif Castell Harlech, maes cynifer o ddigwyddiadau cyffrous o amser Brauwen ferch Llyr a Dafydd ab Einion i lawr hyd ddyddiau y Weriniaetb ; yn y pen arall, Bron y Clydwr, caltref yr ben Buritan Hugh Owen ; ar ci du dwyreiniol, ceir bwlch, llo y coUwyd llawer o wacd y dewrion gynt, a elwir Drws Ardudwy ; ac ar yr ochr arall, * 'E geir lle bu yd a gwin fawr grugiau o for gregin,' canys yno y gorwedd tan y môr barus adfeilion Cautref y Gwaelod. MATH AB MATHONWY. 15^ ydoedd lys a elwir Mur y Castell, yn ngwrthdir Ardudwy. Yno y cyfaneddodd ac y gwladychodd ef, a phawb a fu foddlon iddo ef a'i arglwyddiaeth. Ac un diwrnod, efe a aeth i Gaer Dathal, i ymweled â Math ab Mathonwy; a'r un dydd hithau a gerddodd yn y llys, A hi a glywai lef corn; ac ar ol Uef y corn, wele hydd blin yn myned heibio, a chwn a helwyr o'i ol ar draed ac ar feîrch. *Danfonwch was,' ebe hi, *î wybod pwy yw y nifer acw.' Y gwas a aeth a gotyn pwy oeddynt. *Gronw Pebr^ yw hwn, y gwr sydd yn arglwydd ar Benllyn,' ebynt hwy; a hyny a ddywed y gwas iddî hithau. Yntau a gerddodd ar ol yr hydd, ac ar yr afon Gynfael y goddiweddodd ac y lladdodd ef. Ac wrth flingo yr hydd, a bwydo ei gwn, yno y bu hyd oni ddaeth y nos amo ; a phan oedd y dydd yn adfeilio a'r nos yn neshau, efe a ddaeth at borth Uys Mur y Castell. *Diau,' cbe Blodeuwedd, *ni a gawn ein goganu gan y penaeth hwn, onis gwahoddwn eí i mewn.' * Diau, arglwyddes,* ebynt hwy, * iawnaf yw ei wahodd.' Yna yr aeth cenadau ato, ac efe a gy- merth ei wahodd yn llawen, ac a aeth i mewn. ELithau a ddacth i'w groes- awu, ac i gjrfarch gwell iddo. * Arglwyddes,' eb efe, *Duw a dalo it' dy garedigrwydd.' Wedi diosg ei wisg helwriaethol, myned i eistedd a wnaethant. A Blodeuwedd a edrychodd amo; ac o'r awr yr edrychodd hi arno, hi a lan- wyd yn gyflawn o'i serch. Yntau a edrychodd arni hithau, a'r un meddwl a ddaeth ynddo ef ag oedd ynddi hi ; ac nis gallai gelu ei fod yn ei chara, a'i fynegi iddi a -wnaeth. Hyn a barodd iddi ddirfawr lawenydd ; ac o achos y serch a'r cariad a ddodasai pob un ohonynt ar eu gilydd y bu eu hym- ddiddan y nos hono, ac i gysgu yr aethant. Dranoeth, efe a geisiodd fyned ymaith. *Diau,' ebe hi, *nid ai di oddiwrthyf fi heno.' Y nos hono hefyd y buant yn nghyd ; ac y bu cynghor ganddynt pa fodd y caent fod yn nghyd yn barhaus. * Nid oes gynghor,' eb efe, * onid un ; ceisio cael gwybod ganddo pa flFordd y daw efe i'w angau, a hyny yn rhith gofal am dano.' Dranoeth drachefn, efe a geisiodd fyned ymaith; ac ebe hi, *Diau, ni chynghoraf di heddyw i fyned oddiwrthyf fi/ *Diau,' ebe yntau, *gan mai felly y cynghori di, nid af finau. Ond dywedaf, er hyny, fod peiygl ^ Gronw Pebyr.—'Eîe ydoeJd arglwydd Penllyn, yn mlaen Dyffryn Edernion. Safai ei syfoeth oddiar Lyn Tegid, yn Meirion. Cofnodir ei deulu, nea ei wyr, yn Tri 36, fel hyn : • Tri anniweir deulu Ynys Prydain ; Teulu Goronwy Pefyr o Benllvn a ommeddaaant eu harglwydd o erbynioit y gwenwynwaow gan Llew Llaw Gyffcs yn iJech Oronwy ym blaen Cynfael yn Ardudwy.' Y ddau deulu eraill oeddynt yr eiddo Gwrgi a Pheredur a theulu Alaa Fyrgan. 16 Y MABINOGION. i'r penaeth biau y llys ddyfod adref.' 'le/ ebe hî, *yforu mî a ganiataf i ti fyned ymaith/ A'r diwrnod nesaf, efe a gychwynodd, ac ni luddiodd hithau ef. *Cofia,' eb efe, *yr hyn a ddywedais wrthyt, ac ymddyddan yn ddwys âg ef, a hyny yn rhith ysmaldod cariad; a deisyf wybod ganddo pa flfordd y gallai ddyfod i'w angau.' Yna y daeth Llew Llaw Gyffes adref ; a threulio y dydd a wnaeth- ant trwy ymddyddan, a cherdd, a chyfeddach; a'r nos hono, i gysgu yn nghyd yr aethant. Ac efe siaradodd â hi unwaith ac eilwaith, ac nid atebodd hi iddo. * Pa beth a ddarfu i ti?' eb efe, *a wyt ti yn iach?* *Meddwl yr ydwyf,* ebe hi, *yr hyn nis meddyhet ii am danaf i, sef gofalu am dy angau di, os elit ti o'm blaen i.' *Duw a dalo iti am dy ymgeledd,' eb efe, *oni ladd Duw fî, nid hawdd fy lladd.' *A wnei di, er Duw ac erof inau, fynegi imi pa ffurf y daw dy angau; canys gwell yw fy nghof i er gochelyd yr anffawd hono na'r eiddot ti.* * Dywedaf yn llawen,' eb efe, *nid hawdd y gellir fy lladd, oddieithr trwy ergyd, a rhaid iddynt fod flwyddyn yn gweuthur y bar y lleddir fi âg ef, ac heb wneuthur dim amo ond pryd aberth ddydd Sul.' ' Ai dyogel hynny ? * «be hi. * Dyogel ddigon,' eb efe ; * ac ni ellir fy lladd i mewn tŷ, nac allan o dŷ; ni ellir fy Uadd ar farch nac ar fy neudroed.' *Pa ffordd ynte,' ebe hi,' *y gellir dy ladd di?' *Mi a ddywedaf i ti,' ebe yntau, * gwneuthur badd imi ar lan afon, a gwneud cronglwyd uwch ben y gerwyn, a dwyn bwch a'i ddodi gerllaw y gerwyn ; a dodi ohonof inau y naill droed ar gefn y bwch, a'r Uall ar ymyl y gerwin; a phwy bynag a'm tarawai felly, a'm lladdai.' Ebe hithau, * Diolchaf i Dduw, hawdd yw ysgoi hyny.' Nid cynt y clywodd hi yr ymadrodd nag y danfonodd at Gronw Pebyr. A Gronw a lafuriodd yn gwneud y waywffon ; ac yn mhen un dydd a blwyddyn, yr oedd yn barod, ac efe a beris i Flodeuwedd wybod hynny. 'Arglwydd,' ebe hi wrth y Llew, *yr wyf wedi meddwl pa fodd y gallai fod yn wir yr hyn a ddywedaist ti wrthyf gynt; ac a ddangosi di i mi pa fodd y safet ti ar ymyl y gerwyn ac ar y bwch, os ceisiaf inau yr badd ? * * Dangosaf,' ebe yntau. Hithau a ddaníones at Ronw, ac a archodd iddo fod yn nghysgod y bryn a elwir yn awr, Bryn Cyfergyr, yr hwn sydd ar lan afon Cynfael. Hi a beris hefyd gynuU holl «ifr y Cantref, a'u dwyn i'r ochr draw i'r afon, gyferbyn a Bryn Cyfergyr. Dranoetb, hi a ddywedodd wrth Llew, *Mi a berais ddarpar y MATH AB MATHONWY. 17 glwj^d a'r enaîiii, ac y maent yn barod.' Ebe yntau, *Awn ninau iV hedrych yn Ilawen/ A hwy a ddaethant dranoeth i weled y fan. *Ti a ai i'r badd. arglwydd,' ebe hi/ *Af yn llawen,' ebe yntau; ac efe a aeth i'r badd ac a ymeneiniodd. 'Arglwydd,' ebe hi, * dyma yr auifeiliaid y dywedaist ti mai bychod oeddynt.' *Pâr ddal un ohonynt a'i ddwyn yma,' eb efe ; a gwnaed hyny. Ac efe a gyfododd o'r badd, ac a wisgodd ei lodrau am dano, ac a ddododd y naiU droed ar ymyl y gerwyn a'r llall ar gefn y bwch. Yna cyfododd Gronw o'i guddfa, ac ar ben ei lîn y cyfodes, ac a fwriodd saeth wenwynig, ac a darawodd y Llew yn ei ystlys nes y lluch- iodd y paladr ymaith, ond y pen a lynodd yn yr archoll. A Llew a roes waedd dorcalonus, ac a ehedodd i fynu yn rhith eryr, ac ni welwyd ef o hyny allan. Cyn gyflymed ag yr aeth ef ymaith, y cyrchasant hwythau, Blodeu- wedd a Gronw, i'r Uys; a chysgu y nos hono yn nghyd. Tranoeth, Gronw a oresgynodd Ardudwy; ac wedi goresgyn y wlad, efe a drigodd ynddi, onid ei eiddo ef oedd Ardudwy a Phenllyn. A'r chwedl hon a ddygpwyt at Fath ab Mathonwy; a thrymder a thristwch mawr a barodd hi iddo, ac i Wydion mwy nag iddo yntau. 'Arglwydd,' ebe Gwydion, *ni orphwysaf byth oni chaflFwyf wybod beth a ddaeth o fy nai.' * le,' ebe Math, * Duw a fo yn north i ti.' Ac efe a gychwynodd, ac a rodiodd rhagddo hyd derfynau Gwynedd a Phowys; ac wedi hyny, a ddaeth hyd yn Arfon. Ac yno, yn Maenor Penardd, efe a ddaeth i dŷ mab aillt (bondêman), lle y disgynodd ac y trigodd y nos hono; a gwr y tŷ a'i dylwyth a daeth- ant i mewn, ac yn ddiweddaf y daeth y meichiad [coidwad y moch]. Ebe gwr y tŷ wrth y moichiad, * Ha 1 was, a ddaeth dy hwch di heno i mewa î * * Do,' ebe yntau, * yn awr y daoth hi at y moch.' * Pa ryw gerdded sydd ar yr hwch ? ' ebe G\vydion. Ebe'r meichiad, * Pan agorer y cren bob dydd, yr â allan ; ac ni cheir golwg arni, ac ni wyddis pa flfordd yr â, mwy na phed elai i'r ddaear.' *A wnoi di,' cbe Gwydion, *erof i, beidio agor drws y cren oni byddwyf i yno gyda thi ? ' * Gwnaf yn llawen,' ebe yntau. I gysgu yr aethant y nos hono ; a phan welodd y meichiad liw y dydd, efc a ddeffroes Gwydion ; ac yntau a gyfododd, ac a wisgodd am dano» ac a ddaeth gyda'r meichiad, ac a safodd wrth y cren. A'r meichiad a agorodd y cren, ac ar hjmy, dyma hithau yn bwr\v naid allan, ac jm cerdded ymaith yn gyflym. Gwydion a'i canlynodd, a chymeryd gwrthwyneb i rediad afon a wnaeth hi, nes dyfod i nant a elwir yn awr Nant y Llew. 18 Y MABINOGION. Yno, hi a ddechreuodd bori; a Gwydion a ddaeth o dan y pren lle yr oedd yr hwch, ac a edrychodd pa beth oedd hi yn ei bori, a phori yr ydoedd gig pwdr a chynron. Yna, ete a edrychodd i frig y pren, ac a welai eryr; a phan ymysgydwai yr eryr, y syrthiai y pryfed a'r cig pwdr ohono, a'r hwch yn ysu y rhai hyny, ac efe a dybîodd mai y Llew oedd yr eryr, ao a ganodd iddo yr englyn hwn : — *Derwen a dyf rhwng dau lyn, Gorddu yw awyr a gl^m, Oni adwaenaf ei ofid tỳn ; Llew, pa betb yw hyn.' Ar hyny yr eryr a ddaeth i lawr i ganol y pren, a Gwydion a ganodd iddo englyn arall: — 'Derwen a dyf yn ardd faes, • Nis gwlych gwlaw, nis mwydawdd, Naw ugain angordd a borthea — Yn y blaen Llew Llaw Gyflfes.* Yna Llew a yraollynges, onid oedd ar y gaino isaf yn y pren ; a Gwydion a ganodd englyn arall iddo : — * Derwen a dyf dan oriwaered, Mirain a raedrus im' ydyw ; Oni ddywedaf i Y daw y Llew i*m harffed.' Yntau a ddisgynodd ar lin Gwydion, ac efe a'i tarawodd â'i hudlath onid oedd yn ei rith ei hun; ac ni welodd neb erioed dremynt truenusach nag oedd amo — nid oedd ddim ond croen ac asgwrn. A hwy a ddaethant i Gaer Dathal, a dyg\vyd at Llew bob meddyg da yn Ngwynedd, a chyn terfyn y flwyddyn yr oedd yn hollîach. * Arglwydd,' eb efe wrth Fath ab Mathonwy, * y mae yn amser i mi gael iawn gan y gwr y cefais ofid ganddo.' 'Diau,' ebe Math, *nis gall efe ymgyTial, a'th iawn di ganddo.' *Ie,' ebe yntau, *goreu genyf i po gyntaf y caffwyf iawn/ Yna cynhyrfu Gwynedd a wnaethant, a chyrchu i Ardudwy; a Gwydion a gerddodd yn y blaen, ac a ddaeth at Fur y Castell. A phan glybu Blodeuwedd ei fod yn dyfod, hi a gymerth ei morwynion gyda hi, ac a flFodd i'r mynydd. Wedi croesi yr Afon Gynfael, hwy a ddaethant at lys oedd ar y mynydd; a chan ofn, yr oeddynt yn cerdded yn ngwysg eu cefnau hyd oni syrthiasant i lyn^, ac y boddasant oll oddieithr Blodeuwedd. Gwydion a'i goddiweddodd hithau, ac a ddywedodd wrthi, *Ni laddaf dydi; mi a wnaf iti y sydd waeth, sef yw hyny dy ollwng yn rhith aderyn ; ac o achos 1 Syrthiasant iV Llyn. — Yma rhydd yr awdwr cywrain gyflensdra l'r darllenydd ddyfalu trosto ei hnn pa lyn ydoedd, gan fod yn dra sicr mai Llyn y Mprwynion a ddyfelid. Gor- wedda Llyn y Morwynion ar y mynydd, tua thair miUdir i'r deheu-ddwyrain o Ffestiniog, ar derfynau Ardudwy, ac nid yw Mur y Castell nepeli oddiwrtho. MAB AD MATHONWY. 19 y cywîlydd a wnaethost î Lew Llaw Gyffes, ni feiddî byth ddangos dy wyneb liw dydd, a liyny rhag ofn yr holl adar, a bod yn anian iddynt dy faeddu a*th anmharchu Ue bynag y'th gaffout. Ac ni cholli di dy enw, eithr gelwir di íyth, BloJeuiceiW A Blodeuwedd yw Dallhuan yn iaith yr awr hon ; ac am hyny, y mae yn gas gan yr adar y Ddalluan ; a gclwir eto y Ddallhuan yn Flodeuwedd. Yntau Gronw Pebyr a ffodd i Benllyn, ac oddiyno a ddanfonodd genhadau at Llew Llaw Gyffes yn gofjoi a fynai efe ai tir, ai daear, aí aur, ai arian, yn iawn am y sarhad. *Na chymeraf, myn y Nefoedd,* eb efe. * a dyma y peth lleiaf a gymeraf i ganddo : — !Myned i'r Ue yr oeddwn i ynddo pan y tarawodd fi â'i waewffon, a minau i'r lle yr oedd yntau; a gadael imi ei daraw of ; a hyny yw y Ueiaf peth a gymeraf i ganddo.' Hyny a fynegwyd i Ronw Pebyr. * le,' ebe yntau, * teg yw imi wneutfcur hyny. Fy ngwyr da, a'm teulu, a'm brodyr maoth, a oes un ohonoch chwi a gymer yr ergyd drosof i ? ' * Nac oes, yn ddiau,' ebynt hwythau. Ac o achos gomedd ohonynt ddyoddef un ergyd dros eu hargl- wydd, y gelwir hwy o hyny hyd heddyw, ' Trydydd Anniwair Deulu.' * le,' eb efe, * mi a'i cymeraf.' A daethant ill dau hyd at lan yr Afon Gynfael; a Gronw a safodd yn y Ue yr oedd Llew Llaw Gyffes pan y tarawyd ef, a Llcw yn y lle yr oedd yntau. Ac ebai Gronw Pebyr wrth Llew, 'Gan mai o ddrwg ystryw gwraig y gwnaethum i iti yr hyn a wnaethum, mi a ddeisyfaf arnat er Duw adael imi ddodi y llech a welaf acw ar lan yr afon rhyngof a'r ddyrnod.' *Diau,' ebe Llew, *ni'th omeddaf o hyny.' *Duw a dalo iti,' ebe Gronw ; ac efe a gymerodd y llcch ac a'i dodes rliyngddo â'r ergyd. Yna Llew a fwriodd y saeth, nes yr aoth trwy y llech, ac y toroJd gefn Gronw. Ac yno y lladdwyd Gronw PebjT. Ac y mae y llech ar lan Afon Gynfael, yn Ardudwy, â'r twll trwyddi ; ac o achos hyny y gelwir hi yn Uech Gionw, Llew Llaw Gyffes eilwaith a oresgynodd y wlad, ac a'i llywiodd yn llwyddianus; a dywed hancs iddo fod yn arglwydd wedi hyny ar Wynedd. Ac felly y teifyna y gainc Iion o'r Fahinogì. D 2 PEREDUR AB EFROG. (Y MAE y Fabinogi hon, gydag ychydig o gyfnewidiadau, wedi oi chyfieithu i araryw o ieithoedd Gogleddbarth Ewrob. Yn y Ffrancaeg, ceir hi mewn dwy ffurf — brydyddol a rhyddieithol ; y gyntaf tan y teitl Ferc€val le GaloiSf a phriodolir ei * hawduriaeth i Chrestien de Troyes, yr hwn a flodeuai yn y ISîfed ganrif, a'r hwn a gyfieithodd hefyd larlles y Ffyr^on, Argraffwyd hi yn ei ffurf ryddieithol yn Paris yn 1529 ; eithr hyd y gwyddÌB, un copi o> argraflìad hwnw sydd ar gael. Y mae y cyfieithiad Seisnig ohoni mewn Saesneg hynafol, ac nid oes ond un copi o'r llawysgrifen ar gael, a hwnw yu nghadw yn Mhrif-eglwys Lincoln. Ei theitl ydyw, §r. Fceueü of Oales Cosyn to King Arthoure ; a bernir ei bod cyn hyned a'r Î3eg ganrif. Cyfieithwyd hi o'r Ffrancaeg i'r Germanaeg rywbryd tua 1200, gan Wolfram Yon Eschenbach ; a chyrhaeddodd y fath boblogrwydd, fel y mae amryw lawysgrifau hynafol ohoni ar gael eto ; ac argraffwyd hi yn y lÖfed ganrif. YmdtJangosodd cyfieithiad o Ferceml mewn Germanaeg ddiweddar hefyd o waith Sann Marts, yn 1830. Cyrhaeddodd mor bell i*r Gogledd ag Ynys yr la (Icéland); trosglwyddwyd hi i iaith ddysgrif- iadol y brodorion yno, tan yr enw Farceval Sagay yn yr 17eg ganrif. Yr oedd y gweithrediadau milwriaethus a chyffrous a gofuodir ynddi yn cyìfateb i chwaeth rjrfelgar y gwledydd hyny saith neu wyth can' mlynedd yn ol. £Ni wyddis nemawr ddim am Peredür, ond ei fod yn un o farchogion mwyaf clodfawr ^ Llys Arthur. Cymerai ran arbenig yn mhrif ymchwil yr oes hono, sef dyfod o hyd i'r Greal Cyfrin ; ac yn ol y chwedl yn Ffrancaeg, Peredur a'i cafodd yn y diwedd. Dywed yr hen ramantau Seisnig, Morte cT^r^/iur, yr un peth am dano ; a dilynwyd hwythau gan Tenuyson yn ei Idylls of the King. Cyfeirir ato mewn dau o leiaf o'r Trioedd. Yn un ohonynt dywedir : — * Tri Marchawg Llys Arthur a gadwasant y Greal : Cadawg fab Gwynlliw, ac Illtud Farchawg a sant, a Pheredur fab E frawc'- -Tri 121. ün arall a ddywed : — *Tri March- awg Llys Arthur a gawsant y Greal : Galath yab Lawuslot dy Lak, a Pheredur mab Efrawc larll, a Bort mab brenin Bort Y dden gyntat oeddynt wery o gorff a'r trydydd oedd ddiweir am ua wnaeth pechawd cnawdol ond unweith a hyny drwy brofedigaeth yn yr amser yr euillodd ef ♦ ♦ ** o Braneor, yr hon a fu Ymerodres yn Constinobl, or honn y doeth y genedlaeth fwyaf or byd, ag o genedlaeth Joseph o Arimathea y hanoeddyn ell tri, ac o lin Dafydd brophwyd mal y tystiolaetha ystoria y Greal.* — Tri Ixl Y mae lluaws o feirdd yr oesau wedi canu ei glodydd, a dringeb uwchaf eu mawl i wrhydri a dewrder personol fyddai cydmaru gwrthrychau eu cunmoliacth i Peredur ab Efrog. Beruir iddo gael ei ladd yn mrwydr Cattraeth, canys y mae Aneuryn, yn ei restr o arwyr y gad drychinebus hono, yn sou am ' Peredur arueu dur.' Efrog yn bresenol ydyw Yorí ; ac felly, gellir tybied mai brodor o Ogledd Prydain oedd Peredur. Fe wel y darllenydd wrth ddarllen y Fabinogi^ ei fod yn cael ei alw weithiau ynddi yn *Peredur Baladr Hir/ yr hyn sydd yn arwyddo ei fedrusrwydd wrth drin y waewffun.] Efrog Iarll oedd biau iarllaetli y Gogledd. A saith mab oedd iddo. Ae nid ar ei gyfoeth yr oedd yn byw, eithr ar yr hyn a enîllai mewn PEREDÜR AB EFROG. 21 twrneiraeint^ a rhyfeloedd, ac ymladdau. Ac fel y mae yn mynych ddi- gwydd i'r neb a ganlyuo ymladdau a rhyfeloedd, efe a'i «hwe' mab a laddwyd. Seithfed mab oedd iddo, Peredur oedd ei enw, a'r ieuangaf oedd hwnw ; nid oedd ef mewn oedran i fyned i yraladd nac i ryfel, onîde lladdesîd yntau fel y lladdwyd ei dad a'i frodyr. A gwraig ddyfeisgar ofalus oedd ei fam, a raawr oedd ei phryder am ei hunig fab a'i gyfoeth. A hi a benderfynodd flfoi i anialwch a difFeithwch didramwy, a lle annghyfanedd ; ac ni adawodd hi neb yn ei chymdeithas oddieithr gwragedd a bechgyn, a dynion didraha, na allent, ac na weddai iddynt, nac ymladd na rhyfela. Ni chaniatai hi i neb, yn y lle y clywai ei mab, son am na meirch nac arfau, rhag dodi ohono ei fryd arnynt. A'r mab beunydd a âi i'r flforest i chwareu, ac i daflu damau o goed ac ysgyrion; ac un dîwrnod. ete a welai ddeadell geifr ei fam, a dwy ewig (hind) yn gyfagos iddynt yn sefyll, a rhyfeddu yn fawr a wnaeth fod y ddwy hyny heb gyrn, a chyrn ar y rhai eraiU, a thybiodd iddynt tod yn hir ar goll, a choUi eu cyrn am hyny. A thrwy ei fedr, a chyflymdra ei draed, efe a gyrmllodd yr ewigod a'r geifr i mewn i dŷ oedd yn* mhen y fforest ; ac a ddaeth drachefn at ei fam. ' Fy mam,' eb efe, * mi a welais beth rhyfedd yn y coed ; dwy o'th eifr di wedi myned yn wyllt- ioii, a cholli eu cym gan faint yr amser y buant ar goU ; ac ni chafodd dyn erioed gymaint traflFerth ag a gefais i yn eu gym i mewn.' Ar hyny, cjŵdi a wnaeth pawb, a myned i'w gweled ; a phan eu gwelsant, hwy a ryfeddasant. Un diwrnod, hwy a welent dri marchog yn dyfod ar hyd y ffordd fawr oedd yn ystlys y flForest ; sef, Gwalchmai ab Gwyar\ Geneir Gwystyl^, 1 Twrnemeint (Toumamenta). — Ymladdau personol, gledd yn nghledd fynychaf. Pan oedd marcbogwriaeth (chivalry) mewn bri, cynhelid y twrnemeint hyn mewn gwahanol barthaa o'r wlad or gwobrwyo teilyngdod y buddugoliaethwr, ac fel math o Eisteddfodaa marchogacthol ; a mawr oedd parch y buddugwyr ynddynt gan wreng a boneddíg. Cyn- ygiodd Harri VII., brenin Lloegr, ddwy fodrwy aur, ac ynddynt feini gwerthfawr, yn wobr i^r goreu mewn twrnameint. Bryd arall, y wobr fyddai swm mawr o aur ac arian ; ac nid aiifynych y ceid iarllod, fel Efrog yn byw yn bendefìgaidd wrth ddilyn twrna- nieint ac ymladdau. i Gwalchmai ab Owyar, — Arwr enwog yn rhan flaenaf y 6ed ganrif. Yr oedd yn nai fab chwaer i Arthur, o Gwyar, ei hail wr. Gwneir tri chofnodiad ohono yn y Tri' oedd. Yn Tri 70, rhestrir ef gyda Llechau ab Arthur a Rhiwallon Wallt Ëanhadlen, tan y penawd, * Tri deifnogion Ynys Prydain ; ' * ac nid oedd naa gwypynt ei ddefnydd a'i ddeifnogacth, ai o ryw, ai o ran, ai o ansawdd, ai o gyfansawdd, ai o ddychymod, ai o ddychymyg, ai o anian, ai o aniad y byddei.' Cofnodir ef yn Tri 115, gyda Drudwas Madawc, fel ^ tri marchogrion aurdafodogion Llys Arthur ; ' * a doetbaf o bob doethion o*u haiuser oeddynt, ac mor deg a llaryeidd eu hymddwyn, ac mor hyawdl eu holl ym- adroddiou, fel nas gallai neb bidl iddynt ar a geisiynt.' Rhoddîr cymeriad cySelyb iddo hefyd yn Tri 119. Oblegyd y cyneddfau hyn, yr oedd Gwalchmai yn gymerìad tra enwog 22 Y MâBINOGION. ac Owain ab Urîen^; ac Owaîn oedd yn ymlid ar ol y marchog a ranasai yr afalau yn Llys Ai-thur^. *Fy mam/ ebe Peredur, *pwy yw y rhai acw?* ^Angylion ydynt, fy mab,' ebe hithau. *Ar fy ffydd,' ebe Peredur, 'mi a âf yn angel gyda hwynt ; ' ac efe a ddaeth i'r ffordd i'w cyfarfod, 'Dywed, enaid,' ebe Owain, *a welaist ti farchog yn myned heîbio yma heddyw neu ddoe?' *Ni wn i beth yw marchog,' ebe yntau. *Y cyfiyw im ag wyf i,' ebe Owain. * Os dywedi di imi y peth a ofynaf iti,' ebe Peredur, * minau a ddy wedaf i tîthau yr hyn a ofyni dithau/ * Dywedaf yn Uawen,' ebe Owain. * Beth y w hwn ? ' ebo Peredur am y cyfrwy. * Cyf- rwy,' ebe Owain. Ac efe a holodd yn fanwl beth oedd y taclau a welai ef ar y gwyr a'r meircli a'r arfau, a pha beth oedd eu hansawdd a'u dyben ; ac Owain a fynegodd iddo yn llwyr bob peth am danynt. * Dos rhagot,' ebe Peredur,' *mi a welais un cyffelyb i'r hwn yr ymofyni am dano; a minau a ddeuaf ar dy ol dî.' Yna dychwelodd Peredur at ei fam a'i chymdeithion. * Fy mam,' eb eíe, * nid angylión oedd y gwyr hyny, eithr marchogion urddasol ; ' a'r íam a syrthiodd mewn llewyg. A daeth Peredur at y fan yr oedd y ceffylau a glydent y tanwydd ac a ddygent y bwyd a'r ddiod o'r Ile cyfanedd i'r an- ialwch, a chyraerth o'u pUth geffyl brychwelw, esgyrniog, yr hwn debygai ef oedd y cryfaf ohonynt; ac efe a wasgodd bynoreg {pack saddle) yn gyf- rwy iddo, ac hefo gwyddenau (twigs) a ddynwaredodd y taclau a welsai ar y meirch y dydd o'r blaen, ac ar bobpeth arall. Ac efe a ddaeth drachefn at ei fam, ac, erbyn hyn, yr oedd yr iarlles wedi dadebru o'i llewyg. * le, fy mab, ai cychwyn fyniî' * le,' eb efe, *trwy dy genad.' * Cymer genyf î gynghorau cyn cychwyn,' ebe hi. * Cymeraf yn llawen,' eb efe, * dywed ar frys.' *Dos rhagot,' ebe hi, *i Lys Arthur, lle y mae y gwyr goreu, a haelaf, a dewraf. Os gweli eglwys, cân dy Bader. Os gẅeli f\vyd a diod, a'u heisiau arnat, ac na bo neb yn dy gymhell, cymer hwynt dy hun. Os cydag awduron Cyrareig. Ei enw yn LladÌn ydyw — Walganns neu Walweyn ; ac yn î'francae}^, Gawain. Dywed William o MalmeBbury, fod bedd Gwalchmai, neu fel ei gelwir ganddo ef Walwen, wedi ei ddarganfod yn 1086, ar lan y môr, yn nghantref y Rhos, Bir Benfro, lle y mae man o'r enw Castell Gwalchmai neu ÌŶulinyìiS CastU Dywed Engìynion y Beddau — Bet gualchmai jrm pyton Ir dilif djTBeaton. Lladdwyd ef yn nichreuad y rhyfel trychinebus rhwng ei ewythr a MeilT&wá.^Enicogion Cymru, ' Oeneir Gv:ystyL — Nid oes dim o hanes y marchog hwn ar gof a chadw. ^ Owain ab ÍJrí ew.—Gweler y Nodion i larlles y F/ynoìi, * Lìys Arthur. — Safai prif Lya Arthur yn Nghaerlleon ar Wysg, sir Fynwy. Y mae y dref yn dwyn eto amryw o olion ei mawredd gynt. Gclwirei hninchw i\reiìfd (amphilheatre) yn Ford Gron Arthur. PEREDÜR AB EFROG. 2* clywi waedd, dos ati; a gwaedd gwraig yn anad gwaedd arall yn y byd. üs gweli dlws teg, cymer ef, a dyro i arall ; a chlod a geffi o hyny. Os gweli íerch deg, câr hi, er na fyn hi di; gwell ac uwch gwr y gwneir di o hyny na chynt/ Ac wedi yr ymadrodd hwn, Peredur a esgynodd ar ei farch, a chy- merodd yn ei law ddyrnaid o ffyrch blaen-llymion, ac a gychwynodd ymaith rhagddo. Deuddydd a dwynos y bu yn cerdded anialwch, a fforestydd, a lleoedd diffaeth, heb twyd ac heb ddiod ; ac yna y daeth i goed mawr,. anial; ac yn mhell yn y coed, efe a welai lanerch deg, wastad; ac ya y Uanerch, efe a welai babell ; a chan dybied mai eglwys oedd y babell^ efe a ganodd ei Bader. A phan ddaeth efe at y babell, yr oedd y drws yn agored, a chadair aur oedd yn agos i'r árwB, a mor^yyn wineu, brydferth, yn eistedd yn y gadair, a rhactal (frontlet) aur am ei thalcen, a meini dis- glaer yn y rhactal, a modrwy aur oedd ar ei llaw. A Pheredur a ddis- gynodd, ac a aeth i mewn. A llawen fu y forwyn wrtho, a chyfarch gwell iddo. Yn mhorth y babell, efe a welai f\vyd, a dwy gostrel yu llawn o win, a dwy dorth o fara cann, a golwythîon o gig mochyn gwyllt. *Fy mam,' ebe Peredur, 'a barodd imi, pa le bynag y gwelwn fwyd a diod, ei gymeryd.' *Cymer dithau, unben,' ebe hi, *y bwyd a chroesaw.' Ac efe a gymerodd haner y bwyd a'r ddiod iddo ei hun, gan adael y llall i'r forwyn. Ac wedi darfod bwyta, efe a ddaeth ac a benliniodd gerbron y forwyn. *Fy mam,* ebe efe, *a barodd imi, lle bynag y gwelwn dlws teg, ei gymeryd.' *Cymer dithau, enaid,* ebe hi. Ac efe a gymerth y fodrwy ac a esgynodd ar ei farch, ac a aeth ymaith. Ar ol hyny, wele y marchog biau y babell yn dyfod, sef oedd hwnw^ Syberw y Llanerch ; ac wrth weled ol y march, efe a ddywedodd wrth y forwyn, *Pwy a fu yma ar fy ol i?' 'Dyii rhyfedd ei ansawdd, arglwydd,' ebe hi ; ac a ddysgrifiodd ei wedd a'i ymddygiad yn hoUoI. * Dy wed,' eb ef e, * a wnaeth efe gam â thi ? * * Naddo, myn fy nghred,' ebe hi. * Myn fy nghred, ni'th gredaf,' eb efe, *ac oni chaf i hyd iddo, a dial amo fy Ilid a'm cywilydd, ni chei di drigo dwy nos yn fy nhŷ.' A chyfodi a wnaeth y marchog, a myned i chwilio am Peredur. A Pheredur a deithiodd yn mlaen tua Llys Arthur; eithr cyn iddo ef gyrhaedd, yr oedd marchog arall wedi bod yno, a rhoddi modrwy eurfras^ yn nrws y porth er dal ei farch, a myned i'r neuadd Ile yr oedd 1 Modrwy eurfras. — Yn nyddiau marchogwriaeth, yr oedd yn angenrheidiol fod y march wrtb law bob amser. iíid anfynych y byddlfri*w weled gyda'i berchen yn ystafell y S4 Y MABINOGION. Arthur^ a*r teulu, a üwenhwjrfar^ a'i morwyníon, a gwas yr ystafell yn gwasanaethu o orflwch aur ar Wenhwyfar. A'r marchog a daflodd y ddiod oedd yn y blwch i'w gwyneb ac ar ei gwisg, ac a roddes fonclust mawr i Wenhwyfar, gan ddywedyd, *0s bydd neb cyn hyfed âg ymofyn y gorflwch hwn â mi, a dial sarhad Gwenhwyfar, deued ar fy ol i'r weirglodd, ac mi a'i harosaf yno/ Ac efe a gymerth ei farch ac a gyrchodd i*r weirglodd. A phob un o'r teulu a ostyngodd ei ben, rhag ofn y gofynesid iddo fyned i ddial sarhad Gwenhwyfar; a thebygent nad oedd neb yn ddigon eofn i hyny, os na byddai wedi ei amgylchu â swyn a Uediith, fel nas gelUd dial arno. Ar hyny, wele Peredur yn dyfod i'r neuadd ar geffyl brychwelw, esgyrniog, a thaclau musgrell amo, annheilwng o lys urddasol felly ; ac yn nghanol y neuadd y safai Cai'*. * Dy wed, y gwas hir,' ebe Peredur, * ai dacw Arthur?' *Beth a fyni di,' ebe Cai, "wleJd ; ac un o * Dri Thlws ar Düeg Ynys Prydain' oedd, *Keby8tr ("ẁaííer^ KlydDO Eiddyn a oedd mewn ystwti'wi is draed i wely ; eiddunai y march a fynai yno, ef a'i cai.' 1 Arthur, — Prif arwr milwrol chwedloneg Brydeinig. Mab ydoedd i üthr Bendragon, yr hwn oedd yn fab i Gystenyn Feudigaid, ac yn frawd i Emrya Wledig. Ei fam ydoedd íîigr, merch Ámlawdd Wledig. Yr Eigr hon yw Igerna y Lladin, ac Ygraine y rhamantau Ffrengig, y rhai a'i galwant hi y wraig brydt'erthaf yn Ynys Prydaiu. Y mae tua haner dwsin o wahanol fnnau yn Mhrydain yn ymryson am fod yn fan genedigaeth iddo ; ond y fam fwyaf cyífredin yw mai yn Tintagei, yn Nghernyw, y gwelodd efe gyntaf olouni dydd. Mae yn ddiddadl ei fod yn hanu o linachau mwyaf clodfawr yr Ynys. Oud beth oedd hyd a lled gwirioneddol ei diriogaeth, a maint ei deyrnas, nid yw yn hawdd gwybod. Ymladd- odd aml i frwydr waedlyd yu erbyn y Saesou, y rhai yu yr oes hono oeddynt yn *giwdod ormes ' yn Mhrydain ; cofnodir deuddeg o'r cyfryw, Vr manau y cymerasant le, a bu yn fuddugol mewu unarddeg o*r deuddeg ; ond yn y ddeuddegfed, trwy frad a thrwy law Modred, ei nai fab chwaer, lladíîwyd y ddau wrth ymladd â'u gilydd mewn brwydr lawlaw. Gelwir hono, Cad Gamlan. Claddwyd ef yn Ynys Afallou, ger Gwhid yr Haf ; a bu traddodiad am oesau yn mblith ei gydgenedl nud oedd ei farwolaeth ond cwsg, ac y codai drachefii i'w rhyddhau hwyut o tan iau gaethiwus yr estron Fe welir oddiwrth hyn fod yn Ârthur hoU ■anhebgorion arwr ; ac nad oedd yu angenrheidiol er cwblhau y meddylddrych ond ei chwyddo ef, ei gyfeiUion, a'u gweithrediadau. Cydnebydd pawb fod chwedloneg wedi cyf- lawni hyn yn dra effeithiol ; a thrwy ei hofferynoliaeth hi y mae Arthur wedi myned yn enw teuluaidd trwy yr holl fyd gwareiddiedig. ^ Crwenh'wyfar.—'Dyyfed y Trioedd fod gan Arthur dair gwraig o'r enw hwn ; ond yr enwocaf ohonyut ydoedd y drydedd, yr hon oedd yn ferch i Gogyrfan Gawr. Fel gwraig i arwr ardderchog, gwisgir hithau mewn prydferthwch arbenig, a chlodforir hi uwchlaw holl rianod y byd. Dyna ddywed Chwedl am dani ; ond j mae Traddodiad yn dywedyd dipyn yn wahanol, canys ceir ar Lafar Gwlad hyd y dydd hwn — * Gwenhwyfar, merch Gogyrfan Oawr — drwg yn fechan, gwaeth yn fawr.* Hyhi ydyw Ouinevtre Tennyson ; a chyfeiria Daute, yn ei ystlysgan swynol i Francisca da Ramini ati hi a'r marchog ffyddlawn Syr Lancelot. 2 Cai Hir. — Ydoedd fab i Gynyr Cainfarfawg, ab Gwron ab Cunedda Wledig. Yr oedd yn un o bedwar marchog ar hiigain Llys Arthur. Gwneir amryw gyfeiriadau ato yn y Trioedd. Gelwid ef yu un o * Dri Taleithawg Cad,' sef rhai a wíagent dalaithiau am yr arlais mewn rhyfel. Tri arall a fldywed ei fod yn nn o * Dri Lledrithiawg Farchawg,' y rhai pan ymlidid hwynt, allent drawafrurfio eii hunain i'r llun a fynent. Efe oedd prif gogydd Llys Arthur. Tybir mai (KUliwrf:ho ef y cafodd Caer Gai, yn Mhenllyu, Meirion, ei enw ; a chredir mai yn Cai Hir, Abcrafon, Morganwg, y claddwyd ef. PEREDÜR AB EFROG. 25 *âg Arthur?' *Fy mam a barodd imî ddyfod i'm hurddo yn farchog urddawl at Arthur/ *Myn fy nghred,' ebe Caî, *yr wyt yn rhy annheil- wng o ran dy farch a'th arfau/ Yna gwelwyd ef gan y teulu, a bwriwyd ysglodion ato. Ac ar hyny wele gorr {dwarf) yn dyfod i mewn a chorres gydag ef, a ddaethai i'r Llys flwyddyn cyn hyny i erchi trwydded gan Arthur, yr hyii a gawsant; ac yn ystod y flwyddyn, nî ddywedasai yr un ohonynt yr un gair wrth neb. Y corr pan welodd Peredur, * Haha 1 * eb efe, * croesaw Duw iti, Peredur deg fab Efrog, pen y müwyr a blodeu y raarchogion.' ' Diau,' ebe Cai, * dyma dro chwith, bod flwyddyn yn fud yn Llys Arthur, yn cael dewis dy yrnddyddanwr, ac yn galw y cyfryw ddyn a hwn, yn ngwydd Arthur a'i deulu, yn ben y milwyr a blodeu raarchogion,' a rhoes fonclust iddo onid oedd ar lawr mewn marw lewyg. Yna gwaeddai y gorres, * Haha 1 ' ebe hi, * croesaw Duw iti,. Peredur deg fab Efrog, blodeu y milwyr a chanwyll y marchogîon.' * le, forwyn,' ebe Cai, *dyraa dro gwael, bod flwyddyn yn fud yn Llys Arthur, a galw y cyfryw ddyn a hwn yn y raodd y gelwaist,* a Chai a roddes droediad iddi onid oedd ar lawr mewn marw lewyg. *Y gwr hir,' ebe Peredur, * mynega irai pa le y mae Arthur.' * Taw â'th swn,* ebe Cai, * dos ar ol y marchog a aeth oddiyma i'r weirglodd, a dwg y gorflwch oddiamo, ac ymladd âg ef, a chymer ei farch a'i arfau, ac wedi hyny ti a gei dy urddo yn farchog urddawL' * Y gwr hir, minau a wnaf hyny,* ac efe a droes ben ei farch, ac a aeth allan ac i'r weirglodd. A phan ddaeth, yr oedd y marchog yn ymdaith yn ol a blaen, yn falch o'i allu a'i ddewder. * Dywed,' eb efe, * a welaist ti neb o'r llys yn dyfod ar fy ol i î * ' Y gwr hir oedd yno,' ebe Peredur, 'a barodd i rai dy ddyrachwel di, a chymeryd y gorflwcli, a'r niarch, a'r arfau, i rai fy hun.' * Taw,' ebe'r marchog, *do8 yn ol i'r Llys, a phâr i Arthur ei hun ddyfod, neu ddan- fon rh^rwun arall, i yraladd â mi; ac oni ddaw yn fuan, nid arosaf am dano' * Älyn fy nghred I ' ebe Peredur, * dewis di ai o*th fodd ai o'th anfodd, niyfi a fynaf y raarch, a'r arfau, a'r gorflwch.' Yna y marchog a ruthrodd arno yn llidiog, ac a roes ddyrnod mawr dolurus iddo rhwng ei ysgwydd a'i wddf. *Aha!' ebe Peredur, • ni chwareuai gweision fy mam â mi fel yna ; minau a chwareuaf â thithau yr un modd.' Ac efe a'i tarawodd hefo ffbrch flaenllem yn ei lygad, nes yr aeth trwy ei wegil allan, ac y syrthiodd i'r Uawr yn farw.' *Diau,' ebe Owain ab Urien wrth Gai, 'drwg y gwnaethost yn gyru y dyn flol hwnw ar ol y maichog; un o ddau beth a ddigwydd iddo — naill ai cael ei ladd neu eî ddymchwelyd. Os dymchwelir ef gan y 26 Y MABINOGION. marchog, efe a dybîa mai un o wyr y Llys ydoedd, a daw o hyny annglod dragwyddol ar Arthur a*i wyr. Os eî ladd a gaîff, bydd yr annglod yr nn, a'i bechod arao yntau yn ychwaneg. Mi a af î weled beth a ddigwyddodd iddo/ Ac Owain a welai Peredur yn llusgo y marchog ar hyd y weirglodd. *Beth a wneî di fel hyn? * eb efe. *Ni ddaw y bais haiam hon,' ebe Peredur, * byth oddiam dano, trwy ty ymdrech V Ac Owain a ddiosges yr arfau a*r dillad. *Dyma i ti, enaid,' eb efe, *farch ac artau gwell na'r rhai eraiU; cymer hwynt yu llawen, a thyred gyda mi at Arthur i'th urddo yn farcliog urddawl, canys yr wyt yn ei haeddu.' * Na weler fy wyneb mwy, od aí,' ebe Peredur, * eithr dwg di y gorflwch hwn i Wenhwyfar ; a dy wed i Arthur pa le bynag y byddwyí mai gwr iddo ef a fyddaf, ac os gallaf wneud Ues a gwasanaeth iddo mi a'i gwnaf, a dywed na ddeuaf byth i'r Llys hyd oni chaf ddial sarhad y corr a'r gorres ar y gŵr hir sydd yno/ Yna y daeth Owain drachefn i'r Llys, ac a fynegodd yr hanes i Arthur a Gwenhwyfar, ac i bawb o'r teulu, yn nghyda'r bwgwth ar Gai. A Pheredur a aeth i'w daith ; ac fel yr oedd yn myned rhagddo wele farchog yn cyfarfod ag ef. * ba le y deui di?' ebo'r marchog. * Lys Arthur,* ebe Peredur. * Ai gwr i Arlhur wyt ti ? ' * le, myn fy nghred,' ebe Peredur. *Iawn y lle hwn iti broffesu bod yn ngwasanaeth Arthur.' *Paham?' ebe Peredur. *Mi a ddywedaf,' cb efe, *pob gwr i Arthur a gyfarfyddodd â mi, a leddais.' Ni bu mwy rliyngddynt na hyny, eithr ymladd a wnaethant ; ac nid yn hir, nes y bwriodd Peredur ef dros bedrain (crupper) ei farch i'r llawr. Yna'r marchog a ddeifciyfodd ei nawdd. * Nawdd a geffi,' ebe Peredur, * os rhoddi dy Iw ar fyned i Lys Artlnir a mynegi iddo maî myfi a'th fwriodd er anrhydcdd a gwasanaeth iddo ef, a dywed na ddeuaf byth i'r Llys hyd oni chaffwyf ddial wirhad y corr a'r gorres. A'r marchog a roddes ei Iw ar hyny, ac a gychwynodd tua Llys Arthur, ac a ddywedodd hyny, a'r bygythiad ar Gai. Peredur a aeth rhagddo; ac yn yr un wythnos, cyfarfu âg un marchog ar bumtheg, ac efe a'u bwriodd oll yn gywilyddus. Hwythau a aethant i Lys Arthur; a'r un ymadrodd ganddynt ag oedd gan y marchog cyntaf, a'r un bygythiad o eiddo Peredur ar Gai. A cherydd a gafodd Cai gan Arthur, ac yntau a fu ofidus am hyny. Peredur a aeth rhagddo, ac a ddaeth i goed mawr anial, ac yn ystlys y coed yr oedd llyn, ac ar y tu arall yr oedd caer deg. Ar lan y Uyn, gwelai wr gwynllwyd hardd yn eistedd ar obenydd o sidan, a gwisg o sidan am dano, a gweision oedd yn pysgota ar y llyn hwnw. PEREDUR AB EFROtì. 27 A phan welodd y gwr gwynllwyd Peredur yn dyfod, efe a gerddodd tua'r gaer; a chloflF oedd yr hen wr. Yntau Peredur a gyrchodd i'r llys, a*r porth oedd yn agored, ac î'r neuadd y daeth. A'r gwr gwynllwyd oedd yn eistedd ar obenydd o flaen tanllwyth o dân mawr; a'r teuUi a'r cwinni a godasant i dderbyn Poredur a'i ddadwisgo, a'r gwr a barodd iddo eîstedd ar gẁr y gobenydd A chyd eistedd ac ymddiddan a wnaeth- ant. A phan ddaeth amser gosod y byrddau a myned i fwyta, yn ymyl y gwr a biau y llys y dodwyd Peredur i eistedd. Gwedi darfod bwyta, gofynodd y gwr i Peredur os gwyddai efe pa fodd i ladd â chleddjrf yn dda. * Na wn,' ebe yntau, * ond pe cawn ddysg, mi a wydd\vn.' * Yr hwn a wyr,* ebe'r henwr, *pa fodd i chwareu â ffon a tharian yn dda, a wyr hefyd pa fodd i ymladd â chleddjrf/ A dau fachgen oedd i'r gwr, sef un â gwallt melyn a'r llall â gwallt gwineu. *Cjrfodwch weision,' eb efe wrthynt, * i chwareu â fiyn ac â tharian ; ac i chwarcu î1 ffyn yr aethant' * Dy wed, enaid,' ebe'r gwr, * p'run yw'r goreu o'r ddau, debygi di, am chwareu ? ' * Tybio yr wyf i,' ebe Peredur, * y gallai y llanc melyn dynu gwaed o'r llall os mynai.' * Cyfod dithau, enaid, a chymer y ffon a'r darian o law y llanc gwineu, a thyn waed o'r gwas melyn, os gellil' A Fheredur a gyfododd i chwareu â'r gwas melyn, ac a ddyrchodd ei fraich, ac a roes iddo ddyrnod mawr nes y disgynodd ei ael ar ei lygad, ac nes oedd ei waed yn rhedeg. * le, enaid,' ebe'r gwr, * dos i eistedd bellach; y dyn goreu am ladd â chleddyf yn yr Ynys hon a fyddi di; ewythr i ti brawd dy fam wyf i, a chyda ni yr arosi am ysbaid yn dysgu moes ac arfer y gwledydd, ac iawn ymddygiad, ao addfwynder, a boneddig- eiddrwydd. Gad lieibio bellach arferion ac ymddyddanion dy fam, ac mi a fyddaf yn athraw i ti, ac a'th wnaf yn farcliog urddawl. A dyma a wnei di: — Os gweli rywbeth a fo'n rhyfedd genyt, nac ymhola yn ei gylch, os na ddywedir wrthyt o garedigrwydd ; nid amat ti y bydd y bai, eithr amaf i fel dy athraw.' Ac anrhydedd a gwasanaeth ddigon a gawsant; a phan fu amser, i gysgu yr aethant. Pan ddaeth y dydd gyntaf, Peredur a gyfododd, ac a gymerodd ei farch, a thrwy ganiatad ei e\vythr a gychwynodd ymaith. Ac efe a ddaeth i goed mawr anial, ac yn mhen y coed y daeth i ddol, a'r tu arall i'r ddol wastad efe a welai gaer fawr. Tua'r Ue hwnw y cyrchodd efe, a'r porth a gafodd yn agored, ac i'r neuadd y daeth. Yno gwelai wr gwynllwyd hardd yn eistedd yn ystlys y neuadd, a Uuaws o weision o'i amgylch, y rhai a gyfodasant yn urddasol i'w dderbyn, ac a'i dodas- ant i eistedd yn ochr y gwr biau y llya Ac ymddiddan a wnaethant ; E 2 28 Y MABINOGION. a phan ddaeth amser bwyd, dodwyd Peredur î eistedd yn ymyl y gwr mwyn i fwyta. Gwedi darfod bwyta ac yfed eu gwala, gofynodd y gwr da i Peredur oa gwyddai efe pa fodd i ymladd â chleddyf * Pe cawn ddysg, mi a wyddwn,' ebe yntau. Ac yn Uawr y neuadd yr oedd ystwffwl (staple) mawr, gymaînt ag y medrai llaw milwr ei amgyffred. ' Cymer,' ebe'r gwr wrth Peredur, * y cleddyf acw, a tharo yr ystwffwl haîam.* A Pheredur a gyfododd, ac a darawodd yr ystwffwl haiam yn ddau ddam, a*r cleddyf yn ddau ddarn. * Dod y darnau yn nghyd, a chyfana hwynt,' ebe*r gwr. Peredur a'u dododd yn nghyd, a hwy a aethant \n gyfan fel cynt. Ac eilwaith efe a darawodd yr ystwffwl onid oedd yn ddau ddam, a'r cleddyf yn ddau ddam ; ac fel o'r blaen, cyfanhau a wnaethant. A'r drydedd waîth, efe a darawodd ddyrcod gyffelyb ; ac yna ei rhoddes yn nghyd, ac ni chyfanai yr ystwffwl na*r cleddyf. * le, was,' ebe'r gwr, *do8 i eistedd bellach, a'm bendith araat. Y dyn goreu yn y deymas am ladd â chleddyf wyt ti. Deuparth dy allu a gyrhaeddaist ; y drydedd ran ni chefaist eto. Pan y cei hwnw, ni thycia i neb ymryson â thi ; ewythr i ti wyf inau frawd dy fam ; brawd imi yw'r gwr y llettyaîst gydag ef neîthiwr. Yna ymddyddan â*i ewythr a wnaeth Peredur. Ar hyajy wele ddau was yn dyfod i'r neuadd ac yn myned i'r ystafell, a gwaewffon ganddyut anfeidrol ei maint, a thaîr ffrwd o waod yn rhedeg o'r dur hyd y llawr. A phan welodd y cwmni liyny, llefain ac wylofain a wnaethant ; eithr y gwr ni thorodd ei ymddyddan â Pheredur. Ni ddywed- odd efe ychwaith beth oedd ystyr y gwaed, ac nis gofynodd yntau. Gwedi ysbaid fechan o ddystawrwydd, dyma ddwy forwyn yn dyfod a dysgl fawr rhyngddynt, a phen gwr ar y ddysgl, a gAvaed lawer o'i gylch. A chwmnî y Uys a godasant waedd fawr, nes yr oedd yn flîn trigo yn yr un Uys a hwynt. Ac o'r diwedd, tewi a wnaethant, a phan oedd yn amser, i gysgu yr aeth Peredur i ystafell deg. Tranoeth, Peredur trwy genad ei ewythr, a gychwynodd ymaith. Oddi- yno efe a ddaeth i goed; ac yn mhell yn y coed, efe a glywai waedd. A gwraig wineu brj^dferth a welai, a march a chyfrwy amo yn sefyll gerllaw. Yn ei hymyl yr oedd corff marw, a hithau yn ceisio codi y corff i'r cyfrwy ar y march; ond gan nas medrai, ac yntau yn syrthîo i'r llawr, hi a godai waedd wylofus. *Dywed, fy chwaer,' ebe Peredur, *paham yr wyt yn wylofaîn ? ' * 1 ie, Peredur ysgymunedîg, bychan o wared a gafodd fy ngofid genyt ti erioed.' * Paham,* ebe Peredur, ' yr wyf i jn ysgymun ? ' *Am dy fod yn achos i ladd dy fam; canys pan gych^\^Tiaist ymaith o'i haiifodd, y neidiodd gvvaew i'w chalon, ac o hyny y bu hi farw. PEREDÜR AB EFROG. 29 Am hyny yr ydwyt yn ysgymun; a'r corr a'r gorres welaîst yn Llys Arthur, corriaîd dy dad a*th fam oeddynt. A chwaer i ti wyf inau, a'm gwr priod oedd hwn, a'r marchog sydd yn y llanerch yn y coed a'i Uaddodd; ac na ddos dîthau ar eî gyful ef rhag dy ladd ganddo yr un modd.' * Fy chwaer, cam yw i ti fy ngheryddu ; gan i mî aros cyhyd gartref gyda chwi, nes o'r braidd y gallaf orchfygu y marchog hwn ; a phed aroeaswn yn hwy, nis gallaswn ychwaîth. Tithau, taw bellach â'th wylofain, gan na thycîa ; minau a gladdaf y corff, ac wedi hyny âf i*r lle y mae y marchog er ceisio dial amo.' Ac wedi claddu y gwr, hwy a ddaethant i'r Ue yr oedd y marchog, ac a'i cawsant yn marchogaeth yn falch ryfygus yn y llanerch ; ac efe a ofynodd i Peredur o ba le y deuai. * Lys Arthur,' ebe yntau. * Ai gwr i Arthur wyt ti ? ' * le, myn fy nghred.' * Gwr iawn i'w wasanaethu y w Arthur ! ' Ac yn y fan a'r lle, ymladd a wnaethant ; a Pheredur a fwriodd y marchog; ac efc a ddeîsyfodd ei nawdd. *Nawdd a gei,' ebe Peredur, * trwy gymeryd y wraig hon yn briod, a rhoddi y parch a'r anrhydedd goreu a ellych iddi, am i ti ladd ei gwr priod hi yn ddiachos; a myned ohonot i Lys Arthur, a mynegi iddo maî myfî a'th fwriodd er anrhydedd a gwasanaeth iddo ef. Mynega hefyd iddo na ddeuaf i i'w Lys ef hyd oni ymgaffwyf â'r gwr hir sydd yno er dial arno sarhad y corr a'r gorres.' Ac efe a gymerth emes am gyflawniad hyn oll gan y marchog. A'r marchog a ddarparodd farch a dillad i'r wraig, ac a'i dug gydag ef i Lys Arthur. Yno efe a fyn- egodd yr hanes, a'r bygythiad a'r Gai. A cherydd a gafodd Cai gan Aithur a'r teulu iim iddo wylltio gwas cystal a Pheredur o'r Llys. Ebe Owain ab Urien, *Ni ddaw y Ilanc hwnw byth i'r Ilys, onid êl Cai allan.' *Myn fy nghred,' ebe Arthur, *mi a chwiliaf holl anialwch Ynys Prydain am dano nes y caf ef, ac yna gwnaed y naill y gwaethaf i'r Ilall.' Yntau Peredur a gychwynodd rhagddo, ac a ddaeth i goed anîal, lle nis gwelai na dyn nac anifail, dim ond dyrysni a Ilysiau; ac yn mhen y coed, gwelai gaer fawr a llu o dyrau cedyrn ami ; ac yn agos i'r porth, yr oedd mwy o lysiau nag yn unlle arall. Ac eíe a gurodd y porth hefo Ilafn ei wae\vffon. Ar hyny, dyma was cul melyngoch yn dyfod i fwlch yn y gaer. 'Dewis, unben,' eb efe, *pa im a agoraf i y porth i ti, ynte dweyd wrth y penaethiaid dy fod yma.* *Dywed fy mod yma,' ebe Peredur, *ac os mynir i mi ddyfod î mewn, mi a ddeuaf.' Y gwas a ddaeth drachefn, ac a agorodd y porth îddo; a phan ddaeth i'r neuadd, efe a welai ddeunaw o weision culion, cochion, o'r un faint, a'r un pryd, ac un wisg, ac un oed, a'r gwas a agorasai y porth iddo ; a 30 Y MABINOGION. da oedd eii inoesau a'u gwasanaeth ; ac wedî dîosg ei arfau, ymddyddan a wnaethant ag ef. Ar hyn, djTna bum' morwyn yn dyfod o'r ystafell i'r neuadd; a'r forwyn benaf ohonynt, dîau oedd ganddo na welsai erioed rian cyn hardded a hî, a hen wisg o sidan rhwyllog (a fuasai gynt yn dda) am dani ; mor dyllog oedd ei dillad fel y gwelid ei chnawd drwy- ddynt, a gwynach oedd na blawd y crîsiant (crystal). Ei gwallt a'i dwy ael, duach oeddynt na'r muchud (jet)y a'r ddau fan coch bychain ar ei gruddiau, cochach oeddynt na'r dim cochaf. A'r forwyn a gyfarchodd well i Peredur, ac a roes ei dwylaw am ei wddf, ac a eisteddodd yn ei ymyL Yn fuan ar ol hyny, efe a welai ddwy fynaches jai dyfod, a chostrel yn llawn o win gan y naiU, a chwe' torth o fara gan y Uall, * Arglwyddes,' ebynt h'syy, *Duw a wyr nad oes ond cymaînt arall a hyn o fwyd a diod yn y Coveint (Convent) acw heno. Yna ìi\vj a aethant i fwyta; a deallodd Peredur fod y forwyn yn mynu rhoddi mwy o'r bwyd a'r ddiod iddo ef nag i eraill. * Fy chwaer,' eb efe, * mi a ranaf y bwyd a'r ddiod.* * Nage, enaid,' ebe hi *ÄIyn fy ffydd, mî a'i rhanaf,' ebo Peredur. Ac efe a gymerth ato y bara, ac a roddes i bawb gystal a'u gilydd; ac a roes yr un mesur o'r ddiod i bawb fel eu gilydd. A phan oedd amser myned i gysgu, darparwyd ystafell i Peredur, ac i gysgu yr aeth. Ac ebe'r gwcision wrth y forwyn hono decaf a phenaf ohonynt, * Y mae genym gyngor i ti.' * Beth yw hyny î ' ebe hi. * Myned at y Ilanc i'r ystafell uchocl, a chynyg dy hun iddo. naill ai fel gwraig neu gariadferch.* ' Hyny/ ebe hi, * a fyddai anweddus ; myfi heb achos erioed â gwr, yn cynyg fy hun iddo, cyn iddo ymserchu; ni allaf wneud hyny er dim.* * Dygw^n i Dduw ein cyffes,' ebynt hwy, * oni wnei di hyny, y gadawn di i'th elynion i wneuthur a fynont â thi.' Rhag ofn hyny, y forwyn a gj'ch- wynodd, a than ollwng ei dagrau, a ddaeth rhagddi i'r ystafell; a chan dwrf y ddôr yn agor, Peredur a ddeffrodd, A'r forwyn oedd yn wylo ac yn ochain. * Dywed,' fy chwaer,' ebe Peredur, ' paliam yr vryt ti yn wylo ? * * Mi a ddywedaf i ti, arglwydd,' ebe hî, * fy nhad oedd biau yr etifeddiaeth hon, a'r llys hwn, a'r iarllaeth sydd dani. Yna mab i iarll arall a'm ceisiai inau gan fy nhad ; ac am na chymerwn î ef o'm bodd, ni roddai fy nhad fi o'm hanfodd iddo ef nac i un iarll arall yn y byd Myfi oedd unig blentyn fy nhad ; a phan fu ef farw, daeth y cyfoeth i mi ; a mwy oedd fy ngwrth- wynebiad iddo wed'yn na chynt. Felly efe a ddug ryfel yn fy erbyn, ac a orcsgynodd yr holl gyfoeth oddieithr yr un ty hwn; a thrwy ddewrder y gwyr a welaist, y ihai ydynt frodyr maeth i nii, a chadernid y Ile, nis gellid byth ei gymeryd tra fyddai ynddo fwyd a diod. A darfu y rhai hyny ; eithr fod PEREDUR AB EFROG. 31 y mynachesau a welaist ti yn eîn porthi ni, gan fod y wlad yn rhydd iddynt hwy. Bellaeh, nid oes ganddynt hwythau na bwyd na diod, Ac yforu, fe ddaw yr iarll a'i holl lu gydag ef am ben y lle hwn; ac os syrthiaf iV ddwylaw, ni bydd gwell fy nhynged na'm rhoddi i weision ei feirch. Gaa ^J^Ji daethum i ofyn dy nawdd yn y wedd y byddai goreu genyt, naill aî î'm cymeryd ymaith, neu fy amddiffyn yma.' *Dos î gysg^, fy chwaer,' eb efe, *nid af oddiwrthyt nes gwneud yr hyn a ofyni, a cheisio bod yn nerth i chwi.' A'r forwyn a aeth yn ol i gysgu. Bore dranoeth hi a gyfododd,^ ac a ddaeth i'r lle yr oedd Peredur, ac a gyfarchodd well iddo. *Duw a roddo dda iti, enaid,' eb efe, * a pha newydd sydd genyt î ' * Dim ond fod yr iarll a'i hoîl lu wedi disgyn wrth y porth, ac ni weles neb erioed gynifer o bebyll, nac o farchogion yn galw am eraiU i ymladd.' Ebe Peredur, 'Darparer i minau fy march,* a'i farch a ddarparwyd iddo, ac efe a gyfododd, ac a ddaeth i'r weîrglodd. Yno yr oedd marchog yn marchogaeth yn falch ryfygus, wedi dyrchafu arwydd ymladd, Ac i ymladd yr aethant, a Pheredur a'i bwriodd ef tros bedrain (crupper) ei farch i'r llawr. Ac ar ddiwedd y dydd, y daeth marchog arbenîg i ymladd âg ef, ac efe a daflodd hwnw hefyd. Hwnw a ddeisyfodd nawdd gan Peredur. * Pwy wyt ti ? * ebe jmtau, ' Penteulu yr iarll,' eb efe. ' Beth sydd o gyfoeth yr iarlles yn dy feddiant di ? ' * Y drydedd ran^ * ebe'r marchog. * Adfer di iddi y drydedd ran o*i chyfoeth jm llwyr, a'r hyn a gefaîst oddiwrtho, a danfon hyny heno i*r llys hwn iddi, a danfon heblaw hyny fwyd a diod i gant o ddynion, a meirch ao arfau iddynt, onide ni chaniataf i ti dy ddeisyfiad.' A hyny a wnaeth efe yn ddioei A'r forwyn oedd yn hyfryd lawen y nos hono, wedi cael hyn oU. Dranoeth, daeth Peredur i'r weirglodd, ac efe a daflodd luaws o farchogion y dydd hwnw. Ac ar ddiwedd y dydd, daeth marchog rhy- tygus arbenig yn mlaen i ymladd, ac eíe a fwriodd hwnw hefyd, a nawdd Peredur a ddeisyfodd. * Pwy wyt ti ? * ebe Peredur. * Distain (ateward) llys yr iarll, * eb efe. * Beth sydd o gyfoeth y forwyn jm dy feddiant di ? * * Y drydedd ran,' eb efe. * le,' ebe Peredur, * dychwel y cyfoeth i'r forwyn, a'r hoU dda a gefaist ti ohono yn Uwyr, a chyda hyny fwyd a diod i ddau cant o wyr, a meirch iddynt ac aríau ; a bydd di yn garoharor iddi' A hyny a gafwyd yn ddioed. A'r trydydd dydd y daeth Peredur i'r weirglodd, ac efe a daflodd * Y di-ydedd ran. — Yn y gwreiddiol, defnyddir y gair 'trayan.' Yn ol Cyfreithiau Hywel Dda, yr oedd y diatain a'r peuteulu i gael y dj^dedd rau o rai o'r dirwyon, ac arferir y gair yno hefyd i*r un perwyl. 32 Y MABINOGION. fwj j dîwraod hwnw, nag un dydd o*r blaen. Ac yn niwedd y dydd hwnw, y daeth yr îarll ei hun i ymladd âg ef ; a Pheredur a'i bwriodd yntau, a'r îarll a ddeieyfodd ei nawdd. * Pwy wyt ti ? ' eb efe. * Myfî yw yr iarll, ni wadaf.' * le,' ebe Peredur. * dyro yr holl iarllaeth yn ol i'r forwyn, a'th iarllaeth dy hrni hefyd yn ychwaneg; a bwyd a diod î dri chant o wyr, ac arfau a meirch iddjmt heblaw hyny; a bydd dithau tan ei hawdurdod/ Ac felly o gwbl y bu. A Pheredur a drigodd yno dair wythnos yn peri teyraged ac ufadd-dod i'i forwyn wrth ei chynghor. * Trwy dy genad,' eb efe, * mi a gychwynaf ymaith.* * le, fy mrawd,' ebe hi, *a raid i ti gael myned?' *Rhaid, myn fy nghred,' eb efe, *a phe na b'ai o gariad atat, ni buaswn yma cyhyd ag y bum.' *Enaid,' ebe hi, * pwy wyt ti ? ' * Peredur mab Efrog o'r Gogledd ; ac os daw araat rhyw ofid neu enbydrwydd, danfon ataf, a mi a'th amddifiynaf os gallaf.' Felly Peredur a gychwynodd ymaith; ac nid yn mhell oddiyno daeth marchoges î'w gyfarfod, ar farch teneu yn chwys trosto; a hi a gyfarchodd well iddo. ^O ba le y deui di, fy chwaer?' Hithau a ddy- wedodd wrtho yr athos o'i thaith. Gwraig ydoedd i Syberw y Llanerch. * le,' eb efe, * myfi ydyw'r marchog a fu yn achos iti o'r gofîd hwn ; ac edifar fydd i'r neb a'i gwnaeth.' Ar hyny, dyma y marchog yn dyfod, ac yn gofyn i Peredur a welsai efe y cyfryw farchog ag oedd ef yn ei geisio. ^Taw a'th son/ ebe Peredur, *myfî wyt ti yn ei geisio; ac myn fy nghred, drwg yr ymddygi di a*r teulu at y forwyn, gan mai dieuog yw ohonof i.* Ac ymladd a wnaethant, ac ni bu hir nes y bwriwyd y marchog, ac efe a ddeisyfodd nawdd Peredur. * Nawdd a geflS,' ebe Peredur, ' ond rhaid itî ddychwelyd y ffbrdd y daethost i fyuegi fod y forwyn yn ddieuog ; ao fel iawn am y cam a wnaethost, dywed imi dy fwrw.* A'r marchog a roddes ei Iw ar hyny. A Pheredur a gerddodd rhagddo; ac uwchlaw iddo, gwelai gítstell, a thuag ato yr aeth, ac efe a darawodd y porth â*i waewffon. Ar hyny, dyma was gwineu piydferth, o faint milwr ac oedran bachgen, yn agor y porth; a phan ddaeth efe i'r neuadd, efe a welai wraig fawr hardd yn eistedd mewn cadair, a Uawforwynion yn aml o'i chylch , a hi a fu yn llawen wrtho. A phan ddaeth hi yn amser, i fwyta yr aethant. Gwedi dartod bwyta, ebe hi, *Unben, gwell fyddai i ti fyned i gysgu î le arall.' ' Paham na chawn i gysgu yma ? ' ebe Peredur. ' Naw gwiddon (tcitoh) y sydd yma, enaid, o Widdonod Caerloyw {Gloucester)^ ac y mae eu tad a'u mam gyda hwynt, ac nid oes a ddîanc rhagddynt, ac y maent wedi goresgyn yr holl gyfoeth a'i ddyfetha, oddieithr y tŷ hwn/ PEREDÜR Atì EFROG. 33 * le/ ebe Peredur, * nî a aroswn yma heno ; ac os daw rhyw nìwaìd i chwî, mi a'ch cadwaf rhagddo os gallaf, ac ni wnaf î fy hun i chwi un niwaîd/ Ac i gysgu yr aethant; a chyda'r dydd, Peredur a glywai waedd ddychrynllyd ; ac efe a gyfododd yn gyflym ac a wisges ei grys a'i lawdr {breeches), a'i gleddyf am ei wddf, ac allan y daeth. Yno gwelai widdon wedi dal gwyliwr, ac yntau yn gwaeddi. Ac efe a ymosododd ar y widdon, ac a'i tarawodd â'r cleddyf ar eî phen onî ledodd yr helm a'i phenwisg fel dysgl ar ei phen. * Dy nawdd, Peredur deg fab Efrog/ ebe hî, * a nawdd Duw/ * Pa fodd, wrach, y gwyddost mai Peredur wyf i ? ' * Tyngedfen a roes imi weledîgaeth y cawn ofid genyt ti ; ac y byddai i ti gymeryd march ac arfau genyf inau. A rhaid i ti aros gyda mi i ddysgu marchogwriaeth (chivalry)y a thrin arfau.' *Fel hyn,' ebe Peredur, *y ceffi di fy nawdd. Tynga na wnelych di gamwedd byth yn nghyfoeth yr iarlles hon.* Ac efe a gymerodd ernes am hyny ; a thrwy ganiatad yr iarlles, a gych^vynodd ymaith gyda'r widdon i Lys y Gwiddonod, lie y bu am dair wythnos, ac y dewisodd ei farch a'i arfau, ac yna aeth i*w ffordd. Yn niwedd y dydd efe a ddaeth i ddyffiyn, ao yn rahen y dyffryn yr oedd cell meudwy {hermiía cell); a llawen fu y meudwy wrtho, ac yno y bu ef y nos hono. Bore dranoeth, efe a gododd oddiyno; a phan ddaeth allan, wele cawod o eira a ddisgynasai yn ystod y nos, ac yr oedd gwalch gwyllt wedi Iladd hwyad gerllaw y gell ; ond swn y march a ddych- rynodd y gwalch, a brân a ddisgynodd ar y gelain farw. A sefyll a wnaeth Peredur, a chyffelybu duwch y frân, a gwynder yr eira, a chochni y gwaed; i wallt y wraig a garai fwyaf, yr hwn oedd can ddued a*r muchud (jet)^ a'i chnawd i wynder yr eira, a chochni y gwaed yn yr eira i'r ddau ysmotyn coch oedd ar ei gruddiau. Ac yr oedd Arthur a'i deulu yn chwiHo am Peiedur. * A wyddoch chwi,' ebe Arthur, *pwy yw y marchog paladr hir a saif yn y nant uchod?' * Arglwydd,* ebe un, ' mi a af i ofyn iddo pwy ydyw.' Ac efe a ddaeth at y fau yr oedd Peredur, ac a ofynodd iddo beth a wnai ef felly, a phwy ydoedd. Eithr ei feddwl ef oedd wedi ymgoUi gymaint mewn myfyrdod ar y wraig a garai fwyaf, fel na roddes ateb iddo. Yna'r gwas a'i tarawodd â'u waewffon, a Pheredur a droes arno, ac a'i taflodd tros bedrain ei farch i'r Ilawr. Ar ei ol ef, y daeth pedwar gwas ar hugain ato ar yr un neges, ac nid atebai yntau yr un o honynt mwy na'i gilydd, eithr rhoddai yr un driniaeth i bob im, sef ei fwrw i'r Ilawr. Yna Cai a ddaeth ato, ac a draethodd ei genadwri yn arwflin a chwerw; a Pheredur a'i tarawodd ef 84 Y MÂBINOGION. â'î waewffon o tan ei ên, ac a'i hyrddiodd oddiwrtho, nes y torodd ei fraich a gwaell ei ysgwydd {shoulder hladé)^ ac yna a farchogodd drosto un waith ar hiigain. A phan oedd Cai mewn Uewyg fel hyn ar lawr, trwy y dyrnodiau a gawsai, ei farch a droes yn ol ac ar dith chwym a ddaeth i'r man yr oedd Arthur a'i deulu. Hwythau pan welsant y march yn dychwelyd heb y marchog, a gychwynasant ar írys tua'r lle y buasai'r ysgarmes; a phan ddaethant yno, meddylient fod Cai wedi ei ladd, ond <îawsant, ond iddo gael meddyg da, y byddai byw. Ni symudodd Peredur o'i fyfyrdod mwy na chynt, er gweled yr helynt oedd jm nghylch Caî. A Chai a ddygwyd i babell Arthur, ac Arthur a barodd ddwyn meddygon cywrain ato ; a drwg fu gan Arthur i Gai gyfarfod â'r gofîd hwnw, canys efe a'i carai yn fawr. Yna y dywedodd Gwalchmai, * Ni ddylai ueb gyffroi marchog urddawl oddiar ei fyfyrdod yn fyrbwyll; canys meddwl y mae naiU ai am rhyw goUed a ddaeth iddo, neu am y wraig a gâr fwyaf ; a'r byrbwylldra hwnw fu yr achos o adfyd yr hwn a ymweles ddiweddaf âg ef. Ac o bydd da genjrt ti, arglwydd, mi a af i edrych a symudodd y marchog oddiar y meddwl hwnw ; ac os felly, mi a archaf iddo yn addfwyn ddyfod i ymweled â thi.' Ac yna Cai a sorodd, ac a ddywedodd eiriau dig cenfigenus, * Gwalchmai,' eb efe, * diau y deui di âg ef trwy addfwynder. Clod bychan er hyny a haeddit am orfod ar farchog lluddedig, wedi bUno yn ymladd. Felly y gorfuost ti ar lawer cyn hyn; a thra bo genyt dafod a geiriau teg, ui raid iti wrth arfau. Pais o liau teneu a fydd yn ddigon am danat ; ac ni bydd raid iti dori gwaowffon na chleddyf er ymladd â marchog a gefiych yn nghyflwr y marchog liwn.' Yna Gwalchmai a atebodd Cai: — *Ti a allet draethu ymadroddion hawddgarwch, pe mynit; ac nid arnaf i y dylit ddial dy lid a'th ddigofaint. Tebygol genyf i y dygaf y marchog yma heb imi gael tori na braich nac ysgwydd.' Yna y dywedodd Arthur wrth Gwalch- mai, * Geiriau doeth a phwyllog a ddywedi di. Dos rhagot, a chymer ddigon o arfau am danat, a dewis dy farch.' A Gwalchmai a wisges ei arfau, ac a farchogodd yn frysiog tua'r fan jr oedd Peredur, yr hwn a gafodd efe fyth yn myfyrio yr un meddwl ac yn gorphwys ar baladr eî waewffon^ A Gwalchmai a ddaeth ato heb un arwydd gelyniaeth, ac a ddy- wedodd wrtho, * Pe gwyddwn y byddai cystal genyt ti ag yw genyf i, mi ^ Y mae cymeriadau cyíTredinol y ddan farcho}? yn cael eu harddangos yma yn dra nerthol. Cai yn fyrbwyll, trahaus, ac aflwyddianus yn ei negea ; Gwalchroai yn bwyllog, llariaidd, ac yn cyrhaedd ei amcan ei hun tra yn enill ar yr un pryd aerch a chyfeillgarwcli Peredur. PEREDUR AB EFROG. 35 a yinddiddanwn â thi. Cenadwr ydwyf i oddiwrth Arthur atat, yn atolwg iti ddyfod i yraweled ag ef. A bu dau wr ar yr un neges hon o'm blaen i.' * Gwîr y w hyny/ ebe Peredur, * ac anhawddgar y daethant. Ymladd a wnaethant â mi, ac nid oedd dda genyf inau hyny, gan nad oedd dda genyf gael tynu fy sylw oddiar yr hyn y nieddyhwn am dano. ileddwl yr oeddwn am y wraig a garwn fwyaf; ac hyn a barodd imi feddwl — edrycli yr oeddwn ar yr eira, ac ar y fmu, ac ar y dafnau o' waed yr hwyad a laddasai gwalch yn yr eira. A meddwl yr oeddwn fod ei gwynder yn debyg i'r eira, a'i gwallt a'i haeliau yn debyg i'r fnin, a bod y ddau fan coch ar ei dwy rudd yn debyg i'r ddau ddefnyn o waed.* Ebe Gwalchmai, *Nid anfoneddigaidd oedd y meddwl hwnw; ac nid rhyfedd dy fod yn anfoddlawn i gael dy ddwyn oddiwrtho.' Ebe Peredur. *A ddywedi di imi, a ydyw Cai yn Llys Arthur'?' 'Ydyw,' ebe yntau, * ac efe oedd y marchog diweddaf a ymladdodd â thi ; ac ni bu da iddo o*r ymladd hwnw ; efe a dorodd ei fraich ddeheu a gwaell ei ysgwydd yn y cwymp a gafodd oddiwi-th dy baladr di.' * le,' ebe Peredur, * nid yw yn ddrwg genyf ddechreu dial y sarhad ar y corr a'r gorres.' A Gwalchmai a iyfeddodd ei glywed yn son am y corr a'r gorres, ac a ddynesodd ato, ac a roes ei ddwylaw am ei wddf, gan ofyn beth oedd ei enw. * Peredur ab Ef rog i'm gelwir,' eb efe ; * a phwy wyt tithau ? ' * Gwalchmai i'm gelwir i,' ebe yntau. * Da yw genyf dy weled,' ebe Peredui , * dy glod a gly wais yn mhob gwlad am filwriaeth a chy wirdeb, a'th gyfeillgarwch a atolygaf.' ' Ti a'i cei, myn fy nghred,' ebe Gwalchmai, * a dyro i mi yr eîddot tithau.' * Ti a'i cei yn Ilawen,' ebe Peredur. A hwy a aethant yn nghyd, yn hyfryd a chyttun, tua'r Ile yr oedd Arthur; a phan glybu Cai eu bod yn dyfod, efe a ddywedodd, * Mi a wyddwn na byddai raid i Walchmai ymladd â'r marchog, ac uid rhyfedd yw ei fod yn cael y fath glod. Gwna ef fwy hefo'i eiriau teg, na myfi o nerth ac arfau.' Ac aeth Peredur a Gwalchmai i babell Gwalchmai er diosg eu harfiiu ; a Pheredur a wisgodd yn gyffelyb i Walchmai, a myned a wnaothant law yn llaw i'r Ile yr oedd Arthur, a chyfarch gwell iddo. * Arglwydd,' ebe Gwalchmai, * dyma'r gwr yr ydwyt er's talm yn ei geisio.' * Croosaw iti unben,' ebe Arthur, * a chyda mi y trigi bellach, a phe gwybuaswn y buasai dy gynydd fel y bu, ni chawsit fyned oddiwrthyf fel yr aethost. Hyny, modd bynag, a brophwydodd y corr aV gorres, y rhai a gamdriniodd Cai, ac ar yr hwn y dialaist tithau.' Ar hyny, wele y freiihinos a'i Ilaw^forwynion yn dyfod, a chyfarch gwell a wnaeth Peredur iddynt. Llawen fuant hwythau wrtho, a'i groesawu a wnaethant. Parch F 2 36 Y ÌÍABINOGION. anrhydedd mawr a roddes Artlmr i Peredur; a hwy a ddychwelasant î Gaerlleon. A'r nos gyntaf y daeth Peredur i Lys Arthur yn Nghaerlleon, wedi bwyta, efe a rodiai yn y gaer, ac wele Angharad Law Eurawg yn cyfarfod âg ef. *Myn fy nghred, fy chwaer,' cb efe, *morwyn hawddgar wyt, a phe da genyt, mi a allwn dy garu yn fwy nag un forwyn.' ' Mi a roddaf fy nghred,' ebe hî, * na charaf i dydi, ac na'th fynaf yn dragwyddol,' * Minau a dyngaf,' ebe Peredur, * na ddy wedaf air byth wrth Gristion nes iti gydnabod dy fod yn fy ngharu yn fwy nag un gwT aralP.' Tranoeth, Peredur a gerddodd ymaith ar brif-flfordd ar hyd cefn mynydd, ac efe a welai ddyffryn crwn, gororau yr hwn oedd yn goediog a charegog, a gwastad y dyffiyn oedd yn weirgloddiau, a goriwaered rhwng y gweirgloddiau a'r coed. Ac yn mynwes y coed, gwelai dai duon lawer a gwaith garw arnynt. Disgyn a wnaeth, ac arwain ei farch tua'r coed, ac heb fod neppell yn y coed, efe a welai graig serth, a'r ffordd yn rhedeg gydag ochr y graig, a llew yn rhwym wrth gadwj'n yn cysgu a'r astell o'r graig, a phwll dwfn anferthol ei faint a welai o dan y Uew a*i lonaid o esgyrn dynion ac anifeiliaid. Ac efo a dynodd ei gleddyf, ac a darawodd y llew oni syrthiodd tros y dibyn wrth ei gadwyn uwcli ben y pwU. Ac efe a roes yr ail ddyrnod i*r gadwyn, nes y torodd, a'r llew a syrthiodd i'r pwlU Yna efe a arweiniodd ei faich tros lecliwedd y graig hyd nes y daith i'r dyffryn. Ac efe a welai yn nghanol y dyffryn gastell teg, a thuag ato yr aeth. Ac ar y weirglodd wrth y castell, gwelai wr llwyd yn eistedd, mwy o faint na'r un gwr a welsai erioed, a chyda hyny, ddau was ieuanc yn saethu camau eu cyllyll o asgwrn moríil (whalebone) — y naill ohonynt yn was gwinen, a'r Ilall yn was melyn. Peredur a aeth rhagddo at y gwr Ilwyd, ac a gyfarchodd well iddo. * Mefl ar farf fy mhorthor (portery ebe'r gwr Uwyd ; a Pheredur a ddeallodd mai y Ilew oedd ei borthor. Yna y gwr Ilwyd a'r gweision a ddaethant i'r castell, a Pheredur a ddaeth gyda hwynt. Lle teg anrhydeddus a welai ef yno; ac i'r neuadd yr aethant, a'r byrddau oeddynt wodi eu codi, a bwyd a díod ddigonedd arnynt, Ar hyny, efe a welai WTaig hen a gwraig ieuanc yn dyfod o'r ystafell; ac yr oeddynt y gwragedd mwyaf a welsai erioed. Wedi ymolchi, i fwyta yr aethant ; y gwr llwyd oedd yn mhen uchaf y bwrdd, a'r wraig hen yn nesaf ato; a a Pheredur a'r forwyn a ddodwyd yn nghyd; a'r ddau was ieuanc yn i Yr oedd ymdyngliedu i gyflawni rìiyw wag orchest fel hyn yn beth cyflredìn yn nyddiaii Marchogwriaeth. PEREÜUR AB EFROG. 87 gwasanaetlm arnynt. Ac edrych a wnaeth y forwyn ar Peredur, a thrist- hau ; yntíju a ofynodd iddi achos ei thristwch. * Tydi, enaid,' ebe hi, ' er pan y'th welais gyntaf, a gerais yn fwyaf gwr; a thost yw genyf feddwl am y dynged gyferfydd yfom i was mor foneddigaidd a thi. A welaist ti yr aml dai duon sydd yn ochr y coed? gwyr i'm tad, y gwr llwyd acw, sydd yn byw yn yr oll ohonynt, a chewri ydynt oll; ac yfoiu hwy a gyfod- ant yn dy erbyn, ac â'th laddant. Y Dyffryn Crwn y gelwir y dyffrya hwn.' * 1 ie, forwyn deg,* ebe Peredur, * a beri di fod fy march i a'm hartau yn yr un Iletty a mi heno ? ' ' Rhyngof i a Duw,' ebe hi, nii a'î paraf, os gallaf, yn Ilawen.' Pan ddaeth amser fod yn well ganddynt gysgu na chyfeddach, i gysgu yr aethant ; a'r forwyn a barodd fod march ac arfau Peredur yn yr un lletty ag ef. Tranoeth, cly wai dnvst gwyr a meirch o gylch y castell ; ac efe a gyfododd, ac a wisgodd aifau am dano ac am ei farch, ac a ddaeth i'r weirglodd. A daeth y wraig hen a'r fonvyn at y gwr Uwyd, gau ddy- wedyd, *ArgIwydd, cyraer air y llanc dyeithr na bydd iddo ddweyd dira o'r ]iyn a welodd yma ; a nyni a fyddwn wystlon trosto.' ' Na cymeraf, myu fy nghred,' ebe y gwr Ilwyd. A Pheredur a ymladdodd â'r Ilu ; ac erbyn yr hwyr, yr oedd wedi Iladd y drydedd ran ohonynt, ac heb dderbyn ei hun unihyw niwaid. Yna y dywedodd y wraig hen, * Y mae'r Ilauc wedi Iladd llawer o'th lu ; dyro nawdd iddo.' * Na roddaf, myn fy nghred,' obe'r gwr Ilwyd. A'r wraig hen a'r forwyn deg oeddynt yn gwylied yr ymladdfa oddiar fwlch yn y gaer. Yna Peredur a gyfaifu â'r gwas melyn, ac a'i Iladdodd. 'Arglwydd,' ebe'r forwyn, *dyro nawdd i'r Uanc' * Na roddaf, rhyngof i a Duw,' ebe'r gwr Ilwyd. Yna Peredur a gyfarfu â'r gwas gwinau, ac a'i Iladdodd. * Buasai'n well iti pe rhoddasit nawdd i'r Ilanc cyn iddo ladd dy ddau fab, ac o'r braidd y bydd i tithau dy hun ddianc,' * Dos d'thau, forAvyn,' eb efe, * ac atolwg ar y Jlanc roddi nawdd i mi ; yr ydym ni yn ymostwng iddo.' A'r forwyn a ddaeth i'r man yr oedd Peredur, ac a atolygodd ci nawdd i'w thad, ac i'r sawl a ddiangesynt o'i wyr yn fyw. * Nawdd a geiff,' ebe yntau, * ar yr amod fod iddo ef a phawb sydd dano, fyned i ymostwng i'r Ymheraw^dwr Arthur, a dywedyd wrtho mai Peredur, gwr iddo ef, a wnaeth y gwasanaeth hwn.' 'Myn y Nefoedd, mi a wnaw^n hyny yn Ilawen,' ebe hi. * A rhaîd i chwi,' eb efe, * gymeryd eich bedyddio, a minau a ddanfonaf at Arthur i ddeisyf arno roddi y dyffryn hwn i ti, ac i'th etifedd byth ar ol hyny.' Yna hwy a aethant î mewn, a'r gwr Ilwyd Ä'r wraig fawr a gyfarchasant well i Peredur A'r gwr llwyd a ddywedodd wrtho, * Er pan ydwyf yn meddu y dyffryn hwn, ni welais üristion ond tydi 38 Y MABINOGION. yn myned oddiyma â'i fywyd ganddo, Ninaii a awn i ymoetwng i Artliur, ac i gymeryd Cred a Bedydd,' Ebe Perediir, ^Diolchaf inau i Dduw na thorais fy llw wrth y wraig a garaf fwyaf, sef na ddywedwn un gair wrth Gristion.' Trigasant yno y nos hono. Tranoeth, y gwr llwyd a'i nifer gydag ef a aethant i Lys Arthur, ac a ymostyngasant iddo. Ac Arthur a barodd eu bedyddio ; a'r gwr llwyd a'i hysbysodd mai Peredur a'i trechasai ef. Ac Arthur a roddes i'r gwr llwyd a'i nifer y dyffryn yw gynal tano ef, yn ol fel y deisyfasaî Peredur; a thrwy genad Arthur, hwy a ddychwel- asant i'r DyfFryn Crwn. Peredur yntau dranoeth a gerddodd rhagddo trwy diriogaeth fawr ddi- ffaeth heb ynddi dŷ cyfanedd. O'r diwedd, efe a ddaeth at dŷ bychan a thlawd, lle y clywodd fod yno sarph yn gorwedd ar fodrwy aur, yr hon nid adawai dŷ cyfanedd am saith milldir o gwmpas iddi. A Pheredur a ddaeth i'r Ue y clywai fod y sarph. ac a ymladdodd â hi yn llidiog, dewr, a ffyrnig- wyllt. O'r diwedd, efe a'i lladdodd, ac a gymerth y fodrwy iddo ei hun. Ac felly y bu ef yn cerdded y^n hir heb ddywedyd yr un gair wrth neb rhyw Gristion, nes y-r oedd yn colH ei h'w a'i wedd o hiraeth ar ol Ltys Arthur, a'r wraig a garai fwyaf, a*i gydymdeithion. Yna, efe a gerddodd rhagddo tua Lly^s Arthur ; ac ar y ffordd, cyfarfu âg ef deulu Arthur yn myned ar neges, a Chai o'u blaen. Efo a'i had- w^aenai hwynt oll, eithr nid adwaenai yr un ohonynt hwy mohono ef. * ba le y daethost ti, imben ? ' ebe Cai wrtho ddwywaith a theirgwaith ; eithr nid atebai Peredur. Yna Cai a'i gwanodd ef â'i waewffon trwy ei forddwyd. Ond rhag iddo ddywedyd gair, a felly dori ei Iw, efe a aeth heibio, heb ym- ddial arno. Yna y dywedodd Gwalchmai,. * Rhymgof i a Duw, Cai, drwg oedd iti archolli llanc fcl hwn na allai siarad ; ' ac efo a droes yn ol i Lys Arthur. * Arglwyddes,' eb efe wrth Wenhwyfar, *a weli di gyfla- fan cyn ddihired a wnaeth Cai ar y llanc hwn, yntau yn tudan ? er Duw, ac erof inau, pâr di ei feddiginiaethu ef erbyn y dychwelwyf, a mi a dalaf y pwyth^ i ti.' A chyn dyfod y gwyr yu ol o'u neges, daeth marchog i'r weirglodd yu ymyl Llys Arthur, yn herio gwr i ymladd âg ef. Peredur a dderbyn- iodd yr hèr, ac a'i trechodd ; a threchai farchog bob dydd am wythnos. Un diwrnod, yr oedd Arthur a'r teulu yn myned i'r eglwyP| a gwelent farchog wedi dyrchafu arwydd ymladd. ' Ha I wyr,' ebe Arthur, ' myn ^ Tálu'r Punjth. — Ffnrf Yinadrodd wedi ei fenthyca o'r hen aiferiati Gymrtig o roddi a thalu anrhegion priodas, y rliai u elwid Ficyddion. PEREDUR AB EFROG. 39 eich dewrder, nîd af i oddiyma hyd oni chaf fy march a'm harfau i daflu yr iancwr acw/ A gweision a aethant i geisio ei farch a'i arfau iddo. A Pheredur a gyfarfu a'r gweision yn rayned heibio. ac a gymerth y march a'r arfau, ac a aeih ei hun i'r weirglodd. Pan ei gwelsant ef yn cyfodi i fyned i yraladd â'r marchog, pawb a frysient i benau'r tai, a'r bryniau, a lleoedd uchel, er gwcled yr ymladdfa. A Pheredur a amneidiodd â'i law ar i'r marchog ddeclireu arno, a'r marchog a ymosododd, eithr nid ysgogodd Peredur er hyny. Yna Pcredur a yspardynodd ei farch, ac a ruthrodd ato yn llidiog, ffyrnig, chwym, a diwrthgil, aó a'i gwanodd hefo dyrnod llym-wenwynig, tost, beiddgar, milwraidd, o dan ei ddwy én, nes ei godi o'r cyfrwy, a'i hichio bellder mawr oddiwrtho* Yna Peredur a adawodd y march a'r arfau i'r gweision fel o'r blaen, ac a ddychwelodd ar ei draed i'r Llys ; a'r ' Marchog Mud ' y gelwid ef. A daeth Angharad Law Pîurawg i'w gyfarfod. * Erof i a Duw, unben,' ebe hi; *gresyn nad ellit siarad ; pe gellit siarad, mi a'th garwn yn fwy nag un dyn arall ; ac myn fy nghred, er nas gelli, mi a'th garaf felly.' *Duw a dalo itî, fy chwaer,' ebe Peredur, ' myn fy nghred, minau a'th garaf dithau.' Yna y gwybuwyd pwy oedd Peredur; ac efe a gyfeillachodd hefo Gwalchmai, ac Owain ab Urien, ac hefo pawb o'r teulu; ac a drigodd yn Llys Arthur. Arthur oedd yn Nghaerlleon ar Wysg ; ac efe a aeth allan i hela, a Pheredur gydag et. A Pheredur a ollyngodd ei gi ar hydd (liart), a'r ci a laddodd yr hydd mewn diffeithwch. Yna efe a welai arwydd tŷ, ac a aeth tuag ato ; ac efe a welai neuadd, a cher drws y neuadd yr oedd bechgyn icuainc difarf, cethin, yn chwareu gwyddbwyll^ A phan aeth i mewn, gwelai dair morwyn yn eistedd ar fainc, a gwisgoedd ara danynt fel y gweddai i ferched uchelradd. Yntau a aeth i eistedd atynt ar y fainc ; ac un ohonynt a edrychodd arno yn graflF, ac a wylodd. A Pheredur a ofynodd iddi paham yr wylai. *üan ofid meddwl mai ei ladd a geiíF gwas cyn deced a thi.' * Pwy a'm Uadd i ? ' ebe Peredur. * Pe gwyddwn y rhwj^strai hyny iti aros yn y lle hwn, mi a'i dywedwn.' ebe hi. *E; maint fy mherygl/ ebe yntau, * mi a'i gwrandawaf.' * Y gwr sydd dad i mi,' ebe*r forwyn, * biau y llys hwn ; ac efe a ladd bawb a ddel i'r llys heb ei genad.' * Pa fath ddyn yw eich tad chwi, pan y gall ladd 1 Gwy hlbwylL — O * BeJair Carap ar Hugaiu * yr Hen Gymry, yr oedd pedair a elwid yn Gogainpan, sef:— 1, Cliwaroii Gwyddbwyll {(Jliess); 2, Chwareu Towlbwrdd (Çuoits) ; 3, Cliwareii Ffristial (Ihce); a Ciiyweiriaw Telyn. 40 Y MABINOGIOiy pawb felly ? * * Gwr ydy w sydd yn gwneud trais ac anfodd ar ei gymyd- ogion; ac ni wna gyfîawnder â neb.' Yna efe a welai y gweision yn cyfodi, ac yn arllwys y werîn (chessmin) oddiar y bwrdd. Ac efe a glywai dwrf cryf ; ac ar ol y twrf, gwelaî ddyn du mawi unllygeidiog yn dyfod i mewn ; a'r morwynion a gyfodasant i'w dderbyn a diosg ei wjsg oddiam dano. Yntau a aeth i eistedd; ac wedi gorphwys ac yra- "bwyllo, efe a edrychodd ar Peredur, ac a ofynodd pwy oedd y marchog. ' Arglwydd,' ebe un o'r morwynion, * y gwas ieuanc tecaf a boneddig- eiddiaf a weleist ti erioed. Ac er Duw, ac er dy anrhydedd, bydd bwyllog "wrtho.' *Erot ti, mi a ymbwyllaf, ac a roddaf ei fywyd iddo heno.' Yna Peredur a ddaeth atynt wrth y tan, ac a gymerodd fwyd a diod, ac a ym- ddyddanodd â'r rhianod. A than eflFeithiau y ddiod, eb efe wrth y gwr du, * Rhyfedd yw genyf, os wyt ti cyn gryfed ag y dywedi dy fod, pwy allodd dynu dy lygad ? ' * Y mae yn ddeddf geuyf,' ebe'r gwr du, * pwy bynag a ofyn i mî yr hyn a ofynaist ti, na chaifF oi fywyd geny^", yn rhad nac er gwerth.* *Arglwydd,' ebe'r forwyn, *pa beth bynag a ddywed ef wrthyt mewn ysmaldod tan effaith y ddiod, cadw dy air a ddywedaist gyneu, ac a addewaist wrthyf.' * Mi a wnaf hyny yn llawen erot ti,' ebe'r gwr du, * mi a adawaf iddo ei fywyd heno.' Ac felly y buont y nos hono. Dranoeth, cododd y gwr du, ac a wisgodd ei arfau am dano, ac a dy wedodd wrth Peredur, * Cyfod i fynu, ddyn, i ddioddef ar.gau.' Peredur a'i hatebodd, * Y gwr du, os yniladd a fyni, naill ai diosg dy arfau oddiam danat ; neu dyro arfau eraill i minau i ymladd â tliî.' * Ila I ddyn,' eb efe, *a fedrit ti ymladd pe ceit arfau? cymer yr aifau a fynot.' Ac ym- ladd a wnaethant hyd oni fu raid i'r gwr du erfyn nawdd Peredur. * Y gwr du,' ebe Peredur, *ti a gei nawdd os dywedi pwy ydwyt, a phwy a dynodd dy lygad.' *Arglwydd,' cb efe, *mi a ddywedaf. Ymladd y • bum â'r Pryf Du o'r Garn. Y mae yno grug (mound) a elwir yn Grug Galar, ac yn y crug y mae camedd, ac jti y garnedd y mae pryf, ac yn nghynffbn y pryf y mae maen ; a rhinweddau y maen ydynt, pwy bynag a'i caiff* yn un llaw a fyno o aur a gaiff* yii y llaw arall. Ac yn ymladd â'r pryf hwnw y collais i fy Hygad. A'm henw yw y Du Trahawc ; a*r achos y'm gelwid y Du Tialiawc ydoedd am nad oedd neb o'm cylch a'r nas gorthrymwn, a chyfiawnder nis g\vnawn i imdyn.' ^le,' ebe Peredur, *pa mor bell yw y pryf hwnw? ' ' Y dydd y cychwyni oddiyma, ti a ddeui i lys meibion Breniu y Dioddefaint.' *Pahara y PEREDUR AB EFROG. 4L gehvir hwynt felly ? ' * Addanc y Llyn^ a'u lladd hwynt unwaîth bob dydd Uddîyno tî a ddeui i lys larlles y Campau/ *Pa gainpau,' ebe Peredur, î sydd arnî hi ? ' * Y mae ei theulu yn cynwys tri chant o wjt ;. a dywedir campau y teulu wrth bob gwr dyeithr a ddel i'r Uys. A'r tri- chanwr a eistedd yn nesaf i'r arglwyddes, a hyny nid er anmharch ar y gwesteion (guests) eithr fel y dywedont gampau y teulu. Oddýno ti a ddeui i'r Crug Galarus, Ue y mae perchenogion tri chant o bebyll oddeutu y crug yn gwarchod y pryf.» * Gan i ti fod o gymaint gormes, am gyhyd. o amser,' ebe Peredur,' mi a wnaf ua byddi felly mwyach,' a Pheredur a laddodd y gwr du. A*r forwyn a ddechreuasai ymddyddan âg ef a ddywedodd, *0e oeddit dlawd yn dyfod yma, cyfoethog fyddi bellach o drysor y gwr du a leddaist; a thi a weli y morwynion hawddgar sydd yn y Uys hwn, ti a gei yn gariadferch yr un a fynot ohonynt.' *Ni ddaethum i yma o*m gwlad, arglwyddes, er gwreica; namyn bydded i'r gweision hawddgar a welaf yma ymgyplysu bawb ohonoch â'ch gilydd fel y mynoch ; a dim o'ch da nis mynaf, ac ni raid imi wrtho.' Oddiyno Peredur a aeth rhagddo, ac a ddaeth i Iys meibion Brenin y Dyoddefaint; ac yn y Ilys ni welai ond. gwragedd, a'r gwragedd a gyfodasant i'w dderbyn, ac a fuant lawen wrtho : ac fel yr oedd yn dechreu ymddyddan, wele farch a chyfrwy amo yn dyfod, a chelain [corff] yn y cjrfrwy. Ac un o'r gwragedd a gyfododd i fynu, ac a gymerth y gelain o'r cyfrwy, ac a'i heneiniodd mewn cawg o ddwfr twym oedd islaw y drws, ac a ddodes eli gwerthfawr arno^ A'r gwr a gyfododd yn fyw, ac a ddaeth i*r Ue yr oedd Peredur, ac a'i croesawodd, ac a fu lawen wrtho. Dau wr eraill hefyd a ddaethant i mewn yn eu cyfrwyau, a'r un modd y triniodd y forwyn y ddau hyn a*r cyntat Yna y gofynodd Peredur i'r unben paham yr oeddynt feUy, a hwythau a ddywedasant fod Addanc mewn ogof yn eu Uadd unwaith bob dydd. Ac felly y buant y noson hono. Dranoeth cyfododd y llanciau i fyned rhagddynt, a dèisyfodd Peredur^ er mwyn y rhai a garent, adael iddo ef fyned gyda hwynt. Hwythau a omeddasant, gan ddywedyd, *Pe Ileddid di yno, nid oes iti ddim a'th wnelai yn fyw drachefn/ A hwy a gerddasant rhagddynt, a Pheredur a gerddodd yn eu hol. Pan oeddynt hwy wedi myned o'i olwg, efe a ddaeth 1 Addanc y Llya, — Rhyw anghenfíl cyfrin a jçrybwyllir yn y Trioedd, * Tri phrií orcbestwaith Ynys Prydain : Llong Nefydd í^hí Neifion, a ddug yuddi wiyw a benyw o bub byw baim dorres Llynn Llion ; ac Ychaiu Bannog Hn GaÌaam, a lusgasant Afanc y Llyn i dir, ac ui thorres y Llyn mwyach ; a Maiu Gwyddon Ganhebon, lle y darllenid arnynt holl gelfyddydau a gwybodau y byd.' — Tri 97. 42 Y MABlNOi^lON. at gnig ar yr hwn yr eistecldai y wraig decaf a welsai erioed* * Mî a wn dy hynt di,' ebe hi, *myned yr ydwyt i ymladd â'r Addanc, ac efe a'th ladd nid tr\^y nerth ond tnvy ystryw. Y mae ganddo ogof, ac ar ddrws yr ogof y mae piler careg ; a thra y gwel ef bawb a ddaw i mewn, nis gall neb ei weled ef; ac o gysgod y piler efe a ladd bawb hefo saeth wenwjrnig. A pho tynget ti y byddai i ti fy nghani i yn fwy nag un wraig, mi a roddwa i ti faen fel y gelHt ei weled ef pan elit i mewn, ac ni welai ef djdi.' * Tyngaf, myn fy nghred,' ebe Peredur ; * er pan y'th welais gyntaf, iui a'th gerais. Pa lc y ccisiaf i dydi ? ' ' Pau y ceisi fi, caÌB fi tua'r India.' Ac wedi rhoddi y gareg yn llaw Peredur, y forwyn a ddiflauodd. Yntau a aeth rhagddo, ac i ddyffryn âg afon ynddo; a gororau y dyffryn oedd yn goed, ac o bob tu i'r afon yr oedd gwcirgloddiau gwas- tad. Ac ar un tu i'r afon, gwelai ddeadell o ddefaid gwynion, ac ar y tu arall ddeadell o ddefaid duon; ac fel y brefai un o'r defaid gwynion, y deuai un o'r defaid duon trwodd, ac y byddai yn wcn ; ac fcl y brefai un o'r defaid duon, y deuai un o'r defaid g\vynion trwodd, ac y byddai yn íídu. Ac ar lan yr afon efe a welai bren hir, a*r naill haner iddo yn lloBgi o'r gwraîdd hyd ei flaeu; a'r haner arall â dail ir arno. Ac uwchlaw hyny, efe a welai wr ieuanc yn eistedd ar ben crug; a dau filgi bronwynion, brj'chion, mèwn cyullyfanau (leashes) gerllaw ; ac yr oedd yn sicr na welsai erioed wr ieuanc â golwg mor urddasol arno. Ac yn y coed gyferbyn, efe a glywai helgwn yn codi haid o geirw. Ac efe a gyfarchodd well i'r gwr ieuanc, ac yntau a gyfarchodd well i Peredur. A thair ffordd a welai Peiedur yn myned oddiwrth y crug, dwy ffordd fawr, a'r drydedd yn llai; ac a ofynodd, * Pa le yr â y tair ffordd hyn?' * Un ohonynt a â i'm Ilys i. A mi a'th gynghoraf i wneud un o ddau beth, naill ai myned i'm llys i rhag dy flaon, at fy ngwraig; neu aros yma, a thi a gei weled yr helgwn yn ymlid yr hyddod blin o'r coed i'r maes, a thi a weli y milgwn goreu a glewaf niewn helfa a welaist erioed, yn lladd yr hyddod wrth y dwfr hwn ger ein llaw. A phan fo amser i ni fyned ani fwyd, fe ddaw fy ngwas â march i'm cyfarfod, a thi a gei lawenydd acw heno.' * Duw a dalo i ti,' ebe Peredur, ' nid arhosaf, eithr âf rhagof.' * Y naiU ffordd a â i'r ddinas sydd yn agos, Ile y gelli gael bwyd a diod ar werth; â'r ffordd gulaf ohon\nt fc>ydd yn myned tuag Ugof yr Addanc' * Trwy dy genad, wr ieuanc, tuag yno yr âf i.* A Pheredur a ddaeth at yr ogof, ac a gymerth y gareg yn ei law aswy, a'i waewffon yn ei law ddehau. Ac fel yr elai i mewn efe a ganfu PEREDUR AB EFROG, 43 yr Addanc, ac a'i trywanodd trwyddo, ac a dorodd ei ben ymaitli. Ac fel y deuai allan o'r ogof, wele yn ei gyfarfod ei dri chydymaith, a chyfarch gwell a wnaethant iddo, a dywedyd fod därogan y buasai iddo ef ladd yr ormes hono. A Pheredur a roddes y pen iddynt; a chynyg a wnaethant hwythau iddo yr un a fynai o'u tair chwaer yn briod, a haner eu brenliiniaeth gyda hi. *Ni ddaethuni i yma i wreica,' ebe yntau, *phe mynwn un wraig, ysgatfydd eich chwaer chwi a fynwn yn nghyntaf.* A Pheredur a gerddodd rhagddo, ac efe a glywai dwrf o'i ol; a phan drodd i edrych, gwelai wr ar gefn march coch ac aifau cocliion am dano. A'r gwr a ddaeth ar ei gyfer, ac a ddymunodd iddo ffafr Duw a dyn. Peredur a gyfarchodd well iddo yntau yn garedig. * Arglwydd,' ebe'r gwr, * dyfod i ofyn ffafr gen yt yr ydwyf.' * Beth a fyni di?' ebe Peredur. *Fy nghymeryd yn was i ti.' * Pwy a gymerwn i'n was pe cymerwn i dydi?' *Ni chelaf i pwy ydwyf oddiwrthyt. Etlym Gleddyf Coch y'm gelwir, iarll o ystlys y Dwyrain.' * Rhyfedd genyf dy fod yn cynyg dy hun yn wr i im nad oes ganddo fwy o gyfneth na thithau ; nid oes genyf inau ond iarllaeth. Und gan fod yn wnw genyt ddyfod yn was i mi, mi a'th gymeraf yn llawen.' A liwy a ddaethant i Lys yr larlles, lle y cawsant dderbyniad llawen ; a dywedwyd wrthynt nnd er anmharch arnynt y gosodid hwynt i eistedd islaw y teulu, eithr mai dyna oedd defod y Llys. Eithr yr hwn a ŵllai daflu y trichanwr oedd yn y teulu, ete a gai fwyta yn nesaf at yr larlles, a hi a'i carai yn fwy nag un gwr anill. A Pheredur a fwriodd y trichanwr i'r llawr, ac a eisteddodd wrth ochr yr iarlles, ac ebo hi, * Yr wyf yn diolch i Dduw fy mod wedi cael llanc cyn deced a cyn ddewred a thi, gan na chefais y gwr a garwn fwyaf.' * Pwy oedd y gwr a gerit fwyaf'?' ebe Peredur. 'Myn fy nghred, Etlym Gleddyf Coch oedd y gwr a garwn fwyaf, er nas gwelais ef erioed.' *Diau,' ebe yntau, *fy nghyd- ymaith yw Etlym, dyma fe, ac er ei fwyn ef y daethum i yma i ymdaflu hefo'th deulu di. A gallasai ef wneud y gwaith hwnw yn well na myfi, pe myn- asai ; a mi a'th roddaf di iddo ef ' * Duw a dalo iti,' ebe lii, * wr ieuanc teg ; minau a gymeraf y gwr a garaf fwyaf ' A'r nos hono, Etlym a'r iarlles a hun~ asant yn nghyd. Dranoeth, Peredur a gychwynodd tua'r Crug Galarus. * Myn dy law di, arglwydd,' ebe Etlym, * mi a ddeuaf gyda thi.' A hwy a ddaethant hyd yn ngolwg y Crug a'r pebyll. ' Dos,' ebe Peredur wrth Etlym, * a phar iddynt ddyfod ac ymostwng i rai.' Etlym a ddaeth atynt, ac a ddywedodd wrthynt, * Deuwch, ac ymostyngwch i*m harglwydd i.' * Pwy yw dy arglwydd di ? ' ebynt hwythau. * Peredur Baladr Hir yw fy arglwydd i,' ebe Etlym. * Pe byddai'n weddus ini ladd cenadwr, nid aet ti drachefn yn fyw at dy arglwydd am ofyn G 2 44 Y MABINOGION. peth nior drahaus i Frcnhînoedd, a leîrll, a Banvniaîd, a dyfod i ymostwng i'th arglwydd dî/ Peredur a barodd iddo fyned drachefn atynt, a rhoddi eu dewis îddynt — ai yniostwng iddo neu ymladd âg ef. Hwythau a ddewisasant ymladd. A Pheredur a fwriodd berchenogîon cant o'r pebyll i'r llawr y diwrnod hwnw ; a thranoeth efe a fwriodd bcrchenogion cant eraill i'r llawr. A'r trydydd dydd, y cant gweddill, wedi ymgynghori, a benderfynasant ymostwng i Peredur. Ac efe a ofynodd iddynt beth a wnaent yno. Hwythau a ddywedasant, 'üwarchod y Pryf hyd onî byddo farw ; ac yna yniladd a wnaeni nhiau am y maen, a'r hwn a fyddai drechaf ohonom a'i caffai/ * Aroswch chwi yma,' i'be Peredur, ' niinau a af i jrmweled a'r Prj^f* ' Nage, arglwydd,' ebynt hwy, *awn ninau gyda thi i ymweled âg ef ' * le,* ebe Peredur, * ni fynaf i hyny ; pe lleddid ef, ni chawn î fwy o glod nag un ohonoch ch^vithau,' A myned a wnaeth efe i'r Ue yr oedd y Prj'f, a'i ladd, a dyfod atjTìt hwjthau, a dywedyd, 'Cyfrifwch eicli traul er pan y daethoch yma, ac mi a'i txilaf yn llawn.' Ac efe a dalodd i bob un yr hyn a ddywedai oedd yn ddyledus. Ac ni ofynodd ganddynt ond yn unig iddynt addef eu bod yn wyr iddo ef. Wrth Etlym y dywedodd, 'Dos di at y wraig a geii fwyaf ; minau a af rhagof Ac mi a dalaf iti am dy wasanaeth.' Ac efe a roddes y maen i Etlym. Ebe Etljnn, * Duw a dalo i ti â phob rhwydd-deb.' Peredur a ymdeithiodd rhagddo ; ac a ddaeth i'r dyffryn tecaf a welsaî erioed, ac afon ar ei waelod. A llawer o bebyll amryliw a welai efe yno ; ond yr hyn a'i synai fwyaf oedd gweled cjmifer ag a wclai o fehnau dwfr a mehnau gwynt. Ac yn cydymdaith ag ef yr oedd gwr gwinau, mawr, a golwg tebyg i saer arno. A Pheredur a ofynodd iddo pwy ydoedd. *Myfi yw pen mehnydd y melinau acw,' eb efe. * A gaf i letty genyt ti ? ' ebe Peredur. * Cei,' ebo yntau, *yn llawen.' Ac efe a ddaeth i dŷ y mehnydd, a thŷ hoff a theg ydoedd. Ac efe a fenthyciodd arian gan y mehnydd i brynu bwyd a diod iddo ei hun ac í dylwyth y tŷ, gan addaw eu talu cyn myned oddiyno. Ac efe a ofynodd i'r meh'nydd beth oedd yr holl bobl a'r cynhwrf oedd yn y lle. Y mehnydd a'i hatebodd, * Naill ai gwr o bell wyt ti neu yr wyt yn ynfyd. Yma y mae'r ym- herodres Cristinobyl Fawr; ac ni fyn hi ond y gwr dewraf, gan na raid iddi wrth gyfoeth. Ni ellid dwyn bwyd i'r holl filoedd sydd yma, ac o achos hyny y niae yr holl fehnau hyn.' A'r nos hono, hwy a gymerasant eu hesmwythder. Dranoeth, Peredur a gjfododd ac a wisgodd ani dano ac am ei farch i fyned i'r twnìament. Ac efe a welai yu mhhth y pebyll eraill y babell decaf a welsaî crioed, a morwyn brj'dferth a welai yn estyn ei phen trwy ffenestr ar y babell ; ac ni welsai erioed forwyn brydferthach. Eurwisg o baH [sidan] oedd am danî. Ac edrj^ch a wnaeth ar y forwyn yn graff, ac enynodd ei chariad ynddo yn fawr; ac felly, yn edrych ar y forwyn y bu o'r bore hyd haner dydd ac o haner dydd PEREDUR AB EFROtì. 45 hyd onid oodd yn brydnawn. Yna y daeth i'w letty, ac a dynodd ei arfau oddiam dano, ac a fenthyciodd arian gan y meUnydd; a dig oedd gwraig y melinydd wrth Peredur ; er hyny, y melinydd a roddasai eisoes yr arian iddo. Tranoeth gwnaeth yr un modd ag a wnaethai y diwrnod cynt ; a'r nos hono y daeth i'w letty ac y benthyciodd arian drachefn gan y mehnydd. A*r trydydd dydd, pan oedd efe yn jr un Ue, yn parhau i syllu ar y forwyn, efe a glywai ddyrnod mawr rhwng ei wddf a'i ysgwydd hefo gwegil bwyall. A phan edrychodd efe drach ei gefn, gwelai'r mehnydd, yr hwn a ddywedodd wrtho, * Naill ai tro dy olwg o'r man yr ediychi neu dos iV twrnament,' A gwenu a wnaeth Peredur ar y melinydd, a myned i'r twmament. A phawb a gyíarfu âg ef y dydd hwnw efe a'u bwriodd oU i'r Uawr ; a'r sawl a fwriodd, efe a ddaníon- odd y gwyr yn anrheg i'r Ymherodres, a'r nieirch a'r arfau yn anrheg i wraig y melinydd, yn dál am fenthyg yr ariau. A Pheredur a ddilynodd y twmament nes y bwriodd bawb i'r Uawr ; ac anfon y gwyr a wnai i garchar yr Ymherodres, a'r meirch a'r arfau i wraig y melinydd, yn dal am fenthyg yr arian. Yna yr Ymherodres a ddanfonodd at Farchog y Felin yn peri iddo ddyfod i ymweled â hi ; a g^vrthod a wnaeth Peredur i'r g;enad gyntaf a'r ail a aeth ato. Hithau, y drydedcl waith, a ddanfonodd gant o farchogion tan orchymyn i'w ddwyn o'i anfodd. Hwythau a ddaethant ato, ac a ddywe(Jasant eu cenadwri oddiwrth yr Ymherodres. Yna efe a ymornestodd â hwynt yn dda, ac a barodd eu rhwymo fel y rhwymid iwrch {itag) a'u bwrw i lyn y fehn. A'r Ymherodres a ofynodd gynghor gwr doeth oedd yn ei chyngor, a h%vnw a'i hatebodd, * Trwy dy genad, mi a af ato.' Felly efe a ddaeth ato, ac a gyfarchodd well iddo, ac a ddeisyfodd arno er mwyn yr un a garai, ddyfod i ymweled â'r Ymherodres. Ac yntau a aeth, a'r melinydd gydag ef. A chynted ag y daeth i'r neuadd, efe a eistedd- odd, a hithau a ddaeth ac a eisteddodd yn ei ochr ; a byr fu yr ymddyddan rhyngddynt, a chymeryd ei genad a wnaeth Peredur, a myned i'w letty. Tranoeth, efe a aeth i ymweled â hi drachefn ; ac yr oedd pob ystafell wedi eu haddumo fel eu gilydd; ac ni wyddent pa le yr eîsteddaî ef Yntau a eisteddodd ar y naill law i'r ymherodres, ac a ymddyddanodd yn garedig â hi. A phan oeddynt hwy felly, wele ddyn du, a chwpan aur llawn o win yn ei law, yn dyfod i mewn ; ac efe a benhniodd gerbron yr ymherodres, gan erchi iddi beidio rhoddi y gwpan ond i'r neb a ddeuai i ymladd âg ef am dani. Hithau a edrychodd ar Peredur. * Arglwyddes,' eb efe, * moes i mi y gwpan ; ' ac efe a yfodd y gwin ac a roddes y gwpan i wraig y mehnydd. A phan oeddynt h^vy felly, wele ddyn du arall, mwy o faint na'r llal!, yn dyfod i mewn, ac yn ei law gwpan wedi ei gwneud o ewin pryf, a'i llonaid o win, yr hon a roddes 46 Y MâBINOGION. efe i'r ymherodres, gan ddeisyf arnî nas rhoddaî y gwpan ond i'r neb a ymladdai âg ef. * Arglwyddes/ ebe Peredur, * dyro hi i mi.' A'r gwin a yfodd efe, a'r gwpan a roddes i wraig y melinydd, A phan oeddynt hwy felly, wele ddyn pengrych, garw ei wedd, mwy nag un o'r gwyr eraill, yn dyfod i mewn, a chawg yn ci law a'i Uonaid o win. Yntau hefyd a ostyngodd ar ben ei hn, ac a roddes y cawg yn llaw yr ym- herodres, gan erchi arni nas rhoddai i neb ond a yraladdai âg ef am dani. A'i rhoddi a wnaeth hithau i Peredur, ac yntau a'i rhoddes i wraig y melinydd. Y nos hono, aeth Peredur i'w letty ; a'r bore, gwîsgo am dano ac am ei farch, a myned i'r weirglodd a wnaeth, a lladd y tri dyn hyny. Wedi hyny, daeth Tr babell, a*r ymherodres a ddywedodd wrtho, * Peredur deg, cofia y Uw a wnaethost imi, pan roddais y maeu i ti pan leddaist yr Addanc' * Arglwyddes,' eb efe, * gwir a dd}^vedi ; mi a'i cofiaf.' A Pheredur a wladych- odd gyda'r ymherodres bedair blynedd ar ddeg, megys y dywed yr ystoriau. Ac Arthur oedd yn Nghaerlleon ar Wysg, ei brif lys ; ac ar ganol llawr ei neuadd yr oedd pedwar o wyr yn eîstedd ar len o' sidan, sef oeddynt Owain ab Urien, aGwalchmaiab Gwyar, a Hywel ab Emyr Llydaw^ aPheredur Baladr Hir Ar hyny hwy a welent yn dyfod i niewn for\\yn a chanddi wallt du crych ; ar gefu mul melyn yr ydoedd, ac yn ei Uaw gareiaeu girwon er gyru y mul ; a golwg garw anngharuaidd oedd arni. Duach oedd ei gwjrneb a'i dwylaw na'r haiaru duaf wedi ei bygu (pitched). Ac yr oedd ei llun yn fwy hagr na'i lUw: — Gruddiau uc4iel ; gwyneb hir ar i waered ; trwyn byr, ffroen-llydan ; y naiU lygad yn fiithlas greulawn, a'r llall yn ddu fel y muchud (jet), a'r ddau wedi fiuddo yn ddwfn yn ei phen ; danedd hirion, melynion — melynach na blodeu y banadl (broom) ; ei gwisg yn dechreu yn asgwrn ei dwyfron ac yn cyrhaedd hyd ei gcn; a'i chefn ar lun bwa ; ei dwy glun yn fwaog ac esgyrniog; a chulfain a theneu ydoedd oU oddieithr ei thraed a*i gluniau, y rhai oeddynt o faintioU an- ferth. A hi a gjŵrchodd well i Arthur a'r teulu oU oddigerth Peredur, ac wrtho ef y dywedodd^hi eiriau dig a chwerwon. ' Peredur,* ebe hi, * ni chyfarchaf well i ti ; gan nad wyt yn haeddu hyny. DaU fu tynghedfen pan roes i ti 1 Uywtl ab Emyr Llydaw. — *Tri Marcbawg Breahinawl Llys Artliur : Morgan Mwynfawrr ab Andras ; a Meiirawd iib Llew ab Cyufarch ; a Hywel ab Erovr Llydaw ; cyneddf iddynt oedd, eu bod mor hyuaws a llaryaidd, ac addwyn eu hymadroddion, ag y byddei anhawdd gan uudya o'r byd ommodd a naccau iddyut h geisynt.' — Tri 118. Yr oedd Hywel yn un o ga'dlywyddiou Arthur, a phan alwyd y brenin adref o ganol «i ryfelgyrch ar y Cyfandir, i ddarostwng gwrthryfel Medrod, gadawodd adran o'i fyddin tan ofal Hywel yn Ffrainc. Dywed y Cambrian Ìsiography fod bodd Hywel ab Emyr Llydaw yu Llan Illtyd Fawr, sir Forganwg. PEREDUR AB EFROG. 47 ddawn a chlod. Pan ddaethost i Lys y Brenîn Cloff, a phan welaist yno y gwas yn dwyn y wae\vffon ddyferol, ac o flaen y waewffon ddafnau o waed yn rhedeg yn afon i ddwrn y gwas ; a llawer o ryfeddodau eraiU a welaist yno, ac ni ofyn- aist eu hystyr na'ii hachos. Pe gofynasit, iechyd a gawsai y brenin, a'i gyfoeth mewn heddwch ; bellach ni chaiff oud brwydrau ac ymladdau, a choUi ei farch- ogion, a gadael gwragedd yn weddwon, a'i rianod yn ddigynysgaeth ; a hyny oU o'th achos di.' Ac ebe hi wrth Arthur, * Trwy dy genad, arglwydd, y mae fy Uetty i yn mheU oddiyma, sef yn NghastoU Syberw, rhaid dy fod wedi clywed am dano ; ac yn hwnw, y mae pum' cant a thriugain a chwech o farchogion urddawl, a'r wraig a gar ef fwyaf gyda phob un ohonynt. A phwy bynag a fyn eniU clod o arfau, o ornest, ac o ymladd, a gaiff hyny os myn ; ac a fyna eniU arbenigrwydd clod ac edmygedd, mi a wn Ue y ceir hwynt. Y mae casteU yno ar fynydd uchel, a morwyn sydd yno ya ngharchar ; a phwy bynag a all ei rhyddhau, efe a gaiff enwogrwydd penaf y byd.* Ar hyny hi a gychwynodd ymaith. Ebe Gwalchmai, * Myn fy nghred 1 ni chyagaf i hun lonydd nes ceisia rhyddhau y forwyu houo.' A Uawer o deulu Arthur a ddywedasant yr un modd. A Pheredur a ddywedodd, ' Myn fy nghred 1 ni chysgaf inau hun lonydd nes gwybod yr hoU chwedl ac ystyr y waewfion y dywedodd y forwyn ddu ara dan- ynt.' A phau oedd pawb yn ymwisgo eu harfau am danynt, wele farchog yn dyfod i'r porth. A maint a nerth müwr oedd arno, ac yr oedd wedi ei gyflawn arfogi o ddiUad ac arfau. Ac efe a aeth rhagddo, ac a gyfarchodd weU i Arthur a*r teulu oU, oddieithr Gwalchmai. Ac ar ysgwydd y marchog yr oedd tarian, â gwaith aur arui, a thrawst (feëse) o las cryf ynddi ; a'r un Uiw ydoedd yr arfau eraUl oU. Ac ef a ddywedodd wrth Walchmai, ' Ti a leddaist fy arglwydd, trwy dwyU a brad, yr hyn a brofaf i ti.' A Gwalchmai a gyfododd i fynu, * Dyma,* eb efe, ' fy ngwystl i'th erbyn, y profaf iti yma, neu yn y Ue a fyni, nad wyf i na thwyUwr na bradwr.' Ebe'r marchog, * Gerbron y brenin yr wyf yn ei was- anaethu y de\visaf i ymladd â thi.* * Yn Uawen,' ebe Gwalchmai, * dos rhagot, a mi a'th ddUynaf.' A'r marchog a aeth rhagddo, a Gwalchmai a ymarfogodd ; a Uawer o arfau a gynygiwyd iddo, eithr efo nis mynai ond yr eiddo ei hun. Wedi i Walchmaî a Phercdur ymarfogi, hwy a gerddasant yn ei ol o acbos eu cydymdeithas a chymaint yr hoffent y naiU y UaU. Eithr nid ymdeithiasant yn nghyd, ond pob im a gerddai yn mlaen ar ei gyfer. A Gwalchmai, yn ieuenctyd y dydd, a ddaeth i ddyffryn ; ac yn y dyffiyn gwelai gaer, a Uys mawr yn y gaer, a thyrau uchelfalch o'i chylch. Ac efe a welai farchog yn dyfod aUan i hela ar ferlyn glewddu, ffroenfoU, tithiol, cigog, gwaatadfalch, esgudlym a didramgwydd ; a'r marchog hwnw oedd perchenog y 48 Y MABINOGION. Uys. A Gwalchmai a gyfarchodd well iddo. * Duw a roddo dda iti unben,' ebe yntau, • o ba le y daethost di ? ' * Mi a ddaethum o Lys Arthur,* ebe Gwalch- mai.' * Ai gwr i Arthur wyt ti ? ' ebe'r marchog. * le, myn fy nghred,' ebe •Gwalchmai *Mi a roddaf gynghor da iti,' ebe*r marchog, *blin a lluddedíg ydwyt. Dos i'r Uys; ac os da genyt, trig yno heno/ 'Da, arglwydd,' ebe yntau, * a Duw a dalo iti.* *Hwde y fodrwy hon yn arwydd at y porthor, a dos rhagot i'r tŵr acw ; chwaer i mi sydd yno.' A Gwalchmai a ddaeth i'r porth, a ddangosodd y fodrwy, ac a aeth i'r tẃr. Ac wedi myned i mewn. efe a welai dân mawr yn Uosgi, a flíam uchel, oleu, ddi fwg, yn dyfod ohono ; a morwyn fawreddog hardd yn eistedd mewn cadair wrth y tân. A'r forwyn a gyfododd i'w dderbyn, a fu lawen wrtho, ac a'i croesawodd. Yntau a aeth i eistedd yn ymyl y forwyn ; ac wedi cymeryd eu ciniaw, ymddyddan yn hyfryd a wnaeth- ant. A phan oeddynt felly, wele wr gwynllwyd, hardd, yn dyfod i me\vn atynt. *Ha! eneth ddrwg,' eb efe, * pe gwybyddit gyda phwy yr wyt yn eistedd ac yn chwareu, nid eisteddit ac ni chwareuit âg ef ; ' ac efe a dynodd ei ben allan, ac a aeth ymaith. * Ha I unben,' ebe'r forwyn, ' pe gwnelit fy nghynghor i, ti a gauit y drws, rhag ofn tod ganddo rhyw Ud yn dy erbyn.' Gwalchmai a gododd i wneud hyny ; a phan ddaeth at y drws, yr oedd gwr ar y grisiau, a gwelai nifer o wyr arfog yn cyrchu at y tŵr. A Gwalchmaî a gadwodd y drws rhagddynt hefo clawr gwyddbwyU (chessboard) hyd oni ddeuai yr iarU o hela. A phan ddaeth, 'Beth yw hyn?* eb efe. 'Peth hagr,' ebe'r gwr gwynUwyd, *fod yr eneth acw yn eistedd ac yii bwyta gyda'r gwr a laddodd eich tad chwi. Gwalchmai ab Gwyar yw efe.' ' Peidiwch bellach,' ebe'r iarU, * myfi a af i mewn ; ' a'r iarU a fu lawen wrth Walchmai. * Ha ! unben,' eb efe, * cam oedd iti ddyfod i'r Uys hwn, gau iti ladd ein tad ni, ac er nad aUwn ni ei ddial, Duw a'i dial amat.' * Enaid,' ebe Gwalchmai, * dyma fel y mae am hyny. Ni ddaeth- um i yma i addef fy fod wedi Uadd eich tad chwi, ac ni ddaethim:! i wadu ychwaith. Ar neges yr wyf i dros Arthur, a throswyf íy hun. ín mhen y flwyddyn, mi a ddeuaf o*m neges ; ac yna, ar fy nghred, deuaf yma ac a wnaf tm o ddau beth — naiU ai addef y cyhuddiad neu ei wadu.' A chaniatawyd iddo yr oediad yn Uawen ; ac yno y bu y noson hono ; a thranoeth, eíe a gych- wynodd ymaith. Ac ni ddywed yr ystori fwy na hyny am Walchmai yn y cyfeiriad hwn. A Pheredur a gerddodd rhagddo ; gan grwydro ar hyd yr Ynys i geisio rhyw hanes am y forwyn ddu, ac nis cafodd. Ac efe a ddaeth i dir nis adwaenai mewn dyffryn, âg afon ar ei waelod ; ac fel yr oedd yn cerdded y dyffryn, gwelai farchog yn dyfod i'w gyfarfod, â golwg ofieiriadol amo ; ac efe a ddeisyfodd ei fendith. ' Och I y traan,' eb efe, ' ni ddyUt gael bendith, ac ni PEREDUR AB EFROG, 4» ffrwythai îti pe caet ef, am wisgo ohonot arfau ar y fath ddydd a heddyw.' * A pha ddydd yw heddy w ? ' ebe Peredur. * Dydd Gwener y Croglith/ ebe'r marchog. *Na cherydda fi; ni wyddwn i hyny; blwyddyn i heddyw y cychwynais o'm gwlad.' Yna efe a ddisgynodd i'r Uawr, ac a arweiniodd ei farch yn ei law. Ac wedi hyny, heb fod nepell ar y brif-ffordd, efe a ddaeth i groesffordd yr hon oodd yn rayned trwy goed ; a'r ochr arall i'r coed, gwelai gaer fuel, anarfog, ac arwydd ei bod yn drîgfan dyn. Dynesodd ati, ac yn y porth cyfarfu âg ef y marchog offeiriadol a welsai cyn hyny, ac efo a ddeisyfodd ei fendith. * Bendith Duw iti/ eb efe, * mwy gweddus yw i ti ymdeithio nag fel yr ymdeithit o'r blaeu ; a chyda mi y byddi heno.' Ac yno yr arosodd Peredur y nos hono. Tranoeth, efe a geisiodd fyned ymaith. * Nid yw heddyw yn ddydd i neb « gerddod ; ti a arosi gyda mi hcddy w. ac yf oru, a threnydd ; ac mi a roddaf i ti y cyfarwyddyd goreu a allaf am yr hyn yr ydwyt yn ei geisio. A'r pedwer- ydd dydd, Peredur a barotodd i fyned ymaith ; ac a atolygodd ar y marchog eî gyfarwyddo i Gaer y Rhyfeddodau. * Cymaint ag a wn i, mi a'i dywedaf iti,' ebe'r marchog; 'dosdrosy mynydd acw, A thu hwnt i'r mynydd, y mae afon ; ac yn nyffryn yr afon, y mae llys brenin. Yno y bu y brenin yn treulio y Pasg ; ac os ceflS di yn rhy wle hysbysrwydd am Gaer y Rhyfeddodau ti a'i cei yno.' A Pheredur a aeth rhagddo, ac a ddaeth i'r dyffryn Ile yr oedd afon, ac y cyfarfu â nifer o wyr yn myned i hela ; ac yn eu plith, efe a welai un gwr mwy urddasol na'r Ileill, ac a gyfarchodd well iddo. Ebe yntau, * Cymer dy ddewis, unben, ai dyfod gyda mi i hela ynte myned i'r Llys, ac i minau yru un o*r teulu i'th gyflwyno i'm merch y sydd yno, ac i gymeryd bwyd a diod hyd oni ddelwyf yn ol o hela ; a pha beth bynag fyddo dy neges, os gallaf i ei rhoddi i ti, mi a'i rhoddaf. A'r brenin a yrodd was byr, melyn, i gyfarwyddo Peredur. A phan ddaethant hwy i*r Ilys, yr oedd y b^ndefiges wedi cyfodi a myned i ymolchi. Yntau a aeth yn mlaen, a Iii a'i croesawodd yn Ilawen, ac a'i gwahoddodd i eistedd yn ei hymyl. A chymeryd eu ciniaw a wnaethant, a pha beth bynag a ddywüdai Peredur wrthi, hî a chwarddai yn uchel nes y clywai pawb yn y Ilys. A'r gwus byr, melyn, a ddywedodd wrthi, * Myn fy nghred, os bu wr i ti erioed, y Uanc hwn ydyw ; ac oni bu'u wr i ti, y mae dy fryd a'th íeddwl arno.' Efe a aeth hefyd tuag at y brenin, gan ddywedyd, * Fod yn debyg mai gwr i'w ferch oedd y Ilanc a ddaethai i'w gyfarfod; ac os nad gwr eisoes, buan y byddai felly os nad ymogelai rhagddo.' * Dyro imi dy gynghor, was,' ebe'r brenhin. * Fy nghynghor i ydyw,' ebe'r gwas, * ar i ti osod gwyr dewr i'w ddal, nes i ti gael gwybod a oes gwir jii y peth ai peidio.' Yntau a beris i wyr dewrion ddyfod 50 Y MABINOGION. am ben Peredur, a'i ddal, a'i ddodi yn ngharchar. A'r forwyn a ddaeth at ei thad, ac a ofynodd am ba achos y rhoddasai yn ngharchar y llanc o Lys Arthnr. * Dîau,' ebe yntau, ' nî bydd efe yn rhydd heno, nac yforu, na threnydd ; ac ni ddaw o'r lle y mae.' Hithau ni wrthatebodd yr hyn a ddywedodd y brenin ; ac a ddaeth at Peredur, ac a ddywedodd, * Ai drwg genyt ti fod yma ? ' * Ni fuasai yn waeth genyf,' ebe ef, * pe na buaswn.' * Ni bydd gwaeth dy wely a'th gyflwr nag \m y brenîn,' ebe hi, * a'r croesaw goreu yn y Uys ti a'i ceflS ond ei ofyn. A phe byddai'n ddyddanach genyt fod fy ngwely i yma, íel y gallwyf ymddyddan â thi, ti a gei hyny yn llawen.' * Ni wrthwynebaf i hyny,' ebe Peredur. Ac yn y carchar y bu efe y nos hono. A'r forwyn a gyíawnodd yr hyn a addawsai iddo. Tranoeth, efe a glywai gynhwrf yn y ddinas. * Ha 1 forwyn deg,' ebe Peredur, * pa gynhwrf yw hwn ? ' * Y brenin a'i holl lu sydd yn dyfod i'r ddinas heddyw,' ebe hi. * Beth a geisiant hwy yma ? ' eb efe. * Yn agos yma, y mae iarll a chanddo ddwy îarllaeth. a chyn gadaraed yw a brenin ; ac ymryson sydd i fod rhyngddynt heddyw.' ' Yr wyf yn atolwg/ ebe Peredur, * ar i ti beri i nii gael march ac arfau fel y gallwyf fyned a gwylio yr ymrj'son ; a rhoddaf fy ngair y bydd imi ddyfod i'r carchar drachefn.' Ebe hithau, * Yn llawen mi a baraf iti farch ac aríau.' A hi a roddes iddo farch ac aifau, a chwnsallt (cloak) fflaragoch trosto, a tharian felen ar ei ysgwydd. Ac efe a ddaeth i'r yrarysonfa; a phob un o wyr yr îarll a gyfarfu âg ef y dydd hwnw, a fwriodd efe i'r llawr ; a daeth drachefn i'r carchar. A'r forwyn a ofynodd i Peredur am yr hanes. ac ui ddywedodd yr un gair wrthi. Hithau a ofynodd i'w thad pwy a fuasai y goreu o'i wyr. Yntau a atebodd nas gwyddai, ond mai gwr â chwnsallt coch trosto ydoedd, a tharian felen ar ei ysgwydd. Hithau a wenodd ac a ddaeth i'r lle yr oedd Peredur. A da fii ei barch y nos hono. Am dridiau y bu efe yn Uadd gwyr yr iarll ; a chyn i neb wybod pwy fyddai, dychwelaî i'r carchar drachefn. A'r pedwerydd dydd, efe a laddodd yr iarll ei hunan ; a'r forwyn a ddaeth at ei thad, gan ofyn iddo am yr hanes. * Hanes da,' ebe yntau, * y mae'r iarll wedi ei ladd, a minau a biau y ddwy iarllaeth.' * A wyddost ti, arglwydd,' ebe hi *pwy a'i Uaddodd ef ? ' * Gwn,' ebe'r brenin, *marchog y cwnsallt coch a'r darian felen,' * Arglwydd,' ebe hi, * mi a wn pwy y w hwnw.' * Er Duw,' eb efe, *pwy yw ef?' *Y marchog sydd yn ngharchar genyt ydyw,' ebe hi. A'r brenin a ddaeth i'r lle yr oedd Peredur, gan ddywedyd wrtho y gwasanaeth a wnaeth, ac y talai iddo yr hyn oll a ofynai. A phan aethpwyd i fwyta, Peredur a roddwyd i eistedd yn ochr y brenin, a'r forwyn ar yr ochr aiall iddo. * Mi a roddaf iti,' ebe*r brenin, * fy merch yn briod, a haner fy mrenhinîaeth gyda hi, a'r ddwy iarllaeth a roddaf i ti yn anrheg.' * Arglwydd,* ebe Peredur, * Duw a dalo i ti, ni ddaethum i yma er gwreica." * Beth a fyni di ynte, unben ? * PEREDUR AB EFROG. 51 * CeÌBÌo hanes Caer y Rhyfeddodau yr ydwyf,' ebe Peredur/ * Mwy yw dy feddwl, uuben, na'r hyn a geisi,' ebe'r forwyn ; *ti a gei hanes y Gaer, ac un i'th hebrwng trwy gyfoeth fy uhad, a digon o luniaeth i'th ymdaith; a thydi, unben, a garaf i yn fwy nag un dyn.* Yna hî a'i cyfarwyddodd, * Dos tros y mynydd acw, a thi a weH lyn, a chaer yn nghanol y llyn, a hono a elwir yn Gaer y Rhy- feddodau ; ac er na wyddom nî ddini am ei rhyfeddodau, felly y gelwir hi/ A Phercdur a ddaeth at y gaer, a'r porth oedd yn agored; a phan ddaeth at y neuadd, y drws oedd yn agored. Wedi myned i mewn, efe a welai wydd- bwyll (chessboard) yn y neuadd, a phob un o'r ddwy werin (chessmen) yn chwareu yn erbyn cu gilydd Q); a'r ochr a bleidiai ef hono a gollai, yna yr ochr arall a floeddient fel pe buasent yn fyw. Yntau a ddigiodd, ac a gymerodd y werin yn ei arfFed, ac a daflodd y clawr i'r llyn. Ar hyny, wele forwyn ddu yn dyfod i mewn, ac yn dywedyd wi*th Peredur, ' Na foed croesaw Duw i ti. Mynychach y gwnei di ddrwg na da.' * Paham, forwyn ? ' eb efe. * Am golledu ohonot yr ymherodres o'i chlawr ; ac ni fynai hi yr ymherodraeth am dano. Ae os niyni adfeddianu y clawr, rhaid i ti fyned i Gaer Ysbidinongyl, Ue y mae gwr du yr hwn sydd yn dyfetha llawer o gj'foeth yr ymherodres, a lladd hwnw, yna ti a geî y clawr ; ond os â'i, ni ddeui di oddiyno yn fyw.' * A gyfarwyddi di fi yuo ? ' ebe Peredur. * Mi a fynegaf y ffbrdd i ti yno,' ebe hi. Yntau a ddaeth hyd i Gaer Ysbidinongyl, ac a ymladdodd â'r gwr du. A'r gwr du a ddeisyfodd ei nawdd. * JIi a roddaf nawdd i ti/ ebe Peredur, * os peri di fod y clawr yn yr un Ue ag yr ydoedd pan ddaethum i gyntaf i'r neuadd.' Yna y daeth y forwyn ato, ac a ddywedodd, * Melldith Duw i ti am dy lafur — yn gadael yr ormes yn fyw sydd yn dyfetha cyfoeth yr ymherodres.* ' Mi a adewais ei enaid iddo er mwyn adfeddianu y clawr.* *Nid yw y clawr eto yn y lle y cefaist ef gj-ntaf ; dos drachefn a lladd ef.' Ynt^u a aeth, ac a laddodd y gwr du. A phau ddaeth ef yn ol i'r llys, yr oedd y forwyn ddu yno. * Hal forwyn,' eb efe, ' pa le y mae yr ymhorodres? * * Rhyngof i a Duw,' ebe hi, * ni chei di ei gweled yn awr, hyd oni leddi yr ormes sydd yn y ffbrest acw.' * Pa ormes yw hono? ' eb efe. ' Carw ydy w,' ebe hi, ' a chyn gyflymed ydyw a'r aderyn cyflymaf. Com sydd yn ei dalcen cyhyd a llafn gwae\vflbn, ac mor flaenllym a'r dim blaen- llymaf; a thori y mae âg ef frigau y coed goreu yn y íForest ; a lladd pob anifail y mae a gyferfydd âg ef ynddi, a'r rhai nis lladdo marw fyddant o newyn. A gwaeth na hyny, y mae yn dyfod bob nos ac yn yfed y pysgodlyn yn ddiod, gan adael y pysgod yn noeth, a raeirw a fyddant gan mwyaf cyn y daw y dwfr * Yr oedd Gwyddbwyll Gwenddolen liefyd, yn ol ' Tri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain,' yn meddu yr un cyneddfau : * o gosodid y werin, hwynt a cbwareuynt i hunain ; aur oedd y clawr ac arian oedd y gwyr.' h2 52 y MABINOGION. drachefn.' * Ha ! forwyn,' ebe Peredur, * a ddeui di i ddangos yr anifail hwnw i mi ? ' * Na ddeuaf,' ebe hi, * ni feiddiodd undyn fyned i'r flForest er's blwyddyn. Ond y mae yraa genaw ci yn perthyn i'r ymherodres ; hwnw a gyfyd y carw, a daw âg ef atat, a'r carw a ruthra amat.' A'r ci a gyfarwyddodd Peredur, ac a gododd y carw, ac a ddaeth âg eí tua'r fan yr oedd Peredur. A*r carw a ruthrodd ar Peredur, yntau a giliodd ac a'i tarawodd â chleddyf fel yr elai heibio nes oedd ei ben odcliar ei gorph. A phan oedd y\\ edrych ar ben y car\v, gwelai farchoges yn dyfod ato. A hi a gymerodd y ci yn llawufi ei chap, a phen y carw oedd yn gorwedd rhyngddi a'r corph. A thorch o aur rhudd oedd am ei wddf. * Ha ! miben,* ebe hi, * ansyber ydoedd i ti ladd y tlws tecaf yn fy ughyfoeth.' ' Cefais orchymyn i wneud liyny,' eb efe, * ac a oes modd inii eniU dy gyfeiUgarwch ? ' * Oes,' ebe hi, * dos i lechwedd y mynydd acw, ac yno ti a weh Iwyn o goed, ac yn ngodrau y llwyn y mae cromlech ; ac yno heria ddyn deirgwaith i ddyfod i ymladd â thi ; a chei felly fy nghyfeiUgarwch.' Peredur a giBrddodd rhagddo, ac a ddaeth i ymyl y llwyn, ac a alwodd ar y gwr i ymladd. Ac o dan y gromlech, cyfododd gwr du, a march esgymîog o tauo, ac arfau rhydlyd mawr am dano, ac am dan ei farch, ac ymladd a wnaeth- ant. Ac fel y bwriai Peredur y gwr du i'r llawr, efe a neidiai i'r cyfrwy drachefn. Yna Peredur a ddisgynodd ac a dynodd ei gleddyf ; ac ar hyny, y gwr du a ddiflanodd, a march Peredur ganddo yn nghyda'i farch ei hun ; ac ni welodd efe ail olwg arnynt. Ac efe a gerddodd ar hyd y mynydd, a'r ochr arall i'r mynydd efe a welai gaer yn nyffryn afon ; a thua'r gaer yr aeth. Ac fel y deuai at y gaer, gwelai y drws yn agored ; ac wedi myned i mewn, gwelai wr llwyd yn eistedd ar y naill law, a'r march a ddygasai y gwr du a welai yn yr un preseb a march Gwalchmai. A Uawen a fuant wrth Peredi:.r. Ac efe a eis- teddodd yn ochr y gwr llwyd. Ar hyny, wele was melyn yn disgyn ar ben ei Un gerbron Peredur, ac yn deisyf ei gyfeiUgarwch. *Arglwydd,' ebe y gwas, ' mi a ddeuthum yn rhith y forwyn ddu i Lys Arthur ; a phan fwriaist y clawr^ a phan leddaist y gwr du o Ysbidinongyl, a phan leddaist y carw, a phan fuost yn ymladd â'r gwr o'r gromlech. Ac mi a ddaethum â'r pen gwaedlyd ar y ddysgl, ac â'r waewffon yr oedd y ffrwd waed o'r pen hyd y dwrn ac hyd y paladr ; a'th gefnder oedd piau y pen, a Gwiddonod Caerloy w a'i lladdasent, a hwynthwy a gloffasant dy ewythr — dy getnder wyf i — ac y mae darogan y bydd i ti ddial hyny.' Yna Peredur a Gwalchmai a gyraerasant gynghor ; ac anfon at Arthur a'i deuhi a wnaethant yn deisyf aruo ddyfod am ben y Gwiddonod. A dechreu ymladd a wnaethant â'r Gwiddonod ; ac un ohonynt a laddes wr î Arthur gerbron Peredur, ac yntau a'i gwaharddodd ; a'r ail waith lladd gwr a wnaeth y Widdou, a Pheredur a'i gwaharddodd cilwaith ; a'r drydedd Avaith PEREDÜR AB EFROG. 53 lladd gwr a wnaeth y Widdon gerbron Peredur ; ac yntau a dynodd ei gleddyf ac a*i tarawodd ar ben ei helm nes yr holltodd yr helm, a'r arfau oll, a'r pen yn ddau haner. A hi a roddes waedd, ac a archodd i'r gwiddonod eraill flFoi, gan ddywedyd mai Poredur oedd y gwr, yr hwn a fuasai gynt yn dysgu marchog- wriaeth (chimlry) gyda hwynt, ac mai ei dynged ef ydoedd eu Uadd hwy. Yna Arthur a'i deulu a syrthiasant am ben y Gwiddonod, ac a laddasant Widd- onod Caerloyw oU. Ac felly y traethir am Gaer y Rhyfeddodau. ^Èmm W^l I I T^— ^■■Ur^M^ ' ■ n lARLLES Y FFYNON. [Fkl Pebeüür ab ëfroo, y mi*e Iarlles y Ffvnüx hefyd wedi ei cbyfieithu i amryw ieitboedd eraill. Gelwir hi yn Saeaneg Ywayat mul Gawin, a chafodd ei chyhoecîdi gan Ritson yn y gyfrol gyntaf o'r Metrical Romances^ a thybia ef ei bod cyn hyned a theyrnasiad RÌBÌart II., brenin Lloefi^r. Y mae*r llawysgrif ohoni yn nghadw yn y British Museuw^ Yn yr iaith Ffrengig, gelwir hi Le Cheválitr au Lùm^ a thybir mai ei chyfieithydd oedd Chrestien de Troyes, bardd enwog yn y 12fed ganrif. Tua'r ganrif hono hefyd, cyf» ieithwyd hi o'r Ffrancaeg i'r Germanaeg gau un o'r enw Hartmann Von der Aue. Y mae amrai gopian ohoni mewn yserifen ar gael yma ao acw, ond bernir mai yr hynaf ohonynt ydyw yr un sydd yn y Yatican yn Rhufain. Argraffwyd hi hefyd dair netk bedair o weithiau o 1784 hyd yn bresenol. Ar gais y brenin Hukon Hakonson, o Ice- land, cyfìeithwyd hi i iaith y wlad hono, gan Robert y Mynach, yn 122G ; ac y mae i'w chael hefyd yu ieithoedd Denmark a Sweden, er nad argraffwyd hi hyd yn hyn yn un o'r tair iaith olaf.] Yr Ymherawdwr Arthur oedd yn Nghaerlleon-ar-Wysg ; ac un diwrnod, eistedd yr ydoedd yn ei ystafell ; a chydag ef, Owain ab Urien^ a Chynon ab Clydno-, ^ Owain ab ürim. — Mab ydoedd i ürien Rheged, ac un o Farchogion mwyaf clodfawr Llys Arthur. Tywysog ar ran o Cumberland, yu Ngogledd Lloegr, oedd ei dad am rhyw ysbaid o'i fywyd ; ond yn ol AchauW Saint, dywedir iddo dreulio prydnawn ei oes yn Neheudir Cymru — tua Bro Gwyr, yn Morganwg. Yr oead ürien yntau yn filwr enwog ; ac fel y cyfryw cyfeiria Taliesin Ben Beirdd ato yn eu ganeuon i Gadan Gwenystrad ac Argoed Llwyfain, &c. Yn un o'r Trioedd, dywcdir mai mam Owain ydoedd Modron ferch Afallach ; ao mai efaill-chwaer iddo ydoedd Merwydd, neu Morfydd, cariadferch Cynon ab Clydno. Dywed Tri arall : — * Tri chat farchawc oedd yn Llys Arthur : nid amgen Cadwr iarll Rerayw, a Llawnslot dy Lac, ac Ywain ab Urien Rheget. Kyneddfau y rhai hyn oedd, ni chilynt nag er gway w nag er saeth nag er kleddyf, ac ni chafas Arthur gywilydd mewu brwydyr y dydd y caffai ef weled eu hwynebeu ac am hynny i gelwit hwynt Ratrarchogion.' Rhestrir ef mewn Tn arall, gyda Rhun ab Maeìgwyn a Rhuawn Befr, tan y penawd, *Gwyndeyrn Ynys Prydain.' Cyfeiria beirdd yr oesau yn fynycb at * frain duon ' a * Uew i^wyn ' Owain ab ürien, yn enwedig Lewis Glyn Cothi yn ei awdl i Oruffydd ab Nicholas. Yr oedd y Gruffydd hwnw, cyfaill a chynorthwywr Harri Tudur i orsedd Prydain, yn hanu o Owain ; ac felly y mae teulu presenol Castell Dynefwr, yn sir Gaerfyrddin, yn disgyn mewn Ilinell uniousyth ohono. Cyuwysa arfbais Dynefwr lew a brain. Yu ol englynion y Gorugau, Owain a adeiladodd eglwys a Cbastell Aberllychwr. Cauwyd ei farwnad gan Taliesin, mewn awdl beuigamp ; ac yn ol Enŷlynion y Btddau, claddwyd ef yn Llan Morfael, eithr ni wyddis bellach pa le y mae y Llan hwnw. ^ Cynoi\ ah Clydno. — Dywed y Trioedd: — * Tri chynghoriad farchawg oedd yn Llya Arthur : nid am^en Kynon ab Clydno Eiddun, ac Aron ab Cynfarch ab Meirchiou gul, a Llywarch hên ab Elidir Lydanwyn ; ar tri marchawg hynny a oeddynt gynghorwyr i Arthur, pa ryw ryfel bynna^ na bygwth a yae arno, hwynt ae kynghoTynt hyd na chae neb y gorrod ar Arthur, ac am hynny i gorfu ef ar bob ktìnedloedd drwy dri pheth a oedd yn ei ganlyn, nid amgen gobeich da ac arfeu kyssegredig y rhai a ddanfones lesu Grist iddaw, a rhiuwedd ei filwyr ; ac am hynny i gwisgodd ef ddeuddeg coron am ei ben, ac i bu ef amherawdyr yu RhiifaÌB.' TH arall a ddywed :--* Ac ni chaid amgen na llwydd i bob Cynghor o'u heiddaw a. wnaed, ac afiwydd a gaid lle bynag nas gwneid yn ol eu cynghoreu.' Cyfeiria Tri arall at ei lARLLES Y FFYNON. 5» a Chai ab Cyner' ; a Gwenbwyfar^ a'i llawforwyaion yn gwaio wrtli y fieaestr. Ac 08 dywedîr fud porthor ar Ly8 Arthur, nid oedd yr ud. Glewlwyd GafaelfawH oedd yno er hyiiy, fel porthor i groesawu gweation a dyeitliriaid, ac i ddechreu eu baurhydeddu, ac í fyDegi moeu a defod y Lly^ iddynt ; a chj-far- wyddo y sawl oeddyut i fyned i'r Neuadd neu i'r ystafell, neu a ddeuent yno am letty. Eisteddai yr Yraherawdwr Arthur yo aghanol yr yetafell ar deml [luainc] irfrwyu* ; a llen o sidan melyngocb o tauo, a gobeaydd ao iddo orchudd o BÌdan coch, o i-a,\i ei beiielin. Ar hyny, ebe Artbur, ' Ìla I wyr, pe gwyddwa na'm goganech, mi a gyBgwn i aros fy mwyd; traethu chwedlau a ellwch chwitbau, a cbymeryd yatenaid o fcdd a golwythion o gig gan Oai.' A chysgu a wnaeth yr ymher- awdwr, A Chynon ab Clydno a ofynodd i Gai am chwedl, fel yr addawsai Arthur. ' Minau a fynaf y chwedl a addawyd Ì njinau," ebe Caî. ' Ha 1 wr,* ebe Cynoa, 'tecaf yw i ti gyfiawni addewid Arthur yu ngyntaf; ae yna y chwedl oreu a wyddom ninau, ni a'i dywedwn i ti.' Yna aetb Caì i'r gegîu, ac i gell y mêdd, ac a ddychwelodd âg ystenaid o fêdd ganddo mewu gorflwoh aur, a Ilonaid ei ddwru o ferrau (sheicerg) a golwj-thion amynt. A chymeryd y golwythîon a wnaetliant, a dechreu yfed y raêdd, ' Yn awr.' ebe Caî, ' telwcb chwithau i mìnau fy chwedl.' ' Cynon.' ebe Owain, ' tSI ei chwedl i Gai.' ' Diau,' ebe Oynon, 'hŷii gwr a gwell chwedleuwr wyt ti na ini, a mwy a welaist o bethau godidog ; tâl di fy cbwedl i Gai.' ' Decbreu di,' ebe Owain, ' gyda'r chwedl odidocaf a wypeeh,' 'Mi a wiiaf,' ebe Cynon: — gurwriotìtli iieti) Morfyild ferch [Jrien. Vn ol Aneiir;n, yr oedd C^dod yn un, beblaw ef ui liun, a dJianijaaaut A'u hoi.*Jl ganddynt o trwyJr Cattratìtii. Cyfeinr atu yn Euglyniím tìtddarir MilwÿT : — Puiu y bel f dim 7 biinn Pirj biiiu't boflii diB j btyn ( Bil gẅf gwrtrng Baninün B«.1il gwidowTiua otBim — Bisl KiDod mil) L'lruo lilla Bcdil C]ni«i *b Ct jdDa Eldd^. Sonir yn fynycb am dauo giia yr Rea Fairdd Cymruiif. ' Cai.— Gwel t.d. 2i. ì öitieHAicLy/ar--Gw«l t.d. 24. > Oìíwiioÿá Gajóeí/uiür. — Dn o guirri cynhuiiai, nm yr bwn ni ddywed liyd yn n-jd traJdodiad ond ycliydig. Y mae ei eiiw, uiodil byuag, yn awjfryniiadol ddiyi>u. Dywed Tri 83 ei f(iJ yii uu o'r ycbyilig a ddÌHU^^nnt o Gimilitii :— ' Trí wyr diano o Uad Gaiiiluu a. t'u : Morfrin ab Tdgid rliag eí haccrud sef y tybÌL-i bawb niui Cytbruul u UBuru ydoudd, ac a Ifoyut rhafjJduw -, San Jdi: BryJ Ausel gan ei biirddej, «i lniiiiJ, a'i dccceJ, tiì cbodai nab biw yn ei erbyn gnn dybìed mni Angd or iief ydoedd ; a GluwlwyJ Gu.faetfawr rbag ei fniiit a'i gryfdei, nid oedd a ■âfai o'Ì Suen, a pbawb a S'uynt rbagddav.' Gwelir oJJinith y dyfyniaJ hwn, fod y Trioedd BO Anouryn yu gwabaniaetbu partL y gwyr a dJiangasant o Gamlan : KWt)ler y noáion blaeuorul ar ' Cynon.' Dylid oofio, niodd bynag, nad yw y TTÌoedd bob amaer i w cynmryd yn IlytUrenoI. Diill byluw i drysori JigwyddiaJau UaneBydtlol yn y cúf ydoudd eu rhestru yn drÌoeJJ. ' Tcinl irfrieÿii. — Yn myBg yr Hen Gymry, yr ooUJ y frwynen nid yn unig yn thoi sfiJeuui yn eu tui, ond hefyd yn addurniadol. Brwyu oodd yn gorcUuddio llawr y bwthny er ouiiw IluitliJor draw ; a brwyu wndi eu cyfroJüJdu'u amryliw a plirydfertb ydouJd cluBtuguu ^wyaogion, Priu y mae yr arfeiiad o liulio llawr y gegin befo brwyn wedi diBanu eto o auibell arigfa fynyddig ; 0111] y mae carpedau &a., wedi eu bymlid o'i polaa er's Ilawer oea. M Y MâDINOGION. • Unig fab fy mam a fy nhad oeddwn ; hoff oeddwn o bleser, a mawr oedd fy rhyfyg. Ac ni thebygwn fod camwri yn y byd nas gorfyddwn ; ac wedi gorfod ar bob camwri yn yr un wlad a mi, ymgyweirio a wnaethum, a cherdded eithafoedd byd a diffaethwch. Tn y diwedd, damweiniais ddyfod i'r glyn tecaf yn y byd, a choed gogyfuwch ynddo, ac afon redegog oedd ar hyd y glyn, a ffordd yn ochr yr afon. A cherdded y ffordd a wnaethum hyd haner dydd, a'r parth arall ohoni a gerddais hyd y prydnawn. Ac yna daethum i faes mawr; ac yn mhen y maes, yr oedd caer fawr ddisglaer, a rhaiadr yn gyfagos. A thua'r Gaer yr aethum ; a gwelwn ddau was Q) pengrych felyn, a rhagtal (Jrontlet) aur am ben pob un ohonynt, a phais o sidan melyn am bob un, a byclau aur yn oau eu hesgidiau ; ac yn eu llaw fwa o aflgwm eliphant, llinjmau y rhai oedd o giau hydd, a'r saethau a*r pelydr o asgwrn morfil, wedi eu hasgellu hefo plu y pawin (peacoch), a phenau aur ar y pelydr ; a chylliU â Uafnau aur iddynt, a'u camau o asgwrn amryliw morfil. Ac yr oeddynt yn saethu eu cylliU. Ac ychydig oddiwrthynt, gwelwn wr pengrych, melyn, llawn oedran, a'i farf newydd ei heiUio ; a phais a mantell o sidan melyn am dano, ac ysnoden o eurllin yn mhen ei fantell. Am ei draed yr oedd esgidiau o ledr brith, a chnap o aur yn eu cau. A phan y gwelais ef, mi a ddynesais ato, ac a gyferchais well iddo; ac mor íoesgar ydoedd, fel y cyfarchodd yntau well i mînau cyn i mi gyfarch gwell iddo ef. Ac efe a ddaeth gyda mi tua'r Gaer ; ac yn y Gaer nid oedd neb yn byẁ ond mewn un neuadd. Yno yr oedd pedair morwyn ar hugain yn gwnio sidem wrth ffenestr. A hyn a ddywedaf wrthyt, Cai, fod yr hacraf ohonynt yn decach na'r forwyn decaf a welaîst ti erioed yn Ynys Prydain ; a'r anharddaf ohonynt, harddach oedd na Gwenhwyfar(-), gwraig Arthur, pan fu hi harddaf erioed wrth offeren ar Ddydd Nadolig neu Ddydd y Pasg. A chyfodi a wnaethant i'm derbyn ; a chwech ohonynt a gymerasant fy march,(3) ac a ddy- osgasant fy arfau inau. A chwech eraiU ohonynt a gymerasant fy arfau, ac a'u golchasant mewn llestr onid oeddynt cyn wyned a'r dim gwynaf. A'r trydydd chwech ohonynt a ddodasant y llieiniau ar y byrddau, ac a arlwyasant fwyd. A'r pedwerydd chwech a ddyosgasant fy Uuddedwisg, ac a ddodasant wisg arall am danaf ; nid amgen, crys a llodrau o liain, a phais a surcot, a mantell o sidan melyn a hwd ar y fantelL A dodasant aml i obenydd, mewn gorchudd o liain ^ ŵraa.— Yn arwyddo llanciau ienainc ; nid gwaa yn ystyr bresenol y gair. '' Dringeb uwchaf dyagrifiad o degwch benywaidd ydoedd ei gydmara i Gwenhwyfar ; a'r olwg harddaf ami hithau, rhian decaf ei hoes, ydoedd ei gweled yn crefydda ar un o ddwy brif wyl ei heglwys. Ai dyma ydyw sancteiddio prydferthwch î 3 Yn nyddiau Marchogwriaeth, nid peth annghyffredin ydoedd i ferched weiui yn y modd hwn ar farchogion urddawl. lARLLES Y FFYNON. 57 coch, o'm cylch. Yna eisteddasom. A'r chwech hyny a gymerasant fy ngheffyl i'w ystablu a wnaethant hyny cystal a phe buasent yr ysweiniaid goreu yn Ynys Prydain. Ac yna dygwyd cawgiau arian, a dwfr i ymolchi ynddynt, a thywelau o liain gwyrdd a rhai gwynion. A mi a ymolchais. A daeth y gwr a welswn gynea ac a eisteddodd with y bwrdd, a minau yn nesaf ato, a*r gwragedd oll is fy Uaw^ oddieithr y rhai oeddynt yn gwasanaethu. Ac arian oedd y bwrdd, a lliain oedd y lleni ar y bwrdd ; ac nid oedd un llestr yn gwasanaethu yno ond o aur, neu arian, neu (-)fuelin (buffalo horn), A daeth y bwyd ini ; a diau i ti, Cai, ni welais i erioed na bwyd na diod nad oedd yno ei gyffelyb ; eithr fod y bwyd a'r ddiod a welais yno yn well nag a welais yn un lle arall erioed. * Nyni a fwytasom hyd at haner y pryd ; ac ni ddywedodd y gwr nac ua o'r morwynion yr ua gair wrthyf hyd hyny. A phan debygodd y gwr fod ya well genyf ymddyddan na bwyta, efe a ofynodd i mi pwy oeddwn ; minau a ddywedais fod yn dda genyf gael un a ymddyddanai â mi, a deall nad oedd Uefaru yn drosedd yn y Uys hwnw. * Ha I unben,* ebe yntau, * ni a ymddydd- auasem â thi oni buasai ofn llestair ar dy fwyd, ond yn awr nî a ymddyddanwn â thi.' Yna mi a fynegais i'r gwr pwy oeddwn, ac amcan fy ngherdded, a dy wedais fy mod yn ceisio a allai fy ngorfod, neu ynte a allwn i ortod pawb. Edrych a wnaeth y dyn arnaf a dy wedyd, ' Pe na thebyg'swn y deuai gormod gofid it', mi a fynegwn iti yr hyn yr ydwyt yn ei geisio/ Hyn a barodd imi deimlo'n ofidus a thrist, a'r gwr a adnabu hyny arnaf. * Os gwell genyt ti imi fynegi'th afles na'th les, mi a'i mjrnegaf it'. Cwsg yma heno,' eb efe, ' a chyfod yn fore i fynu, a cbyraer y ffordd y daethost ar hyd y dyffryn, oni ddelych i'r coed y daethosl trwyddo. Ac encyd yn y coed, fe gyferfydd gwahanffordd â thi. ar y tu dehau ; a cherdda hyd hono hyd oni ddelych i lanerch fawr o faes, a gorsedd ar ganol y niaes. A thi a weli wr du mawr ar ben yr orsedd nad ydyw ddim llai na dau o wyr y byd hwn. Un troed sydd iddo, ac un Uygad, a hwnw yn nghanol ei dalcen. A ffon sydd iddo o haiam, a diau nad oes deu-wr J^ y byd na chaffent eu baich yn y ffon hono. Ac nid gwr hawddgar ydyw, eithr tra anhawddgar ; ac wtwart (woodward) yw ar y coed hwnw. A thi a welí fil o anifeiliaid gwylltion yn pori o'i gylch. Gofyn dithau y ffordd iddo i fyned 1 O gorn yr ych gMryllt yr yfid fynj cliaf y medd a*r cwrw yn yr hen wleddoedd Cymreig. Y mae awdl Owaiu Cyfeiliog, tywyaog Powŷs, i'r Corn Hirlas, yn un o gyuyrchion hynotaf yr awen Gymreîg. Yn un rhan o'r awdl, dychymyga'r barJd-dywysogei fod yn rhoi cwledd i'w ben- aethiaia a'i filwjnr ; ac yn nghanol y wledd, gorchymyna i'r Com Jlirlas gael ei lanw à*r ddiod oreu, a'i ddwyn at Tudur a Moreiddig, y rhai a nodir ganddo fel dewrìon pybyr a diwrthgil teilwns; o bob clod. Ond yn nghaool ei araith, try atynt megis i'w hanerch yn bersonol, pan y gwel fod eu lle yn wag ; a daw rw gof ar unwaith eu bod 111 dau wedi cwympo yn un o'r brwydí- au gwaedlyd diweddâ. Yna rhuthra cefnllif o alar ac wylofain tros ei wefusau am danynt nad oes odid yn yr iaith Gymraeg eu grymusach oa'n chwerwach. 58 Y MABINOGTON. o*r llanerch, ac efe a rydd ateb iti, ac a ddengys fiFordd fel y cei yr hyn a geis'/ A hir oedd genyf y nos hono. A bore dranoeth, cyfodi a wnaethum a gwisgo am danaf, ac esgyn ar fy march, a cherdded rhagof ar hyd y dyffryn i'r ooed ; ac mi a ddaethum i'r wahanffordd y dywedodd y dyn wrthyf am dani, a chyrhaeddais y llanerch. A phan ddaethum yno, yr oedd yn dair gA;\^aith ihy- feddach genyf am yr anifeih'aid gwylltion oeddyno nag y dywedodd y gwr wrthyf. A'r gwr du oedd yno jm eistedd yn mhen yr orsedd. Dywedodd y gwr wrthyf ei fod yn fawr, rawy o lawer oedd ef na hyny. A*r ffon haiam y dy wedodd y gwr wrthyf ei bod yn llwyth deuwr, hysbys oedd genyf fi, Cai, fod llwyth pedwar railwr ynddi. A hono oedd yn llaw y gwr du. Ac ni ddywedai efe air wrthyf namyn a ofynwn iddo. Ac mi a ofynais iddo pa awdurdod oedd ganddo ar yr anifeiliaid hyny. *Mi a ddangosaf i ti, ddyn bychan,' eb efe ; a chymeryd ei ffon yn ei law a tharo carw â hi ddymod mawr, oni roddodd efe frefiad dolefus, ac wrth ei frefiad ef y daeth yno o anifeiliaid gyn amled â'r ser yn yr awyr, ac hyd nes oedd yn anhawdd i mi gael lle i sefyll yn y llanerch gyda hwynt — yn seirph a gwiberod ac amryfal anifeiliaid. Ac efe a edrychodd arnynt hwy, ac archodd iddynt fyned i bori ; a gostwng eu penau a wnaethant hwythau iddo, a thalu gwarogaeth iddo, fel y gwna gwas i'w arglwydd. Yna y dywed y gwr du wrthyf, * A weli di, ddyu bychan, yr awdurdod sydd imi ar yr anifeiliaid hyn ? ' A gofyn y ffordd iddo a wnaethum ; a garw a fu yntau, a gofyii imi pa le y mynwn fyned. Minau a ddywedais pa ryw wr oeddwn, a pha beth a geisiwn. A mynegi a wnaeth yntau i mi, * Cymer,' eb efe, * y ffordd tua phen uwchaf y llanerch, a chcrdda yn erbyn yr allt o goed uchod oni ddelych i*w phen ; ac oddiyno ti a weli ystrad megys dyffryn mawr, ac yn nghanol yr ystrad ti a weli bren mawr, a glasach y w ei frig na'r fîynid- wydd glasaf. Ac o dan y pren hwnw y mae ffynon, ac yn ymyl y ffynon y mae Ilech farmor, ac ar y llech y mae cawg arian wrth gadwyn arian, íel nad ellir eu gwahanu. A chymer dithau y cawg, a bwrw gawgaid o'r dwfr am ben y llech ; yna ti a glywi dwrf mawr, nes y tebygi fod y nef a'r ddaear 301 ergrynu gan y twrf. Ar ol y twrf y daw cawod mor ffymig fel y bydd yn anhawdd i ti ei goddef a byw. Cenllysg fydd y gawod, ac wedi yr el heibio, hindda a fydd, eithr ni edy hi yr un ddeilen ar y pren heb ei dwyn. Yna y daw cawod o adar, a disgyn ar y pren a wnant ; ac ni chly waist ti erioed yn dy wlad dy hun gerdd cystal ag a ganant. A phan fo digrifaf genyt gerdd yr adar, ti a glywi duchan a chwynfan yn dyfod ar hyd y dyffryn tuag atat. Ar hyny ti a weli farchog ar förch du pur, a gwisg o sidan du pur am dano, ac ystondard (pennon) o liaiu du ar ei waewffon ; ac efe a ymosoda amat cyn gynted ag y gallo. ffoi di rhag- ddo, efe a'th orddiwes ; ac os arhosi di yno, a thi ar farch, efe a'th edy ar draed ; lARLLES Y FFYNON. 5» ac onî chei dî ofid yno, ni raîd îtî ymofyn gofid tra fyddi byw/ * Ac mî a gymerais y ffordd hyd oni ddaethum i ben yr allt, ac oddiyno gwelwn fel y mynegasai y gwr du wrthyf, ac i ymyl y pren y daethum, a ffynon a welwn dan y pren, a'r Uech farmor yn ei hymyl, a'r cawg arían wrth y gadwyn. A chymeryd y cawg a ^vnaethum, a bwrw cawgaid o*r dwfr am ben y Uech ; ac ar hyny, dyma'r twrf yn dyfod 301 Uawer mwy nag y dywedasai y gwr du imi ; ac ar ol y twrf, y gawod; a diau oedd genyf fi, Cai, na ddiangai na dyn na llwdn yn fyw ar a oddiweddai y gawod allan; canys ni safai yr un genllysgen ohoni yn y croen nac yn y cig, hyd oni chyrhaeddai yr asgwm. Ac mi a droais bedrain (flanh) fy march tuag ati ; a dodi swch fy nharian ar ben fy march a'i fwng, a dodi y rhan uwchaf ohoni uwch fy mhen fy hun. Ac felly y sefais y gawüd. A phan edrychais ar y pren, nid oedd un ddeilen amo. Yna y daeth hindda ; ac ar hyny, wele yr adar yn disgyn ar y pren ac yn canu ; a hysbys yw genyf fi, Cai, na chlywais i gerdd cystal a hono na chynt na chwedi. A phan oedd ddigrifaf genyf wrando yr adar, dyma duchan yn dyfod ar hyd y dyffryn tuag ataf, ac yn dy wcdyd, ' Ha I farchog,* eb efe, * beth ddaeth a ti yma ? pa ddrwg a wnaethum i ti pan wnelit y fath niwaid i mi ? üni wyddost ti na adawodd y gawod heddyw na dyn na llwdn yn fyw trwy fy holl gyfoeth ar a gafodd allan ? ' Ar hyny, wele farchog ar farch du pur, a gwisg o sidan du pur am dano, ac amwisg (tabard) o liain du pur o'i gylch. Ac ymladd a wnaethom, ac mor ffyrnig yr ymladdem, fel mai buan y bwriwyd fi i'r llawr. Yna'r marchog a ddodes ei waywffon o fewn ffrwyn fy march, ac ymdaith ymaith a'r ddau farch ganddo, a'm gadacl inau yno. Ni wnaeth ef gymaint o fawredd i mi a*m car- cham, ac nid ysbeiliodd fi o'm haifau. Felly mi a ddychwelais ar hyd y ffordd y daethum. A phan ddaethura i'r llanerch yr oedd y gwr du ynddi, fy nghyffes a roddaf i tî, Caî, mae*n rhyfedd na thoddaswn yn llymaid rhag cywilydd gaii y gwatwar a gefais gan y gwr du. Ac i'r Gaer y buaswn y nos gynt y daethum y nos hono. A llawenach fuwyd wrthyf y nos hon na'r nos gynt, a gwell i'm porthed ; a'r chwedlau a ddymunwn gan ^vyr a chan wragedd a gawn, ac ni chrybwyllai neb ddim wrthyf am fy ymgyrch i'r Ffynon, ac ni chrybwyllwn inau wrth neb. Ac yno y bu'm y nos hono. A phan godais bore dranoeth, gwelwn farch (palfrey) gwineu-ddu, a ffroenau gan goched a'r ysgarlad, yn barod wedî ei haraeisio. Ac wedi gwisgo ohonwyf fy arfau, a gadael yno fy mendith, mi a ddychwelaîs i'm Uys fy hun. A'r march hwnw, y mae genyf eto yn yr ystabl acw, ac ni newdi^vn ef am y march goreu yn Ynys Prydain. A Duw a wyr, Cai, ni chyffesodd dyn erioed ymgyrch mor fethedig iddo ei hun a hon. A rhyfedd na chlywais i byth, na chynt na chwedi am un gwr ond I2 60 r MABTNOGION. fy himan a wyr dclira am yr ymgyrch, ac i hyn gymerj^d Ue o fewn cyfoeth yr Ymherawdwr Arthur heb i neb arall ei wybod. *Ha ! unben/ ebe Owain, * onid da íyddai cael hyd i'r Ue hwnw?' * Myn llaw íy nghyfaill/ ebe Cai, * mynych y dywedi di ar dy dafod yr yr hyn nis gwneh ar dy weîthred/ ' Diau, Cai,' ebe Gwenhwyfar, * gwell fyddai dy grogi di na dy wedyd ohonot ymadrodd mor warthedig wrth wr fel Owain/ *Myn llaw fy nghjŵill, wreigdda,* ebe Cai, *nid mwy dy barch di i Owam na minau/ Ar hyny, defifro a wnacth Arthur, a gofyn a gj-sgodd efe yn hir. * Do, dalm o amser,' ebe Owain. * Ai amser i ni fyned at y byrddau ? ' 'Amser, arglwydd,' ebe Owain. Yna canu com ymolchi a wnaethpwyd, a myned a wnaeth yr ymherawd- wr Arthur a'i deulu oll i fwyta. Ac wedi darfod bwyta, Owain a giUodd ymaith ; a dj-fod i'w letty a pharatoi ei farch a'i arfau. A phan welodd ef y dydd dranoeth, gwisgo ei arfau a wnaeth, ac esgyn ar ei farch, a cherdded rhagddo hyd eithafoedd byd a diffaeth fynyddoedd. Yn y diwedd, efe a adwaenodd y glyn y mynegasai Cynon am dano ; ac a gerddodd hyd y glyn ar ystlys yr afon, hyd oni ddaeth i'r dyfiìyn, a'r dyíTrjn a gerddodd oni welai y Gaer. A thua'r Gaer yr aeth efe, a gwelai y gweision yn saethu eu cyllill fcl y gwelsai Cynon hwynt, a'r gwr melyn a biau y Gaer yn sefyll gerllaw. Ac mor fuan ag y cyfarchodd Owain well i'r gwr melyn, y cyfarchodd y gwr melyn weil iddo yntau. Ac yn mlaen yr aeth efo at y Gaer ; ac efo a welai ystafell, a phan ddaeth i'r ystafell, efe a welai y morwynion yn gwnio sidau mewn cadeiriau euraidd. A iiofíach o lawer oedd gan Owain eu teced a'u hardded nag y dywedodd Cynon iddo. A chyfodi a wnaethant i w^asanaethu Owain fel y gwasanaethasant Cynon. A hoffach fu gan Owain ei borthiant na chan Gynon. Ac ar haner y bwyta, ymofynodd y gwr melyn gan Owain pa gerdded oedd aruo. Ac Owain a ddywedodd iddo y cwbl — *Cciflio y marchog sydd yn gwarchod y fl'ynon yr ydwyf.' A gwenu a wnaeth y gwr melyn, a dweyd fod yn anhawdd ganddo fynegi i Owahi yr hanes hwTiw, fel y bu anhawdd ganddo ei fynegi i CjTion. Er hyny, efe a íynegodd y cwbL Ac i gysgu yr aethant. A bore dranoetìi yr oedd y morwynion wedi gwneuthur march Owain yn barod, ac efe a gerddodd rhagddo oni ddaeth Tr llanerch yr oedd y gwr du ynddi. A rhyfeddach fu gan Owain faint y gwr du na chan Gynon. A golyn y flbrdd a wnaeth Owain i*r gwr du. Yntau a'i mynegis. Ac Owain a gerdd- TARLLES Y FFYNON. 61 odd y ffordd fel Cynon onî ddaeth i ymyl y pren glas. Ac efe a welai y Fíynon a*r llech yn ymyl y Ffynon, a'r cawg arni, ac efe a gymerodd y cawg, ac a fwriodd gawgîad o'r dwfr ar y llech. Ar hyny, dyina'r twrf ; ac ar ol y twrf y gawod. Mwy o lawer nag y dywedasai Cynon oeddynt. Ac wedi y gawod yr awyr a olenodd, a phan edrychodd Owain ar y pren, nid oedd yr nn ddeilen arno. Ac ar hyny wele*r adar yn disgyn ar y pren, ac yn canii. A phan oedd ddigrifaf gan Owain gerdd yr adar, ef a welai farchog yn dyfod ar hyd y dyffryn, ac a baratodd i'w erbyn. Ac ymladd yn ffyrnig a wnaethant. Ac wedi tori dwy waewffbn, diweinio cleddyfau, ac ymladd gledd jn ngledd. Yna Owain a darawodd y marchog trwy ei helm, a'i benwisg, a*r penguwch pwrcwin (msor), a a thrwy y croen, a'r cig, a'r asgwm, oni chlwyfodd efe ei tymenydd. Yna adnabu y marchog du iddo gael dymod angeuol ; a throi pen ei farch a wnaeth, a ffbi. Ac Owain a'i hymlidiodd er nad yn ddigon agos i'w gyrhaedd â'r cleddyf. Ar hyny, Owain a welai Gaer fawr ddisglaer; ac i borth y Gaer y daethant, a gollyngwyd y marchog du i mewn, a goUyngwyd y ddôr-ddyrchafael (portcullis) ar Owain ; yr hwn a darawodd ei farch tu cefn i*r cyfrwy, ac a'i torodd yn ddau haner trwyddo. A'r ddôr a ddaeth hyd y llawr, a throellau yr yspardynau a dam o'r march oedd oddiallan, ac Owain a'r rhan arall o'r march oedd rhwng y ddau ddôr. A'r ddôr arall oedd gauedig hefyd, fel nad allai Owain fyned oddi- yno, ac mewn cyfyng-gyngor yr ydoedd. Ac fel yr oedd Owain felly, efe a welai trwy gyswUt y ddôr heol gyferbyn âg ef, ac ystryd o dai o bob tu i'r heol, ac efe a welai forwyn bengrych-melyn, a rhagtal (froiUlet) aur am ei phen, a gwisg o sidan melyn am dani, a dwy wintas [esgid] o gordwal brith am ei thraed, a dyfod i'r porth yr ydoedd. A hi archodd agoryd y porth. * Duw a wyr, nnbenes,' ebe Owain, * nid elhr agor i ti oddiyma, mwy nag y gelH dithau agor i minau oddiyna.' * Duw a wyr,' ebe'r forwyn, * gresyn nad elHd dy wared di ; a phob gwraig a ddylai dy wared; os gwr, goreu gwr a fyddit ; os cariad, goreu cariad. Gan hyny,' ebe hi, * yr hyn a allaf fi a wnaf i'th rj'ddhau. Hwde di y fodrwy hon, a dod ar dy fys, a dod y maen hwn o fewn dy law, a chau dy ddwm am y maen, a cyhyd ag y cuddi di ef. ef a'th guddia dithau. Wedi iddynt ymgynghori, hwy a ddeuant i'th gymeryd a'th ddienyddio; a phan na'th welant, drwg íydd ganddynt. A niinau a fyddaf ar yr esgynfaen acw i'th aros di ; a thydi a'm gweH i, er na welaf i dydi ; tyred dithau a dod dy law ar ben fy ysg^yydd, ac yna gwybyddaf dy ddyfod ataf A'r ffbrdd y delwyf fi oddiyno, tyred dithau gyda myfi^' Yna y forwyn a adawodd Owain, ac yntau a wnaeth yr hyn oll a ercliia yn 1 Maeii cndd, — Y niae crybwylliad aro faen yn meíîdu cyneddf a rhinwedd cyffelyb i hwii Mabinogi rercdur ab Efrog, Gweler td. 42. 62 Y MABINOGION. hi îddo. Ar hyny y daeth y gwyr o'r Uys iV geisio i'w ddienyddio ; a phan ddaethant ni welent ddim ond haner y march. A drwg oedd ganddynt hyny. A diflanu a wnaeth Owain o'u plith, a dyfod at y forwyn, a dodi ei law ar eî hysgwydd, a chychwyn a wnaeth liithau rhagddi, ac Owain gyda hi, oni ddaeth- ant i ddrws lloflft fawr odidog. A'r forwyn a agorodd y Uoflt, a myned i mewn, a chau drws y Uoflft a wnaethant ; ac Owain a edrychodd ar hyd y lloflft, ac nid oedd yn y lloflR; un hoel heb ei Uiwio â Uiw gwerthfawr. Ac nid oedd un ystyllen heb ddelw euraidd amryfal arni. A'r forwyn a gyueuodd dân glo ; ac a gymerodd gawg arian a dwfr ynddo, a thywel o lian gwyn ar ei hysgwydd, a rhoddi dwfr i ymolchi a wnaeth hi i Owain. A dodi bwrdd arian goreuraidd ger ei fron, a Uiain melyn yn llen amo ; a dyfod a'i giniaw iddo ; a diau oedd gan Owain na welsai erioed fwyd na welai yiio ddigon ohono. eithr ei fod yn well yno nag y gwelsai yn un man arall erioed. Ac ni welsai erioed yn un man gymaint o fwyd a diod ag oedd yno. Ac nid oedd un llestr yn gwasanaethu amo namyn llestri arian neu aur. Ac Owain a fwytaodd ac a yfodd onid oedd yn hwyr brydnawn. Ac ar hyny, hwy a gly went ddolefain mawr yn y Gaer. Ac efe a ofynes i'r forwyn, * Pa waeddi yw hwn?' *Dodi olew ar y gwr da biau y Gaer y maent,' ebe'r forwyn. Ac i gysgu yr aeth Owain. Ac yr oedd y gwely a ddarparesid iddo gan y forwyn yn deilwng i Arthur — o ysgsu'lad a gra (fur), a sidan, a syndal, a Uian. Ac am haner nos hwy a glywent ddiaspedain chwerw, * Pa sŵn y w hwn, weithion t " ebe Uwain. * Y gwT da biau y Gaer y sydd farw yr awrhon,' ebaiV forwyn. A chyda thoriad y dydd, clywent ddiaspad a gweiddi anfeidrol eu maint, ac Owain a ofynodd i'r forwyn, * Pa ystyr sydd i'r gweiddi h^vn ? * Myned a chorph y gwr da biau y Gaer i'r Llan y maent.' Ac Owain a gyfododd i fynu, a gwisgo am dano, ac agor flFenestr ei loflft, ac edrych tua'r Gaer ; ac ni welai nac ymyl nac eithaf i'r lluoedd oeddynt yn llenwi yr heolydd, a hyny yn Uawn arfog, a gwragedd lawer gyda hwyiît ar feirch ac ar draed, a chrefyddwyr y ddinas oll yn canu^. A thebygai Owain fod yr awyr yn diaspedain gan y gweiddi a'r udgyrn a'r crefyddwyr yn canu. Ac yn nghanol a Uu hwnw gwelai yr elor, a llen o liain gwyn arni, a chanwyllau cwy^ yn llosgi yn aml o'i chylch, ac nid oedd undyn tan yr elor yn llai na barwn cyfoethog. Diau oedd gan Owain na welsai erioed gynulleidfa gyn hardded a hono wedi ei gwisgo mewn pali, a seric {silk) a •yndal. 1 Crefyddwyr y ddinas oll yn caííi/.— Gwelir oddiwrth hyn fod yr arferiad awynol o gann mewn angladdau Cymreig yn hen iawn, a gobeithio fod oes faith o'i blaen eto, canyi anhawdd fyddai hebrwng y marw iV fedd mewn dull mwy parchus a gweddus nag yn nghanol acenîon pruddglwyfus ei gymydogion a'i anwyliaid. lARLLES Y FFYNOy. 6ä Ac ar ol y llu hwnw, y gwelai efe wraîg felen, ei gwallt droa ei dwy yBgwydd, ac wedî ei liwio â gwaed, a gwisg o BÌdau melyn am daui wedi ei rhwyyo, a divy eagid o gordwal brith am ei thraed. A rhyfedd oedd na bDasai ysig beuaii ei bysedd gau fel y maeddai ei dwylaw yn nghyd. A hyebys oedd gaii Owain na welsaî ef erioed wraig gan deced, ped fuasai hi ar ei ffurf iawo, Ac uwoh oedd ei diaepad iia Laia un dyn na chom yn y Ilu. A phan weleB efe y wraig, enynu a wnaeth o'i c)iariad. Yna y gofyuodd Owaiu i'r forwyn pwy oedd y wrsîg. ' Duw a wyr,' ebe'r forwyn, ' gwraig y gellir dywedyd ei bod y decaf o'r gwragedd, a'r ddini- weidiaf, a'r haelaf, a'r ddoethaf, a'r foneddigeiddiaf ; fy arglwyddea i yw hon aow, a Iarlles Y FfyN'on y gelwir hi ; gwraig yw î'r gwr a leddaiat ti dJoe,' ' Duw a wyr,' ebe Owain, ' mai y wraig a garaf i fwyaf o bawb ydyw.' ' Duw a yrjT,' ebe'r forwyu, ' ni châr hi dydi uac ychydig na dim.' Ar hyny, codi a wnaeth y forwyn, a chyneu tâu gto, a llanw croclian â dwfr a'i ddodi i dí^j-nino, a chymeryd twel o liain gwyn a'i ddodi am wddf Owaiu, a cbymeryd gorflwch o asjwm eliphant a ehawg arian, a'i lanw o'r dwft twymn, a golchi peu Owaiu'. Yna hi a agorodd bronfol (wooden caskel), ao a gymerth elIjTi (rator) a'i charn o asgwrn elîphaiit, a dau gauawl, {riveti) o aur ar yr ellyn ; a hi a eilliodd ei farf ef, a aychu ei ben a'Ì wddf â'r twel, Yna codi a wnaeth oddi gerbron Owain, a dyfod a'i giniaw iddo ; a diau oedd gan Owain na chafodd efe erioed giuiaw cyBtal a hwnw, na'i wasanaethu cyetaL Ac wedi darfod ohono ei giniaw, y forwyn a gyweiriodd ei wely. ' Doa yina,' ebe hi, ' i gysgn, a miiian a âf i garu troBot." Ac Owain a aeth î gyegu ; a chau drws y Ilofft a wuaeth y forwyn, a myned tua'r Gaer. A phan y daeth, nid oadd yno namj-n triatyd a gotal; a'r larllea ei hun yu yr ystafell, heb oddef, oherwydd tiiatwch, gweled dyn. A' Luued a ddaeth ati gau gyfarch gwell iddi. Eithr nid atebodd yr larlles iddi. A'r forwyn a blygodd gcr ei brou ; ac a ddy- wedodd, ' Paham nad atebych Ì mi heddyw î ' ' Luued,' ebo'r larlleB, ' pa wyneb y aydd amat ti, gan na ymwelaist Ä mi yu fy ngofid ?* a minau a'th wnaethnm äi yu gyfoethog ; yr oedd yn gam amat na buaaet yn dyfod ; byuy fu yn gam I Gohhi pen. — Er mor chwìth yr ymddengys byny i ni yn yr oes hon, peth cyBredin yn y dyddiau cynt ydotMlU gwi'Ied merched uchelradd yii gweiní ar, ac yn ymgeleudu, Marchogiou. ' Lìitud. — Cyfeiria beirdJ y Oaiiol OeBiin, megÌB Gtuflydd nb Meredydd, Dafydd ab GiiCÌIyai, ac eraill, yn fyuych at degwch Luued. Gelwir hi yn yr hun Itamantau Ffrengi^ yn LunrUc. 7n ol y Metrk<ü RomajiCM Seianì);, yr oedd hen gyiînRbyddiueth rhyngddi ftg Owain, yr hyn sydd yn cyfrit am yr ymdreoh a wna i'w waredu, ao am ei chydnabyddiaeth à'i hanea. Yn ol un darlleniad o ' Dri Tlilwa ar Ddeg Ynys Prydain,' yr oedd Maen Modrwy Eluned yn un olionynt, yr hwn a ' dynnodd Owain ab Urien rhwng yr og a'r mui ; pwy bynag a guddiai y maen, íe aì cuddìai y maen yntea.' 64 Y MADINOGION. ynot.' * Dîau,' ebe Luned, * ni thebygaîs i na buasai well dy synwyr di nag y mae ; ai da i ti alaru am y gwr da hwnw, neu unpeth arall, oas gellych byth ei eî gael ? ' * Rhyngof fi â Duw,* ebe'r larlles, * ni allwn i byth eniD fy arglwydd î o ddyn arall yn y byd/ * Gallet,' ebe Luned, * gael gwr hagr a fai cystal nen well nag ef/ * Rhyngof i â Duw,' ebe'r larlles, * pe na b'ai wrthim genyf beri dienyddio un a fegais, mi a barwn dy ddîenŷddio di am gyfiFelybu wrthyf beth mor annghywir a hyny ; eithr dy ddeol di a wnaf/ * Da yw genyf,* ebe Lunedy * nad oes genyt well rheswm tros wneud hyny nag am fynegi ohonof îtí dy lee Ue nîs medrit dy hun ; a mefl îddi ohonom ein dwy a ymgais gyntaf am beddwch, neu a wahoddo gyntaf y Uall ati/ Ar hyny, Luned a aeth ymaith ; a chyfodi a wnaeth yr iarlles a'i dilyn at ddrws yr ystafell, a phesychu yn uchel. A Luned a edrychodd drach ei chefn, a'r larlles a amneidiodd ar Luned, a daeth Luued diachefn at yr larlles. * Rhyngof fi a Duw,' ebe'r larlles wrth Luned, * drwg yw dy anîan ; a chan mai fy Iles i oeddit ti yn ei fynegi, dywcd pa ffordd Pai hyny.' *Mi a'i mynegaf,* ebe hi, * ti a wyddost nad ellir cyiial dy gyfoeth di namyn o filwriaeth ac arfau, ac am hjmy cais yn ebrwydd a'u cynhalio.' * Pa ffordd y gallaf fi hynyt' ebe'r larlles. 'Mynegaf,' ebe Luned, ' oni elli di gynal y Ffynon, ni elli gynal dy gyfoeth ; ni all neb gynal y Ffynon namyn un o deulu Arthur ; a minau a âf hyd i Lys Arthur, a mcfl imi,' ebe hi, ' o deuaf oddiyno heb filwr a gadwo y Ffynon yn gystal neu yn well na'r gwr a'i cedwis gj^nt.' ^ Anbawdd yw hyny,' ebe'r larlles, * eîthr dos i brofi yr hyn a ddywedi.' Cychwyn a wnaeth Luned tan yr esgiis o fyned i Lys Artliur, a daeth i'r Ilofflb at Owain. Ac yno y bu hi gydag Owain onid oedd yn amser iddi dd^fod o Lys Arthur. Yna gwisgo am dani a wnaeth, a dyfod i ymweled â'r larlles. A Ilawen fu y larlles o'i gweled. *ChwedIau o Lys Arthur genyt?' ebe'r larlles. * Goreu chwedl genyf, arglwyddee,' ebe hi, * caffael ohonof fy neges. A pha bryd y myni di weled yr unben a ddaeth gyda mi? ' * Tyred di âg ef am haner dydd yforu i ymweled â mi, a minau a baraf gynull y dref yn nghyd y pryd hwnw\' Luned a ddychwelodd adref. Ara haner dydd dranoeth, Owain a wisges am dano bais a swrcot (surcoat) a mantell o sidan melyn, ac orffreis (band) Iydan o eurlliw oedd ar ei fantell, a dwy esgîd o gordwal brith am ei draed, a Ilun Ilew o aur ar eu claspiau. A dyfod a wnaethant hyd yn ystafell yr larlles. A Ilawen fu yr larlles wrthynt ; a hi a edrychodd yn graff ar Owain. ^ Cynal cyfotih, — Cynelicl cyfoeth yn benaf trwy gadernid braich ac arfan ; ac os mynai gweddw gyfoethog gadw ei heiddo, y flfordd oreu, os nad yr unig tfordd, iddi ydoedd pnodi marchog dewr. A pha le yr oedd dewrach marchogion nag yn Llys Artbnr t lÂRLLES Y FFYNOl\. 65 * Luned/ ebe hî, * nid oes golwg teithiwr ar y gwr hwn/ * Pa ddrwg yyi hyny, arglwyddes ? ' ebe Luned. * Rhyngof fì â Duw/ ebe'r larlles, * ni ddwg un gwr enaid fy arglwydd i o'i gorff namyn y gwr hwn/ * Goreu oll i ti, argl- wyddes, canys pe na buasai ef drech na*th arglwydd, ni ddygasai ef ei enaid. Nid ellir dim wrth hyny a aeth heibio, poed a fo.' * Ewch chwi drachefn adref,* ebe*r larlles, * a mînau a gymeraf gynghor.* A thranoeth, hi a barodd gynull ei deiliaid oU i'r un lle. Yna hi a fynegodd iddynt fod yr iarllaeth yn weddw, ac nad ellid ei chynal onid o rym march, ac arfau, a milwriaeth. 'Minau a roddaf i chwi eich dewis ai un ohonoch chwi a*m cymero i, ai caniatau a wnewch i mi gymeryd gwr a gynhalio fy nghyfoeth o le arall.* A hwynthwy a gawsant yn eu cynghor gaiiiatau iddi gymeryd gwr o le arall. Yna y dug hithau Esgobion ac Archesgobion i wneud ei phriodas âg Owain. A gwyr yr iarllaeth a roddasant warogaeth iddo. Ac Owain a gedwis y Ffynon trwy nerth cledd a gwaewffon. Ac fel hyn y cedwis efe hi : deuai yno farchog, Owain a'i dymchwelai, ac a'i gwerthai er ei lawn werth. A'r da hwnw a ranai efe i'w farwniaid a'i farchogion, hyd nad oedd wr yn y byd gymaint ei gariad o fewn ei gyfoeth. A thair blynedd y bu efe felly. Ac fel yr oedd üwalchmai^ un diwmod yn gorymdaith gyda'r ymher- awdwr Arthur, edrych a wnaeth efe ar Arthur a'i weled yn drist gystuddedig, yr hyn a ddoluriai Gwalchraai yn fawr — gweled Arthur yn y drych hwnw ; ac efe a ddywedodd wrtho, * Arglwydd, pa beth a'th dristaodd di ? * Ebe Arthur, * Hiraeth y sydd arnaf am Owain, yr hwn a golles er's tair blynedd ; . ac o byddaf y bedwaredd flwyddyn heb ei weled, ni bydd fy enaid j-n fy nghorff. Ac mi a wn mai trwy chwedl Cynon fab Clydno y collwyd Owain genym.' * Ni raid i tî,' ebe Gwalchmai, *gasglu dy luoedd yn nghyd er hyny, canys tydi a gwyr dy dŷ a ellwch ddial Owain, os Uaddwyd ef ; neu ei ryddhau od ydyw yn ngharchar ; ac os byw ydy w, ei ddwyn gyda thi.' A chymeryd c^oighor Gwalchmai a wnaed. Yiia Arthur, a gwyr ei dŷ gydag ef, a barotoisant i fyned i ymofyn Owain. A*u rhif oedd tair mil, heblaw gwasanaethyddion. A Chynon ab Clydno oedd gyfarwyddwr iddynt. Ac Aiihur a ddaeth hyd y Gaer y buasai Cynon ynddi. A phan ddaethant yno, yr oedd y gweision yu saethu yn yr uu lle, a'r gwr melyn gerllaw. A phan weles y gwr melyn Arthur, cyfarch gwell a'i wahodd a wnaeth, yntau a gymerth ei wahodd, ac i'r Gaer yr aethant ; ac er cynifer oeddynt, ni wyddid dim oddiwithynt 301 y Gaer gan mor fawr ydoedd. A'r ^ öwoicÄmai— Gwel t.d. 21. €6 y MABTNOGION. morwynîon a godasant i'w gwaeanaethu; a bai a welsant ar bob gwasanaeth erioed oddieithr gwasanaeth y gwragedd hyn. Ac nîd oedd waeth gwasanaeth gweifiion y meirch y nos hono nag a fyddai ar Arthur yn ei lys ei hun. Bore dranoeth, Arthur a gychwynes oddiyno, a Chynon yn gyfarwyddwr iddo ; a hwy a ddaethant i'r lle yr oedd y gwr du. A rhyfeddach oedd maint y gwr du gcm Arthur nag y tybiasai ei fod, ac nag y dywedasid wrtho ef. Hyd î ben yr allt y daethant, ac i'r dyffryn hyd y pren glas ; ac yno y gwelsant y Ffynon, a'r cawg, a'r llech. Yna y daeth Cai at Arthur ac a ddywedodd wrtho, * Arglwydd, mi a wn achos y cerdded hwn oU ; ac erfyniaf amat adael i mi fwrw y dwfr ar y llech a derbyn y gofid cyntaf a ddel.' Ac Arthur a gan- iataodd iddo. Yna Cai a fwriodd gawgaîd o ddwfr ar y Uech, a daeth twrf ; ac ar ol y twrf, gawod ; ac ni chlywsant erioed dwrf a chawod o fath y rhai hyny. Ac wedi peidio o*r gawod, yr awyr a oleuodd ; a phan edrychasant ar y pren nîd oedd yr un ddeilen arno. Yna adar a ddisgynasant ar y pren ; a diau oedd ganddynt na chlywsant erioed gerdd cystal a chan yr adar hyny. Ar hyny, gwelent farchog ar farch purddu, a gwisg o sidan purddu am dano ; a Chai a gerddodd i V gyfarfod, ac a barotodd i*w dderbyii. Yna gomestu ; ac ni bu hir yr ornest na fwriwyd Cai. A'r marchog a babellodd, ac Arthur a*i lu a babellasant, y nos hono. A bore dranoeth, pan gyfodasant, gwelent arwydd i oraestu ar waewffon y marchog, a daeth Cai at Arthur, ac a ddywedodd wrtho, 'Arglwydd,' eb efe, * trwy gam y'm bwriwyd i ddoe ; ac a fydd da yn dy olwg adael i mi fyned heddyw eto a gornestu â*r marchog?' * Gadawaf,* ebe Arthur. A Chai a gyfarfyddodd y marchog. Ac yn y Ue, Cai a fwriwyd, a'r marchog a*i tarawodd ef gyda phen ei waewffon yn ei dalcen, nes y torodd efe ei helm, a'i benffestin (headpiece), a'r croen, a'r cig hyd yr asgwm — cyfled a phen y paladr. A Chai a ddychwelodd drachefn at ei gymdeithion. Wedi hyn, holl lu Arthur a aethant allan y naill ar ol y llall i omestu â'r marchog hyd nad oedd neb ohonynt heb eu taflu ganddo oddieithr Arthur a Gwalchmai. Ac Arthur a ymbarotodd i'r omest. *Ochl arglwydd,* ebe Gwalchmai, *gad i mi fyned i ymladd â'r marchog yn nghyntaf.' Arthur a ganiataodd iddo, ac i ymladd â*r marchog yr aeth. A chwnsallt o sidan oedd trosto ef a'i farch, yr hwn a ddanfonasid îddo gan ferch larll Rhangy w^ ; ac wrth hyny, nid adwaenid ef gan neb o'r Uu. Ac ymgyrchu a wnaethant ; a 1 Bhang}iw. — Adjoii, yn Ffrainc. Yn ol y BniüaUf perthynai yr iarllaeth honi Arthur ; ac yntan a*i rhoddes i Cai. lARLLES Y FFYNON. «7 gornestu y dydd hwnw hyd yr hwyr ; ac nî bu agos î*r un ohonynt fwrw y llall i*r llawr. A thranoeth yr ymladdasant â gwaewffyn cryfion ganddynt. Ac ni orfii yr un ohonynt ar y UalL A'r trydydd dydd, gomestu a wnaethant, a gwaewffon gadamfras, gref, gan bob un ; ac enynu o lid a wnaethant, ac ymladd yn galed hyd haner dydd. Yna hwrdd a roddes pob un ohonynt i*w gilydd oni thores hoU genglau'r meirch, ac oni syrthiodd y ddau tros grwper ei farch i'r llawr. A chodi i fynu a wnaeth- ant yn gyflym, a thynu cleddyfau, ac ail ddechreu ymffust. A diau oedd gan y nifer a'u gwelent felly na welsant erioed ddau wr cyn wyched a'r rhai hyny, na chyn gryfed. Pe buasai yn nos dywell, hi a fyddai yn oleu ddydd gan y tân o'u harfau. Ar hyny, dymod a roes y marchog i Walchmai, hyd oni throes yr helm oddiar ei wyneb, fel yr adnabu y marchog mai Gwalchmai oedd efe. Yna y dywedodd Owain, * Arglwydd Gwalchmai, nid adwaenwn i dydi, oherwydd dy gwnsallt: a'm cefnder wyt — hwde i ti fy nghleddyf a'm harfau.' ' Tydi, Owain, y sydd arglwydd, a thydi a orfu ; cymer di fy nghleddyf i,' ebe Gwalchmai. Ar hjrny, Arthur a'u canfu, ac a nesaodd atynt. * Arglwydd Arthur,* ebe Gwalchmai, * dyma Owain : gorfu arnaf, ac ni chymer fy arfau.' *Arglwydd,' ebe Owain, ' efe a orfu arnaf i, ac ni chymer efe fy nghleddyf.' * Moeswch i mi eich cleddyfau,' ebe Arthur, * ni orfu yr un ohonoch ar eich gilydd.' Ac Owain a ddododd ei ddwylaw am wddf Arthur, ac ymgofleidio a wnaethant. A'r holl lu a ddaethant i weled Owain, ac i'w gofleidio. Ac fe fu agos a bod celanedd yn yr ymsang hwnw. Ar nos hono yr aethant oll i'w pabellau ; a thranoeth Arthur a barotodd i ddychwelyd. ' Arglwydd,' ebe Owain, * nid felly y mae'n iawu i ti. Tair blynedd i'r amser hwn y daethum i oddiwrthyt ti, arglwydd ; a'r lle hwn niyfi a'i piau ; ac er hyny hyd heddyw yr ydwyf yn darpar gwledd i ti, gau y gwyddwn y deuet i'm ceisio. A thi a ddeui gyda rai i fwrw dy ludded, tydi a'th wyr ; a chwi a gewch enaint.* A hwy oll a ddaethant hyd i Gaer Iarlles Y Ffynon; a'r wledd y buwyà dair blynedd yn ei darpara a dreuliwyd mewn tri mis. Ac ni bu esmwythach iddynt wledd erioed, na gwell, hono. Ac Arthur a ddarparodd i ymadael, ac a ddanfonodd genadau at yr larlles yn erfyn arni ollwng Owain i dd'od gydag ef am dri mis, fel y dangosai ef i bendefigesau Ynys Prydain. A*r larlles a ganiataodd, er mai anhawdd fu hyny ganddi. A daeth Owain gydag Arthur i Ynys Prydain. Ac wedi ei ddyfod i blith ei genedl a'i gyfeillion, efe a arosodd am dair blynedd yn Ile tri mis. Ac fel yr oedd Owain, un diwraod yn bwyta ar y bwrdd yn Nghaorlleon e2 68 Y MABINOGION. ar Wysg, wele forwyn yn dyfod ar farch gwineu, mwng-grych, wedi ei orchuddîo â ffroth ; a'i gwisg oedd o BÌdan melyn. A'r ffrwyn, a'r hyn a welid o'r cyfrwy, aur oedd oll. A hi a ddaeth hyd at Owain, ac a gymerth y fodrwy oddiam ei law. * Fel hyn,* ebe hi, * y gwneir i'r twyllwr, y bradwr annghy wir ; a mefl ar dy farf.* Yna hi a drodd ben ei march ac a aeth ymaith. A daeth i gof Owain ei ymgyrch, a thriethau a wnaeth. Ac wedi darfod b\vyta, efe a ddaeth i*w letty, ac mewu pryder y bu efe y nos hono. Tranoeth, efe a gyfodee ; ac nid i'r llys y cyrchodd efe, namyn i eithafoedd byd a diffaeth íynyddoedd. Ac íelly y bu liyd oni ddarfu ei ddilJad oll, a hyd onì ddarfu ei gnawd o'r braidd, ac hyd oni thyfodd blew hirion trwyddo. Cyd- gerdded a wnai â bwystfilod, a chyd-ymbortlii â hwynt, onid oeddynt gynefin âg ef; nes o'r diwedd y gwanychodd fcl nad allai gydymdaith â hwynt. Yna daeth o'r mynydd i ddyffryn, ac at y parc tecaf yn y byd, ac iarlles weddw oedd piau y parc Ac un diwrnod, aeth yr larlles a'i llawforwynion allan i orymdaith ger ystlys Uyn oedd yn nghanol y parc, a gwelent yno eilun ày\\ a'i ddelw, a'i ofni a wnaethant. Er hyny, aethant ato, a*i deimlo, a'i edrych. Gwelent fod by wyd ynddo, er ei fod yn gwywo gan wres yr haul. A dychwelodd yr larlles i'r Castell, a chymerodd lonaid gorflwch o iraid gwerthfawr, ac a*i rhoddes i un o'i Uawforwynion. *Dos,' ebe hi, *a hwn genyt, a dwg y march acw a'r dillad genyt, a dod hwynt gerllaw y gwr a welsom gyneu. Ac ir ef a'r iraid hwn ar gyfer ei galon ; ac o bydd enaid ynddo, efe a gyfyd gan yr iraid hwn ; a gwyHa beth a wnel efe.' A'r forwyn a ddaeth rhagddi, ac a roddes y cwbl o'r iraid amo, a gadaw- odd y march a'r dillad wrth ei yrayl, ac a ymguddies er ei wyho. Ac yn mhen ysbaid,^hi a'i gwelai yn cosi ei freichiau, ac yn codi i fynu, ac yn edr^ch ar ei gnawd, a chywilyddio a wnaeth gan mor hagr oedd y ddelw oedd arno. Yna efe a ganfyddodd y march a'r dillad, ac ymlusgo tuag atynt a wnaeth, oni allodd dynu y dillad ato o'r cyfrwy a'u gA^âsgo. A thrwy boen efe a esgynodd ar ei farch. Yna y forwyn a ddatguddiodd ei hun iddo, ac a gyfarchodd well iddo, ac yntau fu lawen o'i gweled. Ac efe a ofynodd iddi pa dir a pha le oedd hwnw. Hithau a ddywedodd, * larlles weddw a biau y Castell acw, a phan fu farw ei gwr, efe adewis iddi ddwy iarllaeth, a heddyw nid oes ar ei helw namyn yr un tŷ hwn ar nas dycodd iarll ieuanc ag sydd yn gymydog iddi am nad elai yn wraig iddo.* ' Gresjn) yw hyny,' ebe Owain ; a'r forwyn ac Owain a ddaeth- ant i'r Castell. A disgyn a wnaeth Owain yn y Castell, a'r íorwyn a'i dyg ef i ystafell esmwyth, ac a gyneuodd dân iddo, ac a'i gadawodd yno. A'r forwyn a ddaeth at yr larlles, ac a roddodd iddi y gorflwch. * Ha 1 \ lARLLES Y FFYNOISr. 6» forwyn,' ebe*r larllee, * pa le y mae'r enaint oll ? ' * Mî a'i defnyddîais oU,' ebe*r fcrwyn. ' Ha ! forwyn,' ebe'r larlles, * nid hawdd genyf faddeu hyn i ti : diriaid oedd i mi dreulio gwerth saith ugain punt o iraid gwerthfawr ar ddyn heb wybod pwy ydyw. Eithr gwasanaetha di amo oni adfero efe yn gwbl olL' A*r forwyn a wnaeth hyny, gyda bwyd a diod, a Ihân, a gwely, ac enaint, oiiid oedd efe yn iach. Bu hyny yn mhen tri mis, a'r blew a aethant oddiar Owain, a gwynach oedd ei gnawd nag y buasai gynt. Un diwrnod clywai Owain gynhwrf yn y Castell, a swn dwyn arfau i mewn, a gofynodd i'r forwyn pa gynhwrf oedd hyny. * Yr iarll,' * ebe hi, y dywedais i ti, sydd yn dyfod wrth y Castell i geisio dîfa y wraig hon, a llu mawr ganddo.' A gofyn a wnaeth Owain os oedd march ac arfau yn y Castell. * Oes,' ebe'r forwyn, * y rhai goreu yn y byd.* * A ai di,* ebe Owain,* * i erchi benthyg march ac arfau, fel y gallwyf fi fyned ac edrych ar y llu ?' * Af,' ebe'r forwyn. A hi a ddaeth at yr larlles ac a'i hysbysodd o'r hyn a ddywedasai Owain. A'r larlles a chwarddodd, * Rhyngof i a Duw,* ebe hi, ' dyro iddo y march a*r arfou ani byth ; ni bu ar fy helw erioed farch ac arfau cystal a hwynt ; a da genyf iddo eu cymeryd rhag i'm gelynion eu cael yforu o'm hanfodd. Eithr ni wn i both a fyn efe â hwynt.' A daethp\vyd a march du godidog, a chyfrwy o ffawydd amo, a digon o arfau gwr a march, i Owain. Yntau a wisgodd am dano, ac a esgynodd ar ei farch. Yna efe a aeth ymaith a dau was gydag ef, ac iddynt gefí*ylau ac arfau. A phan ddaethant i olwg Uu yr larll, ni welent nac ol nac eithaf iddo. Ac Owain a ofynodd i'r gweision pa fyddin yr oedd yr larll ynddi. * Y fyddin y mae y pedwar ystondard melynion acw ynddi,' ebe'r gweision, *dwy y sydd o'i flaen, a dwy o'i ol.' * le,' ebe Owain, * ewch chwi yn ol, ac arhoswch fi wrth borth y Castell.' A hwy a ddychwelasant ; yntau a gerddodd rhagddo ar ei gyfer at yr larll. Ac Owain a'i tynodd ef oddiar y cyfrwy, fel pe buasai gorsen yRÌg, ac a drodd ben ei geffyl tua'r Castell ; a thrwy ychydig o drafferth, dygodd ef at y porth lle yr oedd y ddau was. Ac i mewn yr aethant, ac Owain a wnaoth anrheg ohono i'r larlles, ac a ddywpdodd, * Wele Aîú i ti am yr iraid bendigaid.' A'r llu a babcllasant o amgylch y castell, a'r larll a ddychwelodd i'r larlles ei d\vy iarllaeth drachefn, fel yr arbedid ei fywyd. Ac am ei iyddliad, efe a dalodd iddi haner ei gyfoeth ei hun, a'r cwbl o'i aur, a'i arian, a'i dlysau, a gorfu roddi gwystlon heblaw hyny. Ac ymaith y daeth Owain, er i'r larlles a'i holl ddeihaid ei wahodd i aros ; er hyny, efe a chwenychai yn hytrach gerdded rhagddo eithafoedd byd a diffaethwch. 70 Y MÂBINOGION. Ao fel yr oedd yn cerdded, efe a glywai ysgrech fawr mewn coed. Ao a'i clywai ddwy waith a thair gwaith. Ao efe a ddaeth tua'r fan ; a phan ddaeth, efe a welai glogwyn mawr yn nghanol y coed, a chraig Iwyd oedd yn ystlyB y clogwyn, a hollt oedd yn y graig, a sarph oedd yn yr hollt. A llew du pur oedd yn ymyl y graig. A phan geisiai y Uew fyned oddiyno, y earph a neidiai ato i'w frathu. Ac Owain a ddadweinîodd ei gleddyf, ac a nesbaodd at y graig ; ac fel yr oedd y sarph yn dyfod o'r graig, Owain a'i tarawodd â'r cleddyf onid oedd yn ddau haner. Ac efe a sychodd ei gleddyf, ac a ddaeth i'w ffordd fel o'r blaen. Ac efe a welai y llew yn ei ganlyn, ac yn chwai eu o'i gylch fel milgi a fagasai ef ei hun. A cherdded a wnaethant yn nghyd hyd hwyr y dydd. A phan fu amser i Owain orphwys, efe a ddisgynodd oddîar ei farch, ac a'i goUyngodd i ddol goediog wastad ; ac a gyneuodd dâu. Ac erbyn iddo orphen cyneu y tan, yr oedd y Uew wedi casglu digon o dan\vydd iddo am deimos. A diflanu a ^NTiaeth y Uew oddiwrtho. Yn mhen ysbaid, dyma fe yn dychwelyd ac iwrch mawr godidog ganddo, ac a'i bwriodd gerbron Ow^aiu, ac a aeth am y tân ag ef. Ac Owain a flingodd yr iwrch, ac a ddododd olwythion ohouo ar ferau o gylch y tân. Y gweddiU a roddodd efe i*r Uew. Ac fel yr oedd Owain feUy, efe a gly wai och fawr eUwaith a thrydedd waith yn gyfagos iddo, ac efe a ofynodd os och dyn o'r byd oedd yr och a gly wai. * le,' ebe'r Uais. * Pwy w^yt ti ? ' ebe Owain. ' Diau,' ebe hi, * Luned wyf fi, Uawforwyn Iarlles y FprNON.' * Beth a waiei di yna î ' ebe Owain. ' Fy ngharcharu,' ebe hi, ' yr ydys o achos marchog a ddaeth o Lys Arthur i fynnu yr larUes yn briod ; ac eíe a fu ysbaid gyda hi. ac a ddaeth ar ymweUad â Llys Arthur, ac ni ddychwelodd byth drachefn. A chyfaiU imi mwyaf a garwn yn y byd oedd efe. A'i oganu a \ wnaeth dau o weision ystafeU yr larUes a*i alw yn dwyUwr ; minau a'u hatebais nad aUai eu deugorff hwy ymryson â*i uncorff ef. Ac am hyny carcharwyd fi yn y Uestr raaen hwn ; a dy wedwyd wrthyf na byddai fy enaid yn fy nghorff oni ddeuai ef i*m gwared cyn pen dydd peuodol, ac nid peUach y dydd hwnw na threnydd. Ac nid oes imi neb a*i cais ef. Ei enw y w Owain ab Urien.' * Ai eicr o'eny t pe gwypai y marchog hwnw, y deuai i'th amddiffyn ? ' * Deuai, ihyngof i a Duw,' ebe hi. A phan oedd y golwythion yn barod, Owain a'i rhanodd rhyngddo ef a'r forwyn. A bwyta a wnaethant ; ac wedi hyny ymddyddan onid oedd hi yn ddydd dranoeth. Tranoeth, Owain a ofynes i'r forwyn os oedd Ue y gaUai gael bwyd a Uawenydd y nos hono. * Oes, arglwydd,' ebe hi, ' Jos yna drwodd, a cherdda y ffordd ger ystlys yr afon, ac yn mhen ysbaid ti a weU Gaer fawr, a \ thyrau aml arni, a'r iarU a biau y gaer hono goreu gwr am fwj^d ydyw yn y byd. Ac yno y geUi di fod heno. lARLLES Y FFYNON. 71 Ao nî wylîes gwyliwr ei arglwydd erioed yu gystal ag y gwyliaî y llew ar Owaîn y nos hono. Yna Owain a gyweiriodd ei farch, ac a gorddodd rhagddo trwy y rhyd,. oni welefl y Gaer. Ac efe a aeth î mewn, a derbyniad anrhydeddus a gafodd.. Gofalwyd am ei farch, a dodwyd dogn dda o fwyd ger ei fron. A myned a wnaeth y llew i breseb y march i orwedd, hyd na lyfasai neb o*r Gaer fyned ar gyful y march. A diau oedd gan Owain nas gwelsai erioed wasanaeth cystal ag a gawsai yno, er fod pawb cyn dristed a phe buasai angau yn mhob un ohonynt. A myned i fwyta a wnaethant ; a'r iarll a eisteddai ar y naill law i Owain, a'i unig ferch ar y llaw arall iddo. A diau oedd gan Owain na welsai erioed forwyn harddach na hono. A'r llew a ddaeth ac a orweddodd rhwng deudroed Owain tan y ford ; ac Owain a'i porthes â phob bwyd ag oedd ganddo yntau. Ac ni welodd Owain fai yno oddieithr tristwch y dynion. Ac ar haner bwyta, yr iarll a ddechreuodd gyfarch gwell i Owain. * Y mae yn amser i ti fod yn Uawen/ ebe yntau. * Duw a wyr,* ebe'r iarll, * nad wrthyt ti yr ydym yn drist ; namyn dyfod defnydd tristwch i*n gofaL* * Beth y w hyny ? ' ebe Owain. * Dau fab oedd im', a myned a wnaethant ddoe i'r mynydd i hela. Ac y mae anghenfil yno, a Uadd dynion a wna, a'u hysu ; ac efe a ddaliodd fy meibion. Ac yforu y mae'r amser iddo ddyfod yma, ac oni roddaf fi y forwyn hon iddo, efe a ladd fy meibion yn fy ngwydd. Llun dyn sydd iddo, er nad ydyw lai na chawr.' * Diau.' ebe Owain, * gresyn y w hyny ; a pha un a wnei di î * * Duw a wyr,' ebc'r iarll. * fod yn well genyf iddo ddyfetha fy meibion, a gafodd efe o*m hanfodd, na rhoddi fy raerch iddo, o'm bodd, i'w llygru a'i dyfetha.' Ac ym« ddyddan a wnaethant am bethau eraill. Ac yno y bu Owain y nos hono. A bore dranoetli, hwy a glywent dwrf anfeidrol ei faint; sef twrf y gwr mawr yn dyfod, a'r ddau fab ganddo. A*r iarll a fynai gadw y Gaer rhagddo, a rhyddhau ei ddau fab. Yna Owain a ymarfogodd ac a aeth allan i ymladd â'r cawr ; a'r llew a'i canlynodd. A phan weles y cawr Owain yn arfog, efo a gyrchodd amo, ac ymladdodd âg ef ; a gwell o lawer yr ymladdai y llew â'r gwr mawr nag Owain. Ac ebe y gwr wrth Owain, ' Ni byddai gyfyng arnaf ymladd â thi pe na byddai yr anifail yna gyda thi.' Yna Owain a fwriodd y llew i'r Gaer, ac a gauodd y porth amo ; ac a dtîychwelodd i ymladd â'r gwr mawr, fel o'r blaen. A'r Uew, yn clywed fod Owain yn cael y gwaethaf, a roes ysgrech uchel, ac a ddringodd i fynu ar neuadd yr iarll, ac oddiar y neuadd ar y Gaer, ac oddiar y gaer efe neidiodd onid oedd efe gydag Owain. A*r Uew a roddodd ddyrnod â'i balf i'r gwr mawr onid oedd ei balf trwy bleth y ddwy glun, fel y gweUd ei ymysgaroedd yn Uithro allan. 72 Y MABINOGION. A'r cawr a syrthiodd ya farw, ac yna Owaîn a roddais ei ddau fab i'r iarll. A'r iarll a wahoddodd Owain i aros yno. Eîthr nis mynai efe, namyn dyfod rhagddo i'r ddol yr oedd Luned ynddî. Ac efe a welai yno dân mawr yn cyneu ; a dau was hardd, pengrych, gwineu, yn myned â'r forwyn i'w bwrw i'r tân. Yntau a ofynodd iddynt pa beth a fynent â'r forwyn. A datgan yr amod a wnaethant iddo fel y datganasai y for\vyn y nos cynt. ' Owain ni's gwaredodd hî; ninau a'i Uosgwn hi.' * Diau,' ebe üwain, * marchog da oedd hwnw ; a phe gwypai am gyfyngder y forwyn, rhyfedd yw na ddeuai i'w hamddiíTyn. Ond os cymerwch chwi fi yn ei le, mi a ymladdaf â chwi/ 'Gwnawn,* ebynt hwythau, * myu y Gwr a*n gwnaeth.' Ac ymornestu âg Owain a wnaethant, a gofid a gafodd ofe gan y ddeuwas. Ar hyny, y llew a gynorthwyodd Owain, a hwy a orfuant ar y gweision. Yna y dywedasant hwythau, ' Ha ! unben, nid oedd amod i ni ymladd namyn â thydi dy hun; ac anhawddach i ni ymladd â'r anifail acw nag â thydi.' Ac Owain a ddodes y llew yn y lle y buasai y forwyn yn ngharchar, ac a wnaeth fur o feini ar y drws, a myned i ymladd â'r gwyr fel cynt, eithr ni ddaethai nerth ato. Yr oedd y ddeuwas yn gorfod amo, a'r llew fyth yn ysgrechu am fod gofid ar Owain ; nes o'r diwedd y rhwygodd efe y mur, ac y cafodd ei ffordd allan. Ac yn gyflym eíe a laddodd y naiU a'r llall o'r gweision ; ac felly yr arbedwyd Luned rhag ei Uosgi. Yna y daeth Owain, a Luned gydag ef, i lys lariles y Ffynon. A phan y daeth yno, efe a gymerth yr larlles gydag ef i Lys Arthur. A hi a fu ei wraig tra fu hi byw. A hwy a gymerasant y fibrdd oedd yn arwain i lys y gwr du traws. Ac Owain a ymladdodd âg ef, ac nid ymadawodd y Uew âg Owain hyd oni orfu ar y du traws. A phan gyrhaeddodd efe lys y gwr du traws, efe a aeth i mewn i*r neuadd, ac yno efe a welai bedair gwraig ar hugain tlysaf a welodd neb erioed. Ac nid oedd y dillad oedd am danynt werth pedair ar hugain o arian ; a chyn dristet oeddynt ag angau. Ac Owain a ofynodd iddyntystyr eu tristwch. Hwythau a ddywedasant mai merched ieirll oeddynt, * a daethom yma bob un gyda*r gwr a garem fwyaf o*r byd. A phan ddaethom ni yma, ni a gawsom lawenydd a pharch ; a'n gwneuthur yn feddw. Ac wedi ein gwneuthur yn feddw, daeth y cythraul a biau y llys hwn, ac a laddodd ein g^vyr oll, a dwyn ein meirch ninau, a'n diliad, a'n haur, a'n harian. A chyrph ein gwyr ni sydd eto yn y tŷ h^vn, a llawer o gelaneddau gyda hwynt. A dyna i ti, unben, ystyr ein tristwch; a drwg yw genym dy ddyfod di yma, rhag digwydd drwg i tithau.' A thrist fu Owain am hyny, ac efe a aeth i ymdaith allan. Ac ef a welai f archog yn dyfod ato, ac yn ci gyfarch trwy lawenydd a chariad fel pe buasai ya lARLLES Y FFYNON. 7» frawd îddo, a hwnw oedd y gwr du traws. * Duw a wyr,' ebe Owain, * nad i gyrchu dy lawenydd y daethum i yma/ * Duw a wyr,' ebe yntau, ' na chei dithau ef/ Ac yn y lle ymladd a wnaethant ac ymdaraw yn ffyrnig. Ao Owain a ddifarchodd y cawr, ac a rwymodd ei ddwylaw tu ol i'w gefn ; ac efe a erfyn- iodd nawdd gan Owain, ac fel hyn y dywedodd efe, * Fy arglwydd Owain, yr oedd darogan y deuet ti yma i'm darostwng i ; a thi a ddaethost, ac a orfuost arnaf Ysbeiliwr a íum i yma, ac ysbeildy fu fy nhŷ ; eithr os rhoddi di fy hoedl i mi, mi a af yn ysbytty wr^, ac a gyahaliaf y tŷ hwn yn ysbytty (Iiospice) i wan ac i gadarn tra byddwyf byw, er lles dy enaid di/ Ac Owain a gymerth hjmy ganddo, ac yno y bu efe y nos hono. A thranoeth, efe a cymerth y pedair gwraig ar hugain, a'u meirch, a'u dillad, a'r da a'r tlysau ag oedd ganddynt, ac a ddaeth gyda hwynt hyd yn Uys Arthur. A Uawen a fuasai Arthur o'i gael pan y coUasai efe ef gynt, eithr llawer llawenach yn awr. Ac o'r gwragedd hyny, yr hon a fynai drigo yn Llys Arthur, hi a drigai ; a'r hon a fynai fyued ymaith, elai. Ac o hyuy allan, Owain a drigodd yn Llys Arthur, fel penteulu, ac yn fawr ei barch ; hyd onid aeth efe ar ei gyfoeth ei hun, sef oedd hyny tri chant o frain^ a adawsai Cynferchyn iddo. Ac i*r lle y delai Owain gyda y rhai hyn, gorfod a wnai. A'r chwedl hon a elwir, Chwedl Iarlles y Ffynon. 1 Yshyttywr. — Cadw ysbytty, Ue y rhoddid lletty a llocbea i bererinion a theithwyr. Matb o grefydd-dai elusenol oeddynt. Y mae eu benwau yn aros eto ar aml i bentref gwledig yn Nghymru, megis Ysbytty Ifan, Yabytty Ystwyth, &c. a Brain OufaítL — Sonir hefyd am frain Owain ab ürieu yn Mabinogi Breuddtffyd Bhonabioy ; gweler yn mhellach yn mlaen yn y gwaith hwn. Mae yn debyg mai tri chant o wyr oeddynt, a gafodd efe yn anrheg gan rbyw benaeth o'r enw Cynferchyn ; a bod y rhai hyny yn byw ' heb hau na medi, na chywain i ysgub iriau,' yn unol âg ysbryd penrhydd yr oes hono ; fel mai eithaf priodol ydoedd eu Uysenwi'n frain. Keu hwyrach^mai du oedd en gwisg ac nid eu cymeriad. GERAINT AB ERBim 'IOddieithr cyfìeithiad yBblenydd yr Arglwyddes Obarlotte Guest, nìd ydym yn gwybod fod y Fabinogi ganlynol wedi ymddangoB yn Saesneg o gwbl. Oiid ymddangosodd yn Ffranoaeg o tan law fedrus oyfieithydd Iabllrs y Ffynon, sef Ohrestien de Troyes. A'r nn un ag a gyfíeithodd yr larlles o'r Ffrancaeg ì'r Germanaeg a wnaeth gyffelyb inrmwynas â hon hefyd, sef Hartmaun von der Aue. Oyhoeddwyd hono yn 1839 yn Leipsic ; tan olygiad Herr Moritz Hampt. Hefyd y mae yn Llyfrgell Freninol Stockholm, ffyfieithiad o Geraint, mewn llaw ysgrifen, yn yr Icelandic. Fel y gellid tybied, ni ddilynir y gwreiddiol yn llythrenol ; cymer y cyfieithwyr eu dull eu hunain i gyfaddasu y golygfeydd a rhai o'r gweithrediadau at safon, chwaetji ac arferion eu pobl eu hunain.] Defod Arthur ydoedd cynal ei Lys yn Nghaerlleon ar Wyeg ; ac efe a'i cynal- iodd yno ar saith Pasg, a phum' Nadoh'g, a'r Sulgwyn hefyd unwaith. Canys y lle hawddaf yn ei gyfoeth i ddyfod iddo, ar for ac ar dir, oedd Caerlleon. A daeth ato naw brenin coronog, y rhai oeddynt ddeiliaid iddo, a chyda hwy ieirll Ä barwniaid ; canys ei wahoddedigion i bob gwyl arbenig oeddynt y rhai hyny, oni fyddai mawr anghenion yn eu lluddias. A phan gynaliai ef ei lys yn Nghaer- lleon, neillduid tair-ar-ddeg o Eglwysi at ei wasanaeth yn yr offerenau (masses). Un eglwys a neiUduid i Arthur a'i freninoedd a'i wahoddedigion ; yr ail i Wen- bwyfar a'i Uawforwynion ; y drydedd i'r distaîn a'r gwahoddwjrr; y bedwaredd i'r rhydd-ddeiliaid a swyddogion eraill ; a'r naw eglwys eraiU a fyddent i'r naw penteulu, ac i Walchmai yn benaf, canys efe, o ardderchogrwydd clod milwriaeth ac urddas bonedd, oedd y penaf o*r naw penteulu. Ac fel y dywedwyd uchod yn unîg y trefnid y gwasanaethau yn yr eglwysi hyny. Glewlwyd Gafaelfawr oedd y pen porthor; eithr ni chyflawnai ef y 1 Geraint ah Erbin : — Mab ydoedd i Erbin ab Oystenyn Gomeu, ac felly yr oedd yn gefnder i Arthur. Rhoddir canmoliaeth uchel iddo gan Aneuryn yn y Gododin. Yn ol y Trioedd, yr oedd yn un o dri prif-lyngesydd Ynys Prydain : sef oeddynt, 'Geraint mab Erbin, Gwenwynwyn mab Naf, a March ab Meirchion ; a chweugain llong gan bob un o'r Llynghesogioii, a chweugain llongwyr ymhob un.' Geraint a gwympodd yn mrwydyr Llongborth, yn mlwydüyu Oed Ored 530 ; a cbanwyd ei farwnad gan ei gyfaiU a'i gydfilwr enwog Llywarch Hen. Rhestrir Ctowy un o'i feibion yn Tri 119, £?yda Gwalchmai a Ohadeir, tan y penawd, * Tri Marchog Serohogion Llys Arthur : ac nis gallai neb nacau a geissiynt rhag en serchoced, a chymaint eu serch hwy at bob dyn, fel na cheissynt amgen nog a geisiai cár y gan a garai yn gywir.' Rhestrir Ôeraint hefyd gyda'r Saint Oymieiç, a dywedir fod unwaiui eglwys yn Nghaer Ffawydd (Hereford) wedi ei chyflwyno iddo. Yr oedd amryw o'i feibion yn saint, ac yn aelodau o goleg ■Garmon Sant GERAISr Atí ERBIN. 75 Bwydd ond ar un o'r tair gwyl arbenig ; saith o wyr a wasanaetlient tano ac a ranent y flwyddyn ihyngddynt. Y gwyr hyny oeddynt: Gryn\ a Phen Pigion, a Llaes Gymun, a Gogyfwlch, a Gwrdnei Lygad Cath yr hwn a welai yn y nos cystal ag yn y dydd, a Drenì ab Dremhidydd, a Chlust ab Clustfeinydd. Y rhai hyn oeddynt wjlwyr Arthur. A dydd Mawrth y Sulgwyn, fel yr oedd yr Ymherawdwr yu eistedd yn y wled 1, wcle was tal, gwineu, yn dyfod i mewn ; a phais a swrcot o sidan caerog am dano, a chleddyf eurddwrn am ei wddf, a dwy esgid isel o gordwal am ei draed ; ac efe a safodd gerbron Arthur. * Henffych well, arglwydd/ eb efe. ' Duw a roddo dda iti,* ebe yntau, * a chroesaw iti ; a oesgenyt rhyw newydd ?' * ües, arglwydd,' ebe yntau. * Nid adwaen i dydi,* ebe Arthur. * Rhyfedd yw genyf na'm hadwaenost ; fforestwr iti, arglwydd, wyf i, yn Fforest y Dena^ (Forest of Dean,) a Madog ab Twrcadarn yw fy enw.' ' Dywed di dy chwedl,' ebe Arthur. ' Dy wedaf, arglwydd,* eb cfe, * carw a welais yn y fforest, ac ni welais erioed ei gyffelyb.' * Pa beth sydd arno?* ebe Arthur,* *gan na welaist erioed ei gyffelyb ? * * Gwyn pur ydyw, arglwydd ; ac ni cherdda gydag un anifail arall gan mor ryfygus o falchder ydyw, ac mor frenhiuol ei osgedd. Ac i ofyn dy gynghor am dano y daethum. Arglwydd, beth y w dy gynghor ì ' * Goreu,' ebe Arthur, *fyddai i mi fyned i'w hela yforu yn ieuenctyd y dydd; a pheri rhoddi rhybudd o hyny heno i bawb yn y Ilys.' Ac Arryfuerys oedd pen- cynydd (chief huntsman) Arthur ; ac AreUfri eî brif was. Ac felly y rhagdrefn- wyd. A gollwng Madog i fyued o'u blaen a wnaethant. Yna y dywed Gwenhwyfar wrth Arthur, * A ganiatei di i mi, arglwydd, ddyfod yforu i edrych ac i wmndo ar hela y carw y soniodd y llauc ain dano ?' * Caniataf yn Ilawen,' ebe Arthur. ' Minau a ddeuaf,* ebe hi. Ac yna y dywed Gwalchmai wrth Arthur, * Onid iawn i ti, arglwydd, ganiatau i'r hwn y daw y carw i'w helfa, pa un bynag ai marchog ai pedestr (pedestrian) a fyddo, iddo gael tori pen y carw, a'i roddi i'r neb y rayno — i'w gariadferch ei hun, neu i gariadferch eigydymaith ?' * Caniataf hyny yn Ilawen,' ebe Arthur, * a cherydder y Distain oni fydd pawb yn barod yforu i fyned i hela.* ^ Nid yw yr enwau liyn ond Llyseuwau yn nau ystyr y gair. Diau fodllawer o swyddog* ion Llya Arthur yu cael eu haduabod wrtb eu Ilysenwau ac nid wrth ei heuwau beiydd. 2 Fforest y Dena. — Gair yn turddu o dêrij — swyn, hud. Yr oedd yr Hen Oeltiaid yn poblügi coedwigoedd hefo bodau aunaearol, ac yn lleoli pob gweitlired gyfrio ynddynt ; ac ani liyny galweiit eu íforestydd yn fynych ar yr enw hwnw, luügis Ardeuues, yn Ffrainc ; Ardeu yn swydd WarwicU ; Dean, yn Fforest Rockingham ; Dean, yn y -^611? Foredf kc. Saif Ffurest y Dena, ar derfynau siroedd Mynwy a Chaorloy w. Baruai Caruhuanawc raai dyina Fferyllwg yr hen derfynau Cymreig. Y mae*r Gweithiau Haiarn uiawrion sydd yu y Ue bellach wedi symud y derw cedyrn ac enwog a safent yno gynt, y rhai y cafodd y Spanish Armada orciiymyn caeth i*w dyfetha. l2 76 Y MABINOGION. A threuliasant y nos mewn cerddau a dyddanwch, ac ymddyddan a difyrion ; a phan ddaeth araser i bawb fyned i gysgu, hwy a aethant. A phan ddaeth y dydd dranoetli, hwy a ddeffroisant. A galwodd Aiihur ar y gweision a gadwent ei wely ; nid anjgen y pedw^ar gwas, sef, Cadymerth^ fab Porthawr Ganddwy, ac Ambren ab Bedwor, ac Amhar ab Arthur, a Goreu^ ab Cystenyn ; a*r gwyr hyny a ddaethant at Arthur, ac a gyfarchasant well îddo, ac a wisgas- ant am dano. Ac Arthur a ryfeddai am na ddeffroes Gwenliwyfar, ac nad ymdroes yn ei gwely ; a'r gwyr a fyneut ei deffroi. 'Na ddeffrowch hi/ eb efe, * canys gwell ganddi gj'sgu na mjnicd i edrych ar yr hela.' Yna aeth Arthur rhagddo ; ac efe a gly wai ddau gorn yn canu, un yn ymyl lletty y pencynydd (chiet huìdsman) a'r llall yu ymyl lletty y pen gwas ; a'r holl luaws a ddaethant at Arthur, a cherddasant yu nghyd tua'r Fforest. Ac wedi myned Arthur oddiwrth y Llys, Gwenhwyfar a ddeffroes, ac a alwodd ei momynion ati i wisgo am dani. * Ha I forw^mion,' ebe hi, * mi a gymerais genad neithiwr i fyned i edrych ar yr hela; ac aed un ohonoch i*r ystabl, a phared ddyfod a march y gallo gwraig ei farchogaeth. Ac un ohonynt a aeth, ac ni chafodd yn yr ystabl ond dau farch. Gwenhwyfar ac un o'r mor- wynion a esgjmasant ar y ddau farch, a hwy a ddaethant trwy yr Wysg, ac ol traed y gwyr a'r meirch a ddilynasant. Ac fel yr oeddynt yn cerdded íelly, hwy a glywent dwrf mawr angherddol; a phan edrychasant yn ol, hwy a welent farchog ar ebol helfarch ciyf, a llanc ieuanc gwineu, coesnoeth, tywysog- aidd yn eistedd arno, a chleddyf eurddwni ar ei glun, a phais a swrcot o sidan am dano, a dwy esgid isel o gordwal am ei draed, a Uen o borphor glas trosto ac afal aur wiih bob cwr iddi. A cherdded yn uchelfalch, sionc, ysgafndroed, gysonfyr, a wnai y march. A'r marchog a oddiweddodd Wenhwyfar, ac a gyfarchüdd well iddi. * Duw a roddo dda i tî, Geraint,* ebe liithau, * mi a*th adnabum pan i'th welais gyntaf gyneu. Paham nad aethost gyda'th arglwydd i hela? ' *Am na wypum pan aeth,' eb efe. * Minau a ryfeddais,* ebe hi, * iddo allu myned yn ddiwybod i mi.' * le, arglwyddes,' eb efe. * Cysgu a wnaethum inau, fel nas gwypum pan aeth/ ebe hi, *a goreu cydjonaith genyf i fod yn ei gymdeithas yn yr holl gyfoeth ydwyt^ti, 0! was ieuânc; ac efallai y caf i 1 Cadyrnetih, — *Tri üuben Llys Artbnr: Goronwy mab Ecbel Vor(lwytwll, a Cbadrieitb mab Portbfawr gadw, a ffleidwr fflam mab Godo. Sef oeddynt yn Dywysogion ynBerchennogioa Gwlad a Chyfoetb, a gwell oedd genddynt no bynny aros yn Farchogion yn Llys Artbnr, gan y beruid bynny yn bennaf ar bob anrbydedd a boueddigeiddrwydd, a ellid wrth a gair y Tri CbyfiawD Farcbawg.'— Tri 114. 2 Gureu ab Cysteuyn. — Dywed un o'r Trioedd ei fod wedi gwaredu ei gefnder Artbur o dri charcbar. * ^rthur a fu deirnos yng Caer Oetb ac annoeth. A tbeirnos y gen Wen Bendragon a tbeirnos yg carcbar Rudd dan y )lech a cbymmreint ag uu gwas ae dillyngwys or tri charchar hynny. Sef oedd y gwas Goreu fab Custennin y gefuderw.' — TH 1. GERAINT AB ERBIN. 77 gymaint pleser yu yr hela ag a gant hwythau, canys ni a glywn y cyrn pan eu caner, a*r cwn pan eu gollynger, a phan y dechreuont alw/ Felly hwy a ddaethant i ystlys y Fforest, a sefyll yno a wnaethant. Ac ar hyny, twrf a glywent; a phan edrycliasant tua'r fan y deuai y twrf, h^yy a welent gorr (dwarf) yn marchogaeth march ucheldew, fFroenfoll, ewynog, cadarndrud. Ac yn llaw y corr yr oedd ffrewyll. Ac yn agos i'r corr, hwy a welent wraig ar farch gwyn, prydferth, a cherddedîad gwastadfalch iddo, ac eurwisg o sidan oedd ani dani, Ac yn agos iddi hithau, gwelent farchog ar gadfarch mawr tomlyd, ao arfau trymion gloywou am dano ac am ei farch, a diau oedd ganddynt na welsent erioed wr a march ac arfau mwy na*r rhai hyn. Ac yr oeddynt oU yn agos i'w gilydd. *Geraint,' ebe Gwenhwyfar, *a adwaenost ti y marchog mawr acw?' *Nac adwaen,' ebe yntau, 'y mae yr arfau mawr estronol acw yn lluddias i neb weled na'i bryd na'i wedd.' ' Dos, forwyn,' ebe Gwenhwyfar, * a gofyn i'r corr pwy y w y marchog ; ' a lii a aeth. Pan welodd y corr hi yn dyfod, efe a ddaeth i'w chyfarfod. * Pwy y w y marchog hwn ? ' ebe hi. * Ni ddy wedaf i ti,' eb efe. ' Gan dy fod mor difoes ar nus dywedi i mi,' ebe hi, * mi a ofynaf iddo ef ei hun.' *Na wnei, myn fy nghred,' eb efe. 'Paham?' ebe hi. *Am nad wyt yn ddigon anrhydeddus i ymddyddan â'm harglwydd i,' eb efe. A'r forwyn a droes ben ei march tuag at y marchog : yna'r corr a'i tarawodd â'r ffrewyll oedd yn ei law ar draws ei gwyneb a'i llygaid nes oedd ei gwaed yn llifo. A chan faint y ddyrnod, y forwyn a ddychwelodd at Wenhwyfar tan gwyno ei dolur. *IIagr iawn/ cbe Geraint, *y gwnaeth y corr â thi. Mi a âf i ymofyn pwy yw y marchog.' * Dos,' ebe Gwenhwyfar. Geraint yntau a ddaeth at y corr, ac a ofynodd, * Pwy yw y marchog acw V Ni ddywedaf iti,' ebe'r corr. * îli a ofynaf i'r marchog ei hun,' ebe yntau. * Na ofyni, myn fy nghred,' ebe'r corr, * nid wyt ti ddigon anrliydeddus i ymddyddan â'm harglwydd i.' * Mi a ymddyddenais,' ebe Geraint, * â gwr sydd cystal a'th arglwydd di.' Ac efe a droes ben ei farch tuag at y marchog ; ond y corr a'i goddiweddodd ac a'i tarawodd fel y tarawsai y forwyn, nes oedd y gwaed yn lliwio y llen oedd am dano. A Geraint a ddododd ei law ar ddwm ei gleddyf, ond a ystyriodd ynddo ei hnn na buasai yn ddial teilwng iddo ef ladd y corr, a'r marchog Uawn arfog yn ei gael yn anarfog i ymladd âg ef. Ac efe a ddaeth drachefn hyd y Jle yr oedd Gwenhwyfar. * Doeth a ph^vyllog y gwnaethost,' ebe hi. * Arglwyddes,' eb efe, * gan dy genad, mi a af eto ar ol y marchog, ac efe a ddaw yn y diwedd i le cyfanedd lle y gallwyf i gael arfau yn fenthyg neu ar wystl, ac yna ymladdaf âg ef. * Dos dithau,' ebe hi, * ac nac ymladd âg ef nes y caffot arfau da ; a mawr fydd fy 78 Y MABIXOGION. mhryder i am daiiat hyd nes clywed oddîwrthyt.' * Os by w a fyddaf i prydnawn yforu,' eb efe, * ti a glywi oddiwrthyf.' Ac efe a gerddodd ymaith. A'r ffordd a gerddasant oedd islaw i'r Llye yn Nghaerlleon, a thros y Rhyd ar yr afon Wysg, j-na gwastatir teg ar drum uchel, hyd oni ddaethant i ddinasdref. Ac yn mhen y dreí, gwelent Gaer a Chastell. Ac i ben y dref y daethant, Ac fel y cerddai y marchog drwy y dref, cyfodai tylwyth pob ty i gyfarch gwell iddo a'i roesawu. A phan ddaeth Geraint i'r dref, edrych a wnai bob tu i geisio adnabod y rhai a welai, fel y gallai gael y gymwynas o arfau yn fenthyg neu ar wystl, ac nid adwaenai ef neb, na neb yntau. A phob ty a welai yn llawn o wyr, ac arfau, a meîrch ; ac yr oeddynt yn gloewi eu tarianau, ac yn hogi eu cleddyfau, yn golchi arfau, ac yn pedoli eu meîrch. A'r marchog, a*r farchoges, a'r corr, a aethant i'r Castell oedd yn y dref, a llawen oedd pawb wrthynt yno; yn mylchau'r Gaer a'r pyrth yr oeddynt ar dori eu gyddfau i gyfarch gwell iddynt, ac i fod yn llawen wrthynt. A Geraint a safodd i weled a fyddai i'r marchog aros yn y Castell ; a phan fu BÌcr o hyny, efe a edrychodd o'i amgylch, ac a welai encyd o*r dref hen lys adfeiliedig; a neuadd dyllog ynddo. A chan nad adwaenai neb yn y dref, efe a aeth i'r hen lys ; ac ni welai yno namyn llofft, a phont o faen marmor yn dyfod o'r Uofft. Ac ar y bont, efe a welai wr gwynllwyd yn eistedd, a hen ddillad adfeiliedig am dano. A Geraint a edrychodd arno yn graff ac yn hir; ac ebe'r gwr gwynllwyd wrtho, ' Ha ! was ieuanc, am ba beth yr wyt ti'n synu ?' * Synu yr oeddwn,' ebe yntau, * am na wn pa le i fyned heno.' * A ddeui di rhagot yma, unben?' eb efe, 'a thi a gai'r goreu sydd yma.' Ac aeth Geraint rhagddo ar ol y gwr gwynllwyd, ac i'r neuadd o'i flaen ; a disgyn a wnaeth yn y neuadd, a gadael yno ei farch, a myned hefo'r gwr Uwyd i'r Uofft. Ac yn y llofflt, efe a welai hen wraig \n eistedd ar obenydd, a hen ddiUad adfeiliedig o eidan am dani; a phan oedd hi yn ieuanc, tebyg oedd ganddo na welsai neb wraig cyn deced a hi. A cherllaw iddi yr oedd murwyn, a llen o hain go hen, yn dechreu adfeilio, am dani ; a diau oedd ganddo na welsai erioed un forwyn gyflawnach o amlder prydferthion pryd a g^vedd na hi A'r gwr gwynllwyd a ddywedodd wrth y forwyn, ' Nid oes was i farch y Ilanc dyeithr hwn heno ond tydi.' * Y gwasan- aeth goreu a allaf i,' ebe hi, * mi a'i gwnaf iddo ef ac i'w farch,' A diarfogi y Uanc a wnaeth y forwyn, a diwallu ei farch hefo gwellt ac yd ; ac yna dyíod yii 01 drachefn i*r llofft. A'r gwr gwynllwyd a ddywedodd wrthi, *Dos i'r dref,' eb efe, * a phar ddyfod yma y bwyd a'r ddiod oreu elU gael.' * Mi a wnaf yu llawen, arglwydd,' ebe hi. Ac i'r dref y daeth y forwyn, ac ymddyddan a wnaethant hwythau tra fu y forwjTi yn y dref. Ac wele I y forwyn a ddaeth yn ol, a gwas gyda hi, a chostrel ar ei gefn yn llawn o fedd gwerthfawr, a GERAINT AB ERIiIN. 7Í^ chwarter o eidion ieuanc ; a rhwng dwylaw y forwyn yr oedil talm o fara gwyn, ac uu cosyn yn y llen lliain ; ac i'r llofít y daetb. ' Ni ellais i,' ebe H, ' gael gwell lluiiiaeth na hwn, ac nî chawn fy nghoelio am eî weU,' ' Da ddigon ydyw,' ebe Geraiut. A berwi y cig a wuaethant; a phan oedd y bwyd ya barod, i eiatedd yr aethant. A üeraint a eisteddai rhwng y gwr gw^-nllwyd a*i wraig, a'r forwyn a wasauaethai arnynt ; a bwyta ac yfed a wnaethaut. Wedi darfod bwyta, cynal ymddyddan â'r gwr gwynllwyd a wnaeth Geraint ; a gofyn iddo ai ef e oedd piau y Ilys yr oeddynt ynddo. ' Myfi yn wir a'i hadeiladodd,' eb- efe, 'a niyfi oedd biau y ddiuaH a'r castell a welaÌBt ti.' ' Och!' ebe Geraint, 'pa fodd y coUaist ti hwyntî' ' Mi a gollaie,' ebe yntau, ' iarllaeth fawr gyda hyny; a dynia fel y colIaÌB hwynt. Nai fab brawd oedd iuii. a mi a gymeraìs ei gyfoeth ; a phati ddaeth efe yw nerth, hawliodd ei gyfoetli, a minaii a'i cynheHais rhagddo. Yntau a barodd ddwyn rhyfel arnaf, ac a ddygodd oddi- arnaf yr hya oU oedd genyf.' ' Ha I wrda,' ebe Geraint, ■ a fynegi di i mi ystyr dyfodiad y marchog a ddaeth i'r dref gyneu, a'r farchogee, a'r oorr ! A pha beth ydy w yr holl gyweirio arfau a welaÌB "ì ' ' Mynegaf,' eb efe, ' darpar y maent af y chwareu sydd gau yr iarll Ìeuanc yfom ; sef dodi dwy fforch mewn gweirglodd eydd jiia, ac ar y ddwy fforch wialen arian. a dodi Llyrahysten^ (Sparrnte IIawk) ar y wialeu; ac fe fydd twniament aiu y Llymhysten. A'r hoU nifer a welaist ti yn y dref o wyr a nieirch ac arfau a ddaw i'r twmameut,. a'r wraig a gâr fwyaf gyda phob un. A'r marchog a welaiet ti a gafodd y Llymhyeten ddwy flyuedd ; ac ob 0310" hi y drydedd flwyddyn, ei haufon a wneir iddo bob blwyddyu wedí hyny; ac »i ddaw ef ei huu i'w cheÌBÌo. Ac o hyn allan gelwir ef yn Farchog yn Llynihysten.' 'Hal wrda,' ebe Geraiut,, ' beth yw dy gyughor di imi ani y marchog hwnw parth y earhad a gefais i gan y corr, ac a gdfodd inorwj'u î Wenhwj-far, gwraig Arthur, hefyd î ' A Geraint a roddes holl hauea y sarhad î'r gwr gwyullwyd. Ebe yntau, 'Nid hawdd dy gyughori di, gan nad oes iti ua gwraig na raorwyn i yraarddelwi iddi; ond y niae geiiyf yiua arfau, ti a gei y rhai hyny ; a fy march, os gwell geuyt ef na'r eiddot dy üun.' ■ Ha I wrda,' ehe Goraîiit, ' ini a gymeraf fy march fy hun, gau fy niod yu gynefin âg ef, a'th arfau dithau. Ao oui adewi di, wrda, iini arddelwi y forwyn acw sydd yu ferch Ì ti, ar yr amser peuodedig j-foru t Os diangaf i o'r twrnament, ymrwymaf i garu y forwyu tra byddaf bywj ac oni ddiangaf, cjii ddiweiriod a fydd hi a ohynt.' ' Myfi,' ebe'r gwr gwynllwyd, 'a wnaf hyny'n llawen. A ohau dy fod wedi peaderfynu ar hyti, rhaid iti pan ddelo dydd yfom fod â'th farch a'tb arfau yn barod. Cauys y pryd hyny y rhydd Marehog y 3 Llymhystta. — Yr oedd ymr/son ara y LlamhfHten, neu fel ; gelt lol, j Gudill Cuch, yli gylfreJiu ;u nydüiau Mtirchogwrìaeth. r yr tuierya hwnw'a. SO Y MABINOGION. Llymhysten osteg, ac a bâr i'r wraig a gâr fwyaf gymeryd y Llymhysten — * Canye goreu y gwedda i ti/ medd ef, * a thi a*i cefaist y ddwy flynedd ddiwedd- af ; ac os oes rhywun heddyw yn ei gwarafun i ti, mi a'i haraddiflynaf it' â'ni <5adernid.' Ac am hyny y mae'n rhaid i ti fod yno pan ddelo'n ddydd ; a ninau ein tri a fyddwn gyda thi.' Ac felly y penderfynwyd. Y nos hwy a aethant i gysgu ; a chyn y dydd codi a wnaethant a gwisgo am danynt ; a phan ddaeth y dydd, yr oeddynt eill pedwar yn setyll yn y weirglodd. Yna Marchog y Llymhysten a roes osteg, ac a archodd i'w gariad- ferch gyrchu y Llymhýsten. * Na chyrch hi,' ebe Geraint, * y mae yma forwyn «ydd yn decach na hi, ac yn brydferthach, ac yn deilyngach, ac yn ei haeddu yn well na thi.' * Os wy t ti yn hawlio'r Llynhysten iddi hi,* ebe'r Marchog, * tyred rhagot i ymladd â mi.' A Geraint a aeth rhagddo i ben y weirglodd yn gwbl arfog o farch ; ac arfau trymion, rhydlyd, dielw ac estronol am dano. Yna ymgyrchu a wnaethant, a thori tô (aet) o waewflyn, a thori yr ail, a*r drydedd, a hyny bob rhuthr. Eu tori yr oeddynt fel eu dygid atynt. A phan welai'r larll a'i gyfeilUon Farchog y Llymhysten yn curo, bloeddient o lawenydd a balchder ; a thristau a wnai y gwr gwynllwyd a'i wraig a*i ferch. A'r gwr gwynllwyd a ddiwallai Geraint hefo gwaewflyn fel y torid hwynt, a'r corr a ddiwallai Farchog y Llymhysten. Yna y daeth y gwr gwynllwyd at Geraint, ac a ddywed, * Gan na thycia yi un waewflbn genyt, wele yma y waewflbn oedd yn fy llaw y dydd y'm hurddwyd yn farchog urddawl ; ac hyd heddyw ni thorais hî, ac y niae iddi ben iawn.' Geraint a'i cymei-th, gan ddiolch i'r gwr ara dani. Ar hyny, wele y corr yn dyfod â gwaewffon i'w arglwydd yntau. * Dyma i tithau,' ebe'r corr, • waewffbn nid gwaeth na'r eiddo yntau ; a chofia na safodd marchog erioed o'th flaeii cyhyd ag y safodd y marchog hwn.' * Rhyngof i a Duw,* ebe Geraint, *oni ddyg angau fi yn ebrwydd, ni bydd efe neraawr gwell o'th gymhorth di.' A Geraint a yspardynodd ei farch, ac o bell a rybuddiodd y raarchog, ac a ruthrodd amo, ac a roes iddo ddyrnod tostlyra, creulawn, a flyrnig yn nghanol ei darian nes yr holltodd y darian, ac y torodd yr arfau ar gyfer yr ergyd, ac oni thorodd y cenglau, ac y syrthiodd yntau a'i gyfrwy tros bedrain ei farch i'r Uawr. A Geraint a ddisgynodd yn g^flym, a Uidio, a thynu ei gleddyf, ac ymosod arno yn IHdioglym. A'r Marchog yntau a gyfododd ac a dynodd ei gleddyf yn erbyn Geraint. Ac ar eu traed, ymladd yr oeddynt â chleddyfau nes oedd arfau pob un gwreichioni wrth daro yn erbyn eu gilydd, ac hyd onid oedd y chwys a*r gwaed yn dwyn y goleuni o'u Ilygaid. A phan gurai Geraînt, y llawenhai y gwr gwynllwyd, a'i wraig, a'i ferch ; a phan gurai y Marchog, y Uawenhai yr larll a'i blaid. A phan weles y gŵr gwynllwyd fod Geraint wedi cael dymod mawrdost, efe a biysurodd tuag ato ac a ddy wed- GERAINT Aü ERBIN. 81 odd wrtho, * Ha 1 unben cofio'r sarhad a gefaîst gan y corr. Ac onid i ddial djr sarhad y daethoet ti yraa, a Barhad Gwenhwyfar, gwraig Arthur î' A'r geiriau hyn a lidiasant Geraint, ac efe a alwodd ato ei holl nerth, ac a ddyrchafodd ei gleddyf ac a darawodd y Marchog ar ei ben, nes tori hoU arfau ei ben, a thori y cig oll, a'r croen, a*r iad, a chlwyfo yr asgwm. A'r Marchog a syrthiodd ar ei liniau, ac a fwriodd ei gleddyf o'i law, ac a ddeisyfodd dmgaredd Geraint. *Rhyhwyr yw i mi,* eb efe, 'adael fy rhyfyg a'm balchder, a deisyf dy nawdd. Ac oni chaf ysbaid i ymheddychu â Duw am fy mhechod, ac i ymddyddan âg offeiriad, ni byddaf well o'th nawdd.' * Mi a. roddaf nawdd iti, gan hyny,* ebe Geraint, * ond rhaid i ti fyned at Wenhwyfar,. gwraîg Arthur, i wneuthur iawn am i'th gorr sarhau ei raorwyn. Digon o ddial a wneuthum i arnat am y sarhad a gefais i gan y corr ; ond na ddisgjoi pan elych oddiyma nes dyfod gerbron Gwenhwyfar, a rhoddi iawn iddi fel y barnont oreu yn Llys Arthur.' * Mi a wnaf hyny yn llawen,* eb ef e, * a phwy wyt ti î *^ 'Geraint ab Erbin,' ebe yntau, 'a phwy wyt tithauî' *Myfi yw Edeyrn fab Nudd.'^ Ac efe a godwyd ar ei farch, ac a ddaeth rhagddo hyd i Lys Arthur,. y wraig a garai fwyaf a'r corr yn wylofain o'i flaen. A dyna'r chwedl hyd yma. Yna daeth yr larll bychan a'i lu at Geraint, gan gyfarch gwell iddo, a'î wahodd gydag ef i'r Castell. * Na ddeuaf,* ebe Geraint, * i'r lle y bum neithiwr yr âf heno.' * Gan na fyni di dy wahodd,' ebe'r larll, • rhaid i ti gymeryd dy ddiwallu genyf yn y Ue y buost neithiwr. A mi a ddanfonaf enaint iti, er bwrw dy fliuder a'th ludded oddiarnat' * Duw a dalo iti,' ebe Geraint, 'minau ar âf i'ra Uetty.* Ac felly y daetìi Geraint, ac Ynywl larll, a*i wraig, a'i ferch. A phan ddaethant i'r lloffìb, yr oedd gweision ystafell yr larll ieuanc a'i weinidogion wedi cyrhaedd i'r hen lys o*u blaen, ac yn adgyweirio ystafelloedd, ac yn eu diwalbi o wellt a thân. Ac mewn byr araser yr oedd yr enaint yn barod, a üeraint a aeth iddo, a golchi ei ben a wnaed. Ac ar hyny, daeth yr larll îeuanc yno, a chydag ef ddeugain o farchogion urddawl rhwng ei wyr ei hun a gwahoddigon i'r twrnament. A phan ddaeth Geraint o'r enaint, yr larll a barodd iddo fyned i'r neuadd i fwyta. * Pa le y mae Ynywl larll,' ebe yntau» * a'i wraig a'i ferch ? ' * Y maent yn y Uofft acw,* ebe gwas ystafell yr larll, * yn gwisgo am danynt y gwisgoedd a barodd yr larll eu dwyn iddynt.* * Na wisged y íorwyn,' ebe yntau, 'am dani ond ei chrys a*i llen-lliain, nes y daw i Ly^ 1 Eileyrn ab Nudd.—Dywed y Bnit fod Edeym wedi ei ddanfon gan Arthur, yn ben ar bum' mil o wyr, i amddiflfyn Geraint a llysgenliadon eraill, y rhai a gamdrinid yn fnidwruB yn y gwersyll Rhuföinig. Yr oedd hefyd yn fardd ; ac heblaw hyny, rhestrir ef yn mhlith y Saint Cymreig, ac iddo ef y cyflwynwyd Capel Bodedeyrn, yn Mon. «2 y MABINOGION. Arthur, ac i Wenhwyfar wiego y wisg a fyno am dani.' Ac nî wisgodd y forwyn ond felly. Yna y daeth pawb ohonynt i'r neuadd, ac ymolchi a wnaethant, a myned i eistedd ac i fwyta. Ac fel hyn yr eîsteddasant : — ^Ar un ochr i Geraînt, yr eisteddai yr larll ieuanc, ac yn nesaf ato ef Ynywl larll ; a*r tu arall i Geraint yr oedd y forwyn «a'i mam ; ac wedi hyny, pob un yn ol ei anrhydedd. A hwy a fwytasant ; a bwyd didlawd, ac amlder o amryfal anrhegion, a gawsant. Ac ymddyddan a wnaethant ; a'r larll ièuanc a wahoddes Geraint i wledd dranoeth. • Na ddeuaf, rhyngof i a Duw,' ebe yntau, * eîthr i Lys Arthur, hefo'r for\vyn hon, yr âf i yforu ; digon yw genyf fod Yny wl larll mewn gofid a thlodi, ac i geisio chwanegu ei gyfoeth yr âf i yn benaf.' * Ha 1 unben,' ebe'r larll ieuauc, * nid o'm camdriniaeth i y mae Ynywl heb gyfoeth.' ' Myn fy nghred, * ebe Geraint, 'ni bydd ef heb ei gyfoeth oni ddug angau fi yn ebi-wydd.' * Ila I unben,' ebe'r larll, * am yr ymrafael sydd rhyngof âg Ynywl, bydd di yn farnwr rhyngom, ac mi a saíaf wrth dy cynghor.' * Nid archaf i,' ebe Geraint, * roddi iddo ond ei eiddo ei hun, a*r hyn a gollodd trwy golli ei gyfoetli o'r pryd hwnw hyd heddyw.' * Älinau, erot ti,' eb efe, * a wnaf hyny yn Uawen.' * le,' ebe Geraint, ' pob gwr sydd yma yn perthyn i Yny wl, taled warogaeth iddo yn awr.' A'r gwyr oll a wnaethant hyny ; ac wrth y trefniad hwnw y safwyd. A'i gastell, a'i dref, a'i gyfoeth, a ddychwelwyd i Ynywl, a'r cwbl a goUasai, hyd yu nod y tlws Ileiaf a gafodd. Yna y dywed Ynywl wrtli Geraint, 'Ha! unben, wele y forwyn a arddelaist yn y twmament ; parod y w i wneuthur dy ewyllys, a dyma hi i'th feddiant.' * Ni fynaf/ ebe yntau, * ond bod y forwyn fel y mae nes y delom i Lys Arthur ; ac Arthur a Gwenhwyfar a gant roddi y forwyn.* A thranoeth, hwy a gychwynasant rhagddynt i Lys Arthur. Hyd yma am Geraint. A dyma fel yr heliodd Arthur y carw. Rhanwyd y gwyr a'r cwn yn helfaau ; a gollyngwyd y cwn amo, a'r ci diweddaf a ollyngwyd amo ydoedd anwylgi Arthur, Cafall oedd ei enw. A gadael yr hoU gwn eraill a wnaeth, a rhoddi tro i'r carw, ac ar yr ail dro, y daeth â'r carw i helfa Arthur. Ac Arthur a ymosodes arno ; a chyn gallu o neb arall ymosod, Arthur a dores ei ben ymaith. Yna canu Cora Lladd a wnaethpwyd ; a daeth pawb y n nghyd. A Chadyriaith a ddaeth at Arthur, ac a ddy wedodd wrtho, ' Arglwydd, dacw Wenhwyfar heb neb gyda hi ond un forwyn.' * Arch dithau,' ebe Arthur, ' i Gildas fab Caw^ a holl ysgolheigion y Llys, gerdded gyda Gwenhwyfar tua'r LIjs.' A hyny a wnaethant hwythau. 1 Gildas ab Caio. — ydoedd fab Caw, ai^lwydd Cwm Cawlyd, yn Ngoiçledd Prydaiu. Oesai yn gynar yn y Oed ganrif. Yn yr oe^ bono yr oedd gan y Cymry íän deymasoedd ar GERAINT AB ERBIN. 83 Yna aeth pawb ohonynt, tan ymddyddan am ben y carw, a dadlu i bwy y rhoddid ef. Un a fynai ei roddi i'r wraig a garai ef fwyaf, arall i'r wraig a garai yntau fwyaf ; a phawb o'r tenlu a'r marchogion yn ymryson yn chwerw am y pen. Ac ar hyny, daethant i'r Llys. A phan glybu Arthur a Gwenhwyfar fod ymiyson am y pen, Gwenhwyfar a ddywed wrth Arthur, 'Dyma fy nghynghor i am ben y carsv ; na rodder ef nes y delo Geraint ab Erbin yn ol o'r neges yr aeth iddi;' a hi a ddywedodd ystyr y neges hono. ' Gwneler hyny yn llawen,* ebe Arthur. Ac felly y penderfynwyd. Tranoeth, Gwen- hwyfar a barodd fod disg\vyliad ar y Gaer am ddyfodiad Geraiut. Ac wedi haner dydd, gwelent gelach o ddyn bychan ar farch ; ao ar ei ol yntau, wraig neu forwyn, debygent hwy, ar farch ; ac ar ei hol hithau, farchog mawr, penisel, ac athristj ac arfau briwedig, tlodion, am dano. A chyn eu dyfod i ymyl y porth, un o'r disgwylwyr a aeth at Wenhwyfar, ac a ddywedodd wrthi am y dynion a welent, a'r ansawdd oedd arnynt. * Ni wn i pwy ydynt hwy,' eb efe. * Mi a'i gwn,' obe Gwenhwyfar, * dyma y marchog yr aeth Geraint ai ei ol ; a thebyg y w genyf nad o'i fodd y mae yn dyfod, ond fod Geraint wedi ei orddiwes, a dial sarhad y forwyn o leiaf' Ar hyny, wele y porthor yn dyfod at Wenhwyfar, ac yn dy wedyd, * Argiwyddes, y mae marchog yn y porth na welais i erioed â golwg mor druenus amo. Arfau briwedig, tlodion, sydd am dano, a lliw gwaed arnynt yn drech na'u IHw eu hunain.' * A wyddost ti pwy yw ef?* ebe hi. *Gwn,' ebe yntau, * Edeym ab Nudd yw, medd et.' * Nid adwaen i ef,' ebe Gwenhwyfar ; a hi a ddaeth i'r porth i'w dderbyn. Ac efe a ddaeth i mewn. A bu yn ofidus gan Wenhwyfar weled yr olwg a welai arno, er fod y corr gydag eí, yr hwn a fuasai cynddrwg ei ymddygiad. Yna Edeyra a gyfarchodd Wenhwyfar. * Duw a roddo dda iti,' ebe hithau. n yn Ynj^ Piydain mor glodfawr a hi. Yna y dywed Gwenhwyfar, * lawn y bernais i am ben y carw, na ddylesid ei roddi i neb nes y delai Geraint; a dyma le iawn yn awr i'w roddi î Enid íerch Ynywl,2 y forwyn glodfawrusaf. . Ac ni thebygaí i fod neb a'i gwarafun iddi, nid oes rhyngddi â neb yma ond cariad a chyfeiUgarwch.* A chanmoladwy a fu hyn gan bawb, a chan Arthur hefyd ; a phen y carw a roddwyd i Enid, a lluoô- ogodd ei chlod a'i chyfeiUion o'r herwydd yn fwy na chynt. A Geraint o hjiiy allan a hofibdd y carw, a'r twruameint, a gornestau celyd, a buddugol y deuai o bob un. A blwyddyn, a dwy, a thair, y bu ef felly, nes oedd ei glod yn ehedeg tros wvneb v deyrnae. Ac un tro, yr oedd Arthur yn cynal ei Lys yn Nghaerlleon ar Wysg ar y Sulgwyn ; ac wele daeth ato genhadau doethbryd, dysgedig, a dawnus o ymadr- odd, ac a gyfarchasant well iddo * Duw a roddo dda i chwi,' ebe Arthur, ' a chroesaw i chwi ; ac o ba le y daethoch chwi?' * Gernyw y daethom ni, argl- wydd,' ebynt hwy, * a chenhadau ydym oddiwrth Erbin ab Cystenyn, dy ewythr, a'n cenadwri sydd atat ti. I)y anerch y mae efe fel y dylai ewythr anerch ei nai, ac fel y dylai gwr anerch ei arglwydd ; a mynegi i ti y mae ei fod yn myned yn drwm ac yn Uesg ac yn dynesu at henaint. A'i gymydogîon yu gwybod hyn, sydd yn camderfynu arno, ac yn chwenych ei dir a'i gyfoeth. Ac atolygu y mae efe, arglwydd, ar iti adael i'w fab Geraint ddyfod ato î gadw ei gyfoeth ac i wybod ei derfynau. A mynegi y mae i Geraint fod ya well iddo dreuUo blodeu * Eirchiaid. — Cyfeillion y priodfab a dderbynient y rhoddion priodas, neu'r Pwyddion. Yr oedd gwr o urddau Artbur wrtn ymostwng i gyflawni y gwasanaetii hwn troa Geraint yn dangoB ei fawr sercb tuag ato. - EìẃL- -Yr oedd yn un o * Dair Gwenrian Llya Artbur.' Nid oes gan Ramant yn ei boll greadigaeth yr un cymeriad mwy swynol ûa*r rhian ardderchog hon. Y mae ei Bymbrwydd, ei lledneisrwydd, a'i flyddlondeb, yn addurniadau prydfertb Vw swynion personol. Cyfeirir yn fynych at ei tbegwch gan feirdd y Canol Oesau ; ac nis gallai Dafydd ab Gwilym erddygan ciodydd ei Forfydd yn uwch na thrwy ei galw yu * Ail Enid .' OERÂIST AB EkBIN. ei ieueuctj-d a'i ddewrder yii cyiial ei derfyuau ei huu nac meiru twrnameüit diÉFrwytli, er ei fod yn oael olod o liyny.' ' le,' ebe Arthui, ' ewch chwî î ddiosg eich arfwÌBgoedd, a ehymerwoh eich bwyd, a bwríwoh eich blinder oddianioch; a chyn eich myned ymaith, chwi a gewch ateb,' Ac i fwyta yr aethant. A meddwl a wnaeth Arthur uad hawdd fuasai ganddo ollwng Geraiut oddiwrthu uac o'i !ya; ac ni farnai ychwaith yu deg rhwyetro ei gefiider i fyned i warchod oî gyfoeth a'i derfyuau, gan nad allai ei dad ei cynal. Ac nid llai oedd gofal a gofid Gwenhwyfar a'r holl wragedd a morwynion, rhag ofu niyned o'r forwyn oddiwrthynt. A'r dydd hwuw a'r noB hono a dreuIÌaaant raewn digonedd o bob peth ; ac Arthur a fyuegodd i Geraîiit ystyr y genadwri a ddygodd y cenhadou o Gernyw ato. ' le,' ebe Geraînt, ' Mi a wuaf dy gyughor di, arglwydd, parth y geiiad, pa un byuag ai llea ai aflea a ddaw o hyny.' ' Üyma fy nghyngor i,' ebe Arthur, -er fod yn ddrwg geuyf dy goUi, doe dî er hyny i gyfaneddn yn dy gyfoeth ac i gadw dy derfynau, a chymer y uífer a fynot gyda tbi o'ra ffyddloniaid i a'th gydfarchogion dithau, y rhai a'th garaut di ac a gerir genyt.' ' Duw a dalo iti,' ebe Geraiut, 'mi a wnaf hyny.' Ebe Gwenhwyfar, 'Pa siarad a glywaf i genycli chwi ? ai am hebrwng Geraint tua'í wlad î ' ' le,* ebe Arthur. ' Rhaid í miuau feddwl,' ebe hi, ' ani rai i hebrwng, ac am roddion i'r unbeueB eydd gyda minau,' ' lawn y gwnai,' ebe Arthur. Y noB hono, i gyegu yr aethant ; a thianoeth, goUyngwyd y cenhadau í ymdaith, gan ddywedyd wrthynt y deuai Geraiut ar eu hol, A'r tiydydd dydd wedi hyny, y cychwyuodd Geraint ; s'r sawl aethant gydag eí oeddynt, Gwalch- mai ab (jíwyar, a Rhiogoned fab brenin Iwerddon, ac Ondiaw mab Duo Bwrgwiu (Bwguudy), GwHIyni mab breuìn Ffraiuc, Howel fab Emyr Llydaw, Elifri a naw cerddor, Gwyn ab Tríugad, Goreu fab CyBtenyn, Gweir Gwrhyd Fawr, Garauaw fab Golithmer, Peredur ab Efrawg, Gwynlbgell, Gwyr yuad jn Llys Arthnr, Dyfyr fab Alun Dyfed, Gwrei Gwalatawd leithoedd', Bedwyr íab Bedrawd', Hadwry fab Gwi-yon, Cai ab Cyuyr, Odyar o t fraiuc ystíwart Llys Arthur, ac Edeyru ab Nudd. Ebe Geraiut, 'Bydd genyf ddigon o farchogion gyda mi.' 1 Giurri Gmaltlatcd JeithutM — Niil ynidJengyB fod Mellditli Babel wedí efTeitliio fawr ar f bnwd hwD, caajs Did oedd iaitb ht dìu gvyddai, byd yn nod yt FÌddo aiiiruiliaid y maea, ehediaid yr awyr, a physg y mór. í Bedieÿr itb BeJraioií. — Kfe öudd prif ddiatiin Llya Arthur. Efe a Chai a ddewiawyd B,D Arthur i fyaed gydftg ef i Fryn Mihin^el i ddinl gwitod Helen, DÌth Hywel ub Emyr Llydaw. ywed y T'riüo.iii:— 'Tri ThiileitUiog Cttd VnyB PrydoÌD : TryaUn mih Tnllwcb ; Huail mab Oaw o Brydyii, arglwydd Cwiu Cawlwyd, a Cbai mab Cynyr CeÌDfarfawc : ac on gwr yn Daleithawc y uruynt tìill Tri, sef oedd hwnw Bodwyr niab Pedrawo." Yn ol eiiglynion BtddmCr MUieyr, dywedir fod ei fedd yn Ngallt Tryfan ; ond ua un ni yn ardal Moel Trytan, yn AifoD, yr oadd hwnw, ynte tna DÍDdryfan (Duaraoen Castle), yn MoigAawg, nii gwyddia. 88 - Y MABINOGION. " le,' ebe Arthur, ' ni wedda i ti ddwyn Edeyru gyda thi, er ei fod yn iach, hyd oni wneler taugnefedd rhyngddo â Gwenhwyfar/ * Fe all ü wcnhwyfar ganiatau iddo ddjrfod gyda ni ar feichiafon/ ' Caniataed hyny heb feichiafon, canys digou o boenau a gofidiau a gafodd efe am y sarhad ar y forwyn, gan y corr/ ' le,' ebe Gwenhwyfar, * yr hyn a welwch chwi yn iawn, ti a Geraint, mi a'i gwnaf yn llawen. arglwydd.' A hi a ganiataodd i Edeyrn fyned. A lluaws heblaw hyny a aethant i hebrwng Geraint, a chychwyn a wnaethant ; a cherdded, yn harddaf nifer a welodd neb erioed yn ymdaith, tua'r Hafren. A thu draw i Ilafren, yr oedd goreugwyr Erbin fab Cystenin, a'i dadmaeth o'u blaen, yn croesawu Oeraint yn llawen ; a llawer o wragedd y llys, a'i fam yntau, yn derbyn Enid ferch Ynywl, ei wraig. A dirfawr orfoledd a llawenydd a gymerth pawb o'r Uys ac o*r hoU gyfoeth wrth dderbyn Geraint, gan faiut y carent ef, a chan faint y clod a enillasai yntau er pan aethai oddiwrthynt, ac am ei ddyfod i feddianu ei gyfoeth ei hun, ac i gadw ei derfynau. Ac i'r llys y daethant, ac yr oedd yn y Uys iddynt helaethrwydd diwall o amryfal anrhegion, ac amlder o wirodau, a gwasanaeth didlawd, ac amrywiaeth o gerddau a chwareuon. Ac er anrhydedd i Geraint, gwahoddwyd hoU brif wyr y wlad i ymweled âg ef y nos hono ; a hwy a dreuliaoant yr amser mewn cymedroldeb mwyniant. Ac yn ieuenctyd y dydd dranoeth, Erbin a gyfododd ac a alwodd Geraint, a'r goreugwyr a ddaeth- ant i'w hebrwng, ato, ac a ddywedodd wrth Geraint, * Gwr oedranus a thrwm wyf i, a thra geUais gynal y cyfoeth i ti ac i minau mi a'i cynheliais ; a thithau gwr ieuanc ydwyt yn mlodeu dy ddewrder a'th ieuenctyd. BeUach, cynal di y cyfoeth.' * le,' ebe Geraint, *o'm bodd i, ni roddit feddiant dy gyfoethyn fy Uaw yr awrhon, ac ni'm dygit eto o Lys Arthur.' * Fth law di y rhoddaf hwynt,' ebe Erbin, ' a chymer hefyd warogaeth dy wyr.* Ac ebe Gwalchmai, *Iawnaf a fyddai i ti heddyw foddloni y rhai aydd yn gofyn rhoddion, a derbyn gwarogaeth dy wyr yforu.' Yna galwyd y gofynwyr i un Ue ; a Chadyrieith a ddaeth atynt i wybod eu haríerion ac i otyn i bawb beth a fynynt. A theulu Arthur a ddechreuasant gyfranu rhoddion, a daeth gwyr Cernyw i'r Ue, a chyfranasant hwythau ; ac nid hir y buant yn rhoddi gan faint oedd brys pawb i hyny, ac ni ddaeth neb i ofyn yno na ddychwelodd â'i rodd ganddo. A'r dydd hwnw a'r nos hono a dreuUasant mewn oymedrolder ac esmwythdra. A thranoeth yn ieuenctyd y dydd, Erbin a barodd i Geraint ddanfon cenadau at y gwyr yn gofyn os oedd gwrthwynebiad ganddynt iddo ef ddyfod a chymeryd eu gwarogaeth, ac a oedd ganddynt rhyw gwyn neu gam yn ei erbyn. A gyrodd Geraint genadau at wyr Cernyw i ofyn iddynit hyny; a dywedasant hwythau nad oedd ond cyflawnder o lawenydd a gogoniant gan GERAINT AB ERBIN. 8& bawb ohonynt hwy am ei ddyfod i dderbjoi eu gwarogaeth. Ac efe a gymerth warogaeth pawb oedd yiio ; ac yno y buant yn nghyd y drydedd nos. Dranoeth, gwyr Arthur a chwenychent fynod yraaith. * Rhy fuan yw i chwi fyned ymaith eto,' eb efe, * aroBwch hyd oni chymeraf warogaeth fy ngoreu- gwyr a fynant ddjŵd ataí i hyny.' A hwy a arosasant nes y gwnaeth efe hyny. Yna hwy a gych\\yna8ant tua Llys Arthur ; a Geraint ac Enid a aethant i'w hebrwng hyd yn Dighanwy^ lle y gwahanasant. Ac Ondyaw mab duc Bwrgwin (Bnnjundy) a ddywedodd wrth Geraint, *Cerdda eithafoedd dy gyfoeth yn nghyntaf, ac edrych yn llwyrgraff' ar ol terfynau dy gyfoeth ; ac oa daw gofid a gorthrwm amat, danfon at dy gydymdeithion.' * Duw a dalo iti,' eb efe, ' a minau a wnaf hyny.' A Geraint a gerddodd eithafoedd ei gyfueth, a gwyr cyfarwydd o oreugwyr ei gyfoeth gydag ef ; a'r Uinell bellaf a ddangoswyd iddo jmddynt a gadwodd efe. Ac fol y gwnai yn Llys Arthur, efe eto a gyrchai y twmameint, a daeth, i adnabod y gwyr dewraf a chadamaf, nes ydoedd mor glodfawr yno ac y buasai mewn manau craiU cyn hyny ; ac hyd oni chyfoethogodd ef ei lys, a*i gydymdeithion, a'i wyrda, hefo'r meirch goreu, a'r arfau goreu, a'r aurdlysau arbenicaf a goieu ; ac ni orphwysodd hyd nes yr ehedodd ei glod dros wynob y deyrnas. A phan wybu efe hyny, efe a ddechreuodd gara esmwythder ac ysgafurwydd, gan nad oedd neb gwerth ganddo fyned yn ei erbyn. Ac aros jm ei lys a wnai yn wastadol, yn caru ei wraig ac yn ymhyfrydu mewn cerddau a dyddanwch. Ac felly y cartrefodd efe dalra o araser. Ymhoffai mewn llonydd- wch, ymneiUduai i ystafell y wraig, ac nid oedd hoff ganddo ddim ond hyny ; nes y collodd serch ei bendefigion, a phob pleser mewn hela a difyrion eraill ; ac hyd nes oedd calonau lioU deulu y Uys wedi ymbellhau oddiwrtho, a hwj'thau yn grwgnach ac yu ei oganu, ac yn edhw ei fod yn esgeuluso eu cymdeithas hwy cyn Uwyred a hyny o gariad gwraig. A'r cwynion hyn a ddaethant hyd at Erbin, ac efe a'u dywedodd i Enid, gan ofyn iddi os hyhi oedd yn peri hyny i Geraint, ac yn ei anog i ymadael â'i Iwyth ac â'i bobl. * Nage, myn fy nghyffes i Dduw/ ebe hi, * ac nid oes dim gasach genyf i na hyny.' Ac ni wyddai hi beth a wnai, gan nad oedd yn hawdd ganddi addef hyny wrth Geraint ; nid oedd hawdd ganddi ychwaith wrando yr hyn a glywai heb ei rybuddio. A gofidus a thriflt iawn ydoedd. Ac un bore o haf, yr oeddynt yn eu gwely, ac yntau wrtli yr erchwyn, ac Enîd oedd heb gysgu. Gwydr oedd ar yr ystafell, a'r haul yn tywynu ar y gwely ; a'r dillad wedi lUthro oddiar ei ddwyfron ef a'i ddwj-fraich, ac jnatau ^ Diganhwy. — Dichoii niai Trefyawy (Monrnouth) a feddylir. t I I wm^mi^^^^^—^rr^ 90 Y MABINOGION. yn cyçgu. A hi a edrychodd ard egwch rhyfeddol yr olwg a welai arno, ac a ddywedodd, ' Gwae fi I os o'm hachos i y mae y breichiau a'r ddwyfron hyn yn coUi y clod a*r gogoniant a berthynai iddynt.' A hi a oUyngodd ei dagrau yu liidl, y rhai a ddisgynasant ar ei ddwyfron. A'r dagrau a dy walltodd, a'r geiriau lefarodd, a'i deflFroisant ef ; a meddwl arall a'i cyfiFrodd, sef y tybiai mai nid am dano ef yr ydoedd yn son pan y dywedasai hyny, ond fod ei serch wedi ei ddodi ar rhyw wr arall, a'i bod yn dymuno cymdeithas un arall yn hytrach na*r eiddo ef. Ac yr oedd ei feddwl wedi ei gyffroi yn fawr ; ac efe a alwodd ei ysgwier ato, ac a ddywedodd wrtho, * Pâr yn gyflym gyweirio fy march a'm haifau, ac eu bod yn barod. A chyfod dithau,' eb efe wrth Enid, *a gwisg am danat, a phâr gyweîrio dy farch, a gwisg y wisg waethaf sydd genyt ar dy helw wrth farchog- aeth ; a mefl i mi os dychweli di yma nes gwybod agollais i fy nerth cyn llwyred ag y dywedi di. Ac os coUais, hawdd fydd i ti geisio cymdeithas yr hwn y meddyliet am dano.* A hi a gyfododd ac a wisgodd wisg esgeulusedig am dani. *Ni wn i, arglwydd, 'ebe hi, * pa beth yw dy feddwl di.' *Ni chai di wybod yr awrhon,' ebe yntau. Yna Geraint a ddaeth i ymweled âg Erbin. * Ha ! wrda,' eb eíe, ' yr wyf i yn myned ar neges, ac nis gwn pa bryd y deuaf drachefn, a gofala di am dy gyfoeth hyd oni ddychwelwyf.' * Mi a wnaf/ eb efe, * rhyfedd genyf mor ddisyfyd yr wyt yn myned. Pwy sydd yn myned gyda thi, gan nad iawn i wr fel tydi deithio tir Lloegr yn unig ? ' * Ni ddaw gyda mi,' ebe yntau, * ond un dyn^ arall.' * Duw a'th gyfarwyddo, fy mab.' ebe Erbin. * a llawer dyn a ymuno â thi yn Lloegr.' A Geraint ä ddaeth i'r lle yr oedd y march ; ac a'i cafodd yn gyflawn o arfau trymion, estronol, gloywon. Ac efe a barodd i Enid esgyn ar ei march, a oherdded o'r blaen, a chymeryd rliagor^ mawr. * A pha beth byuag a weh neu a glywi am danaf i,' eb efe, *nac ymchwel di yn ol. Ac oni sîaradaf i, na siarad dithau.' A hwy a gerddasant rhagddynt. Ac nid y ffordd difyraf, lle yr oedd mwyaf o deithio arni, a barodd ef iddi ei cherdded, eithr y ffordd ddiffeithiaf, a thebycaf fod lladron ynddi, a henvyr (footpads), a bwystfilod gwenwynig. A hwy a ddaethant i'r brif-fíordd, ac a'i canlynasant, a choedwig fawr a welent, a thua'r goedwig y daethant. Ac yn dy4*od allan o'r coed gwel- ent bedwar marchog arfog, y rhai a edrychasant arnynt, ac un o honynt a ddywedodd, * Dyma le da ini gymeryd y ddau farch acw, a'r arfau, a*r wraîg hefyd ; a hyny a gawn yn ddidrafferth er yr un llibin marchog pendrwm ac 1 Dyn, — Ki ddarfyddodd yr arferiad yn mysg llenorion Cymreig o alw dyn ar y ddau ryw ond prin gyda'r ganrif ddiweddaf. Yr oeJd Lewis Morris a Goronwy Owen yn ei arfer, ac hyd yn nod Dafydd Ddu Eryri yn mhell yn y ganrif bresenol. 2 i?ẁagfor.— Arferir y gair hwn yn yr yatyr sydd iddo yma mewn Uawer parth o*r wlad eto. GERAIlWT AB ERBIN. 91 athrist acw/ Ac Enid a glybu yr ymddyddan hwnw, ac ni wyddai beth a wnai rhag ofn Gcraint — ai dywcdyd ai tewi. ' Dial Duw arnaf,' ebe hi, *onid dewiaach genyf fy angau o'i law of nag o law neb arall ; a phe Iladdai efe fi, mi a'i dywedaf yn hytrach nag edrych ar ei ddiofryd.' Ac aros ain Geraint a wnaeth, hyd nos daeth yn agos iddi. *Arglwydd,* ebe hi, * a gly wi di eiriau y gwyr hyn am danat.' Yntau a ddyrchafodd ei wyneb, ac a edrychodd yn llidiog arnî. * Xid oodd raid i ti,' ebe efe, * ond cadw y gorchymyn a roddais i ti, sef tewi. Cymwynas a fyddai genyf i ti dewi, ac nid fy rhybuddio ; a chan y myni weled fy angau i a'm dyfetha gan y gwyr acw, nid oes imi neb a'm cysuro.' Ar hyny, un ohonynt a ostyngodd ci waewfíbn ac a ymosododd ar Geraint, yntau a'i herbyniodd cf — nid fel gwr Uosg. Ysgodd yr ergyd, a tharawodd y marchog ar dewdor oi darian, oni holltodd y darian, y torodd yr arfwisg, ac onid oedd llawer o'r paladr yn oi gnawd, ac yntau hyd gwaewíTon Geraint tros bedrain ei farch i'r llawr. Ac yna yr ail farcliog a ymosododd arno yn llidiog, am ladd ei gydymaitli ; ac hefo un orgyd ofe a fwriodd lnviiw, ac a'i lladdodd fel y Uall. A'r trydydd a ymoẁdodd arno, ac felly y lladdwyd hwnw, ac felly y lladdwyd y podwer^'dd. Trist a goíìdus oodd y forwyn wrth edrycli ar hyn. A Goraint a ddisgynodd ac a ddiosgodd arfwisgoodd y gwyr Iladdedig, ac a'u dododd yn y cyfrwyau, ac a gylymodd íTrwynau y mcirch. Yna esgynodd ar ei farch. * Dyma yr hyn a wnei di,' eb efe, ' cymer y pedwar march hyn, a gyr o'th flaen fel y perais iti gyncu, ac na ddywed yr un gair wrtliyf i oni ddywedwyf i yu nghyntaf wrthyt ti. Fy nghyíFes i Dduw/ eb efe, * oni wnei di hyny, ni byddi di ddiboen.' * ÌIi a wnaf dy gynghor di, arglwydd, yn ol fy ngallu,' ebe hi. A hwy a gerddasant rliagddynt i good; ac wedi gadaol y coed, daothant i wastatir mawr, ac yn nghanol y gwastatir yr oedd coodbyrion, pendew, dyrys. Ac wrth y coed hyny, gwolent dri marchog yn dyfod atynt ; a'u meirch a hwythau wedi eu haif^nsgo yn gyflawn hyd y Ilawr. A'r fonvyn a edrychodd yn grafFarnynt; a phan ddaethant yn agos, hi a'i cly wai yn ymddyddan, * Dyma ddigwyddiad da ini, yn ddilafnr — pedwar march a phedair o arf\vÌ8goedd ; ac er y nìarchog llipa acw, ni a\i cawn yn rhad, a'r forwyn hofyd gyda hwynt.' * Gwir yw hyny/ ebc hi wrtlii oi hun, * canysblin yw fy ngwr wcdi bod yn ymladdhefo'r marchog- ion gyneu ; ond dial Duw arnaf onis rhybuddiaf of.' A hi arosodd am Geraint nes y daeth yn agos iddi. * Arglwydd,' obe hi, * oni chlywi di ymddyddan y gwyr acw auj dauat ? ' ' Beth y w hyny ? ' ob efe. ' Dy wedyd rhyngddynt eu hunain y maent y eant hyn' o yspail yn rhad.' * Rhyngof i a Duw,' eb efe, * trymach genyf yw nad wyt ti j'u gwnoud yn ol fy nghynghor na'u .bygytliiou hwynt.' * Arglwydd,' ebe lii, * ofn iddynt dy gaol yn ddiarwybod sydd arnaf i.* * Taw bellach,' eb ofe, ' nid wyf yn gofyn ond hyny o gymwynas gonyt.' Yna N 2 92 Y MABINOGION. gostwng ei waewflfon a wnaeth un o*r marchogion a rhuthro ar Geraint, arhoddi iddo ergyd effeithiol debygai ef ; ond Geraint a gymerth yr orgyd yn esgeulus, ac a'i trodd heibio, ac a darawodd y mai-chog yn ei berfedd ; a chan hyrddiad y gwr a'r march, ni thyciodd nifer ei arfau nes oedd pen a llawer o lafn y waewffon allan trwyddo, ac yntau hyd braich a gwaewffon tros bedrain ei farch ar lawr. Yna y ddau farchog arall a ddaethant bob yn ail, ac nid gwell fu eu tynged hwythau na'r llall. A'r forwyn oedd yn sefyll yn ymyl ac yn edrych arnynt ; ac ar y naill law, pryderus ydoedd rhag ofn yr archoUid Geraint; ac ar y Uaw arall, llawen wrth eî weled yn goifod ariiynt. Yna Geraint a ddisgj-nodd ac a rwymodd y tair arfwisg yn y tri chyfrwy, ac a ffrwynglymodd y meirch yn nghyd, onid oedd ypo saith march i gyd ganddo. Ac efe a esgynodd ar ei farch ei hun, ac a orchymynodd i'r forwyn yru y meirch o'i blaea. * Ac ni waeth i mi dewi,' eb efe, *na dywedyd wrthyt, gan na wnai yn ol íy nghynghor/ 'Gwnaf, arglwydd,' ebe hi, *hyd y gallwyf ; eithr ni allaf gelu rhagot y geiriau bygythiol a chwerwou a glywyf am danat gan giwdodau estronol fel y rhai yna eydd yn cerdded y difiaethwch.' * Rhyngof i a Duw,* eb efe, * yr unig gym- wynas a ofynaf genyt ydy w bod yn ddystaw. A thaw bellach,' * Mi a wnaf, arglwydd,' ebe hi, *hyd y gallwyf * A'rforwyn a gerddodd rhyngthi â'r meirch oedd o'i blaeu ; a hi a gadwodd y rhagor ; ac o'r prysg-goed cryb\\'ylledig, tir uchel, agored, gwastadlwys, hirfaith, a gerddasant. Ac yn mhell oddiwrthynt, gwelent goed ; ac oddieithr yr ymyl nesaf atynt, ni welent nac ymj-l nac eithaf i'r coed hyuy. A thua'r coed y daethant, ac yn dyfod o*r coed hwy a welent bum' marchog chwenychgar, cadarnffurf, ar gadfeirch cadarndew, eegyrnbraff, uchelwaed, ffroenfalch, a digonedd o arfau am y gwyr a'u meirch. A phan y daethant yn agos, Enid a'u clybu yn ymddyddan, * Wele ! dyma rodd dda yn rhad a dilafur ; yr hoU feirch hyn, a*r arfau, a*r wraîg a gawn hefyd, gan nas gall y marchog Uibindrwm, athrist, acw ein Uuddias.' A gofidio'n fawr a wnaeth y forwyn wrth glywed yr ymadroddion hyn, gan nas gwyddai pa beth a wnai ; ac yn y diwedd, hi a benderfynodd rybuddio Geraint. * Arglwydd,' ebe hi, * pe clywsit ti siarad y marcliogion acw fel y cly wais i, mwy fyddai dy ofal nag ydy w.* Glas chwerthin yn ddigofus a chwerw a wnaeth yntau, a dywedyd, * Mi a'th glywaf yn tori pob gorchymyn a roddaf itL Ac efallai y bydd yn edifar genyt ti hj'uy eto.* Ac yn y Ue wele y gwyr yn cyfarfod â hwynt ; a Geraint a orfu ar y pump yn Uwyddianus a hwylus. A'r pum' arfau a roddes efe yn y pum' cyfiwy, a ffrw-ynglymu y deuddeg march yn nghyd, a'u dodi yn iigofal Enid. * Ni wn i,' eb efe, * pa dda ydyw i mi dy orchymyn di ; ond mi a'th orchymynaf unwaith eto, gan roddi iti fraint rhybudd.' A cherdded rhagddi tua'r coed a wnaeth y forwyn, gan gadw y rhagor, fel yr GERAINT AB ERBIN. 93 erchis Geraint ; ac yr oedd ef mor drallodus ag y caniatai ei lid îddo wrth weled mor\vyn cystal a hi mewn cyraaînt traíferth hefo'r meirch. Ac i'r goedwig y daethant, ac yr oedd yn fawr a dwfn, a'r nos a ddaeth amynt yn y coed. * Ha forwyn,' eb efe, * nis gallaf i fyned yn mhellach.' * le,' arglwydd,' ebe hi, * a fyuych di, ni a'i gwnawn.' * Goreu y w i ni/ eb efe, * fyddai troi i'r coed i orphwys, ac aros y dydd i fyned yn mhellach/ * Hyny a wnawn yn Ilawen/ ebe hi; a hyny a wnaethant. Yntau a ddaeth oddiar ei farch, ac a'i disgynodd hithau i lawr. ' Ni allaf i er dim/ eb efe, ' beidio a chysgu ; a gwylia dithau y meirch, ac na chwsg.' * Mi a wnaf, arglwydd,' ebe hi ; ac efe a gyegodd ar hyd y nos, yr hon nid oedd yn hir yr amser h^vnw. A phan welodd hi wawrddydd yn goleuo, hi a edrychodd a oedd efe yn deífro ; ac ar hyny, yntau a ddeffrodd. * Arglwydd,' ebe hi, ' mi a fynaswn dy ddihuno er*s meityn.' Tewi a wnaeth yntau, o flindcr ati, am na archasai iddi siarad. Ac wedi cjrfodi, efe a ddywed- odd wrthi, * Cyraer y raeirch, a cherdda rhagot, a chadw o'r blaen fel y cedwaist ddoe.' Ac yn gynar y dydd, hwy a adawsant y coed, ac a ddaethant i faestir noeth, a gweirgloddiau oedd o bob tu iddynt, a phladurwyr yn lladd y gweir- gloddiau. Ac yn mlaen y dacthant at afon, a phlygodd y meirch i yfed o'r afon. O'r afon dringasant riw uchcl, lle y cyfarfu â hwynt lioglanc main. a thywel am ei wddf, a rhyw swm yn y tywel na wyddent hwy beth ydoedd. A phiser glas bychan yn ci law, a phiol ar wyneb y piser. A'r gwas a gyfarchodd well i Geraint. *Duw a roddo dda iti,' ebe Geraint, *ac o ba le y deui di?' 'Mi a ddeuaf,' cbe yntau, * o'r ddinas s^^dd yna o'th flaen.' * Arglwydd, ai drwg geny t i minau ofyn o ba le y deui dithau?' ' Nid drwg,' ebe yntau, 'drwy y cocd acw.' * Nid heddy w y daethost ti drwy y coed,' ebe'r Ilanc. * Nage,' ebe yntau, * yn y coed y bu'm neithiwr.' * Mi a debygaf,' ebe'r llanc, ' na fu da dy gyflwr yno neithiwr, ac na chefaist na bwyd na diod.' * Naddo, rhyngof i a Duw,' obe yntau. * A wnei di fy nghynghor i,' ebe'r llanc, * cymeryd genjrf i dy giniaw ? ' *Pafath giniaw sjdd genyt?' ebe jntau. * Boreufwyd ydyw,' ebe'r llanc, 'i'r pladurwyr acw ; nid aìngen na bara, a chig, a gwin. Ac os myni di, wrda, ni chant hwy ddim.' ' Mynaf,' eb efe, * a Duw a dalo iti.' A Geraint a ddisgynodd, a'r llanc ahelpodd y forwyn i lawr. Ac ymolchi a wnacthant, a chymeryd eu cinîaw ; a'r gwas a dafellodd y bara, ac a roddes ddiod iddynt, ac a'i gwasanaethai o gwbl. Ac wedi iddynt ddarfod hyny, y gwas a gyfododd ac a ddy wedodd wrth Geraint. * Trwy dy genad, arglwydd, m\ a âf i gyrchu bwyd i'r pladurwyr.' *Dos i'r dref,' ebe Geraint, *yn gyntaf, a chyraer lctty i nii yn y lle goreu a wyddost, a'r lle helaethaf i'r meirch ; a chyraer dithau yr un a fynot o'r meirch, ac aifau gydag ef, yn dâl am dy wasanaeth a'th anrheg.' ' Duw a dalo iti, arglwydd,' ebe'r llanc, * digon a 94 Y MABINOGION. fyddai hyny yn dûl am wasanaeth Uawer mwy na'r un a wnaethum i ti.' Ac aeth y Uanc i'r dref, ac a gymerth y Uetty goreu ac esmwythaf y gwyddai yn y dref am dano. Wedi hyny, efe a aeth i'r Uys, a'i farch a'i arfau ganddo ; ac a ddaeth i'r lle yr oedd j'r Tarll, ac a ddy wedodd iddo yr hoU hanes. * A myfi a âf, arghvj^dd, i gyfarfod y gwr ieuanc, i ddywedyd wrtho am ei letty.' * Dos dithau,* eb efe, * ac efe a gaiflF groesaw jina, os myn, yn llawen.* A'r gwas a ddaeth i gyfarfod Geraint, ac a ddywedodd wrtho y cai groesaw a llaweuydd gan yr larll yn ei lys ei hun. A Geraint nî fynai hyny, eithr a ddcwisai fyned i'w letty ei hun. Ac efe a gafodd ystafell esmw}i;h, a digon o wellt a dillad ynddi ; a lle eang esmwyth a gafodd ei feirch, a'r gwas a beris roddi digouedd o fwyd iddynt. Ac wedi ymddiosg ohonynt, Geraint a ddywedodd wrth Enid, * Dos di i'r tu aiall i'r ystafell, ac na thyred i'r ochr hon, a galw atat wraig y ty os myni.' *Mia wnaf. arglwydd,' ebe hi, * fel y dywedi di.' Ar hyny daeth gwr y ty at Geraint, ac a'i croesawodd. * Ha ! unbcn,' eb efe, * a f\vy teaist ú dy giniaw ? ' * Do,' eb efe. Yna y dywed y gwas wrtho, * A íynni di ddiod neu ddim arall cyn dy fyned i ymweled â'r larll?' ' Mynaf, yn wir,' ebe jmtau. Yna yr aeth y gwas i'r dref, ac a ddaeth a diod iddynt, ac yfed a wnaethant. * Nis gallaf i beidio cysgu,* ebe Geraint. * le,' ebe'r gwas, * tra byddi di yn cysgu niinau a fif at yr íarlL* * Dos yn llawen,' ebe yntau, * a thjTed yma drachefn pan archaf i ti.' A Geraint a gysgodd, a chysgu a wnaeth Enid. A*r gwas a ddaeth i*r lle yr oedd yr larll ; a'r larll a ofynodd iddo pa le yr oedd lletly y marchog ; yntau a ddywedodd, *Rhaid i mi fyned i wasanaethu arno yn yr hwyr.' * Dos,* eb efe, * ac anerch fi ato, a dj^yed y deuaf i ymweled âg ef yn yr hwyr/ * Mi a wnaf,' ebe'r gwas. A'r gwas a ddaeth pan oedd yu amser iddyiit ddeffroi. A chyfodi a wnaethant, a chordded allan. A phan fu amser iddynt gymeryd eu bwyd, hwj^ a'u cymerasant, a'r gwas yn gwasanaethu arnynt. A Geraint a ofynodd i wr y ty os oedd ganddo gjrfeillion y dymunai eu gwahodd atynt. * Oes,' ebe yntau. * Dwg hAvynt yma,' eb efe, * i gael croesaw ar fy nghost i o'r hyn goreu a geir ar werth yn y dref ' A chyfeillion goreu gwr y ty a ddyg efe yno i gymcryd croesaw ar gost Geraint. Ar hyny, wele jt larll yn dyfod i j'mweled â Geraint, a'i ddeuddeg marchog urddawl gydag ef A Geraint a gj'fododd i*w groesawu. *Duw a roddo dda iti,' ebe'r larll. Ac eîstedd a wnaeth pawb jm ol graddau eu han- rhydedd ; ac j^mddyddan a wnaeth yx larll â Geraint, a gofyn iddo pa ryw geidded oedd amo. *Nid oes genj^f i,' eb efe, * unrhyw amcan ond gweled y bj'd, a gwneud rhyw negesau a fo da genyf ' Yna yr larll a edrj'chodd j'n sjrth ac yn graff' ar Enid ; a diau oedd ganddo na welsai erioed f^rwyn decach na phrydferthach, ac efe a roddes ei fiyd a'i feddwl arni. ac a ofvnodd i Geraint, GERAIST AB ERBIN, 95 *A gaf î genyt ti genad i fyned at y fonvyu acw i ymddyddan â hi, gan y gwelaf ei bod hi wedi ei didoli oddiwrthy t ? ' ' Cci yn llawen,' ebe Geraint. Ac eíe a ddaetli i'r Ue jt oedd Enid, ac a ddy wedodd, * Ha I forwyn, nid difyr î ti ydyw y cerdded hwn gj'da'r gwr acw/ * Nid annifyr genyf i gerdded y ffordd a gerddo yntan,' ebe hi. * Nid oes genyt,' ebe yntau, * na gweÌBÌon na morwynion i'th wasanaethu.' 'le,* ebe hithau, 'gwell yw genyf i ganlyn y gwr acw na phe cawn weision a morwynion.* * Mi a roddaf gynghor da i ti,' ebe yntau, * mi a roddaf fy iarllaeth yn feddiant i ti, a tlirig gyda mi.' * Na fynaf, rhyngof i a Duw,' ebe hithau, ' â'r gwr acw yr ymgredais i gyntaf erioed, ac a anwadalaf i oddiwrtho !' * Yr wyt ar fai,' ebe jntau, *os lladdaf i y gwr acw, nii a'th gaf hyd y mynwyf, ac wedi hynj- mi a'th droaf ym*aith. Ond os o'th fodd y gwnei dithau a ofynaf, cysondeb trîig}'wydd a fydd rliyngom tra y byddom by w.' Hithau a íeddj'liodd am yr hyn a ddywedai ef, ac wedi meddwl, hi a benderfyn- odd roddi cefnogaeth iddo yn ei rj^yg. * Dyma fyddai oreu i ti, unben,' ebe hí, * fhag iddynt fy nghyhuddo i o anffyddlondeb : tyred yma yforu, a chymer fi ymaith fel po na wyddwn i ddim am hjmy.' ' Minau a wnaf hyny,' eb efe ; ac efe a gyfododd ac a aeth ymaith ef a'i wyr. Ac ni ddywedodd hi ddim wrth Geraînt o ymddyddan y gwr a hi, rhag peri gofal iddo ac aflonyddwch. Ac yn yr amser, hwy a aethant i gysgu. Ac yn nechreu y nos, cysgu ychydig a wnacth hi ; ac am haner nos hi a ddeffrodd, ac a roddes aríau Geraint yn nghyd fel y byddent yn barod i'w gwisgo. Ac yn ofnus a chrynedig, hi a ddaeth i ymyl gwoly Geraint, ao a ddywedodd yn dawel ac yn araf wrtho, * Arglwydd, deffro a gwisg am danat. Dyma ymddyddan yr larll â mi, arglwydd, a'i feddwl ani danat,' a hi a ddywedodd wrth Geraint yr holl ymddyddan a fuasai rhyngddi a'r larll. Ac er ìnor hdiog wi-thi ydoedd, efe a gymerth ei rybuddio, ac a wisgodd am dano ; a hi a oleuasai ganwyll fel y gallasai weled i ymwisgo. * Gad j-na y ganwyll, a pliar i wr y ty ddyfod yma.* Hithau a aeth, a gwr y ty a ddaeth ato. A Geraint a ofynodd iddo, *A wyddost ti amcan beth yw fy nyled i ti?' * Ychydig, debygaf i, wrda,' eb efe, *8ydd o ddyled amat i mi.* * Beth bynag yw'r ddyled,* ebe Geraint, * cymer yr un-ar-ddeg march a'r arfau hyn yn ei le.' * Duw a dalo iti, arglwydd,' eb efe, * ond ni threuliais i amat ti werth un o'r arfau.' * Pa waeth,' ebe Geraint, * ti a fyddi gyfoethocach o gymaint a hyny. Ha ! wr, a ddeui di i'm cyfarwyddo allan o*r drefî' * Deuaf. yn Uawen,' ebe yntau, * a plia ffordd yr wyt ti yn bwriadu myned?' 'Ffordd wah«anol i'r un y daetlium i'r dref y dymunwn fyned.* A gwr y lletty a*i hebryngodd ef gan belled ag y mynai. Yna Geraint a barodd i'r forwyn gymerj'd y rhagor o'i flacn ; a hithau a'i cymerth, ac a aeth rhagddi. A gwr y ty a ddychwclodd adref ; a chydag iddo gyrhaedd y ty, dyma y 96 y MABINOGION. t twrw mwyaf a glywsai erioed yn dyfod am ben y ty. A phan edrychodd allan, efe a welai bedwar ugain marchog yn llawn aifog o amgylch y ty. a'r larll Dwrm yn eu harwain. * Pa le y mae'r marchog sydd yma? ' ebe'r larll. * Myn dy law di,' ebe'r gwr, *efe a aeth oddiyma er's meityn.' *Paham, filain,' eb efe, *y ga-